Ulttyq bolmysty taný

Shejire – ǵylym turǵysynan óte keshendi ári tereń uǵym. Genetık ǵalym retinde shejireni zertteýdi zamanaýı ǵylym deńgeıine shy­ǵarýda tarıhshy, arheolog, antro­polog, bıoınformatık ǵalym árip­testerimmen birge on jyldaı eń­bektenip kelemin. Osy oraıda asa mańyzdy ári qyzyqty zertteý nátıjelerin kópshilikke jarııa etý oryndy dep esepteımin.

Genetıkalyq zertteýlerimiz she­jireniń astarynda mıf jatpa­ǵanyn, onyń kóp deregi tarıhı shyn­dyqqa janasatynyn dálel­dedi. Qazaq rýlarynyń negizin qa­laý­shy atalardyń kópshiligi gene­tıkalyq shyǵý tegi jaǵynan Joshy ulysy handarynyń ámirleri men bekterinen bastaý alatyny aıqyn­daldy. Biraq genetıkalyq tamyr odan da tereń ekenin kórsetedi. Bul atalardyń arǵy tegi Eýrazııa­nyń ártúrli halyqtarymen týys­tyǵyn baıqatty. Árıne, Ortalyq Azııa uly tarıhı kóshi-qonnyń toǵysqan jerinde ornalysqan. So­nyń nátıjesinde qalyptas­qan genetıkalyq ártúrlilik búginde Ortalyq Azııa halyqtarynyń bo­ıynda saqtalǵan. Ol bizdiń ortaq tegimizdi aıqyndaıdy ári ortaq mádenı muramyzdyń belgisi bolyp sanalady.

Sonymen qatar shejire jeti atamen shektelmeıdi. Arǵy áje­lerimizdiń esimderi dástúr­li sheji­rede qamtylmasa da, olardyń ge­ne­tıkasy bizdiń boıymyzda saq­­­taýly jáne sol arqyly biz álem­­­niń ár túpkirimen genetı­ka­lyq týystyǵymyzdyń bar eke­nin baıqaımyz. Jalpy alǵanda, je­tinshi urpaq boıynda 128 ata-áje­niń genetıkasy bar. Qazaqtyń ja­qynnan qyz alyspaý dástúrin eskere otyryp, 128 ata-áje ártúrli rý-taıpalardan turǵany kúmán joq. Genetıkalyq zertteýler ony anyq kórsetedi: soltústikte ne oń­tústikte, shyǵysta ne batys­ta, bolmasa ortalyqta turatyn qa­zaq qandaı rý-taıpadan shyqsa da ge­nomdyq turǵydan aralaryn­da eshqandaı aıyrmashylyǵy joq – birtekti genofond jáne onyń birtutas genetıkalyq qaýym­das­tyq retinde qalyptasyp bitýi Uly Joshy ulysy jáne Qazaq han­dyǵynyń qurylý kezeńimen týra keledi. Al genetıkalyq turǵy­dan qazaqtyń qalyptasa bastaýy erte zamannan bastalady. Ol arheo­lo­gııalyq qazbalardan shyǵatyn súıekterde saqtalǵan kóne DNQ zertteýlerinen belgili. Mysaly, shyǵys skıfter qorǵanyndaǵy súıekterden alynǵan kóne DNQ olardyń qypshaq tildes halyq­tarymen genetıkalyq sabaq­tas­tyǵyn kórsetti. Elimizdiń sol­­tústiginde oranalasqan eneo­lıt dáýiriniń Botaı turaǵynan ta­byl­ǵan adam súıeginiń áke jaqtan genetıkasy búginde qazaq popýlıasııasynda kezdesedi.

Bul tyń ǵylymı jańalyqtarǵa qol jetkizý sońǵy bes jyldyqta múmkindik arta tústi. 2019 jyly bilim jáne ǵylym salasyna ar­nalǵan tamyz konferensııasynda men Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń aldynda turyp, ǵylymı qaýymnyń muń-muqta­jyn, talap-tilegin jetkizgen edim. Sodan beri Prezıdenttiń tikeleı qoldaýymen ǵylymda kóp másele sheshilip keledi: qarjylandyrý úsh ese artty, sonyń ishinde irge­li ǵylym oshaqtaryna tikeleı qar­jy berile bastady, je­tekshi ǵalymdarǵa turaqty jala­qy bólindi, granttarǵa konkýrs úsh jylda bir ret emes, jyl saıyn­ jarııalanatyn boldy, sonyń ishinde jas ǵalymdarǵa arnaıy granttar qarastyryldy, shetelde úzdik ǵylymı ortalyqtarda taǵylymdamadan ótýge jyl sa­ıyn 500 ǵalymǵa múmkindik beriledi. Ulttyq ǵylym akademııasy­nyń mártebesi joǵarylap, Prezı­dent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes jumysyn bastady. Biraq keıbir mindetter áli júıeli túrde oryndalǵan joq. Memlekettik bas­qarýdaǵy bıýrokratııa men bit­peıtin kelisimderdi jınaý kóp­tegen ıgi bastamanyń tejegishi bo­lyp otyr. Búgingi zaman tala­by máselelerdi jedel sheshý úshin barlyq deńgeıde ókilettilik pen jaýap­kershilikti arttyrý kerek, ásirese ǵylym salasynda. Qar­qyndy damyp kele jatqan álemdik ǵy­lymı oıǵa bizdiń ǵalymdar ýaqtyly ilese otyryp, serpindi zertteý júrgizýge múmkindik jasaý úshin ǵylym salasyndaǵy birneshe máselege nazar aýdarǵym keledi.

Birinshi – 2022 jyly Prezı­dent elimizdiń barlyq memleket­tik ǵylymı mekemeleri men joǵa­ry oqý oryndaryn Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine berý máselesin pysyqtaýdy tapsyrdy. Naýkometrııalyq saraptama bo­ıynsha negizinen Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń quzy­ryndaǵy mekemeler Qazaqstan­nyń halyqaralyq ǵylym reıtıngi­sin kóterip tur: joǵary deńgeı­degi halyqaralyq jarııalanym­dar­da shyqqan ǵylymı maqalalar sany basqa mınıstirlikterge qaraıtyn ǵylym oshaqtaryna qaraǵanda 150 ese kóp, basqa vedomstvolardyń úlesi az, ǵylymı mekemelerdiń hal-ahýaly tómendep ketken. Eli­mizdiń bar ǵylymı áleýetin Ǵy­lym jáne joǵary bilim mınıstr­ligine shoǵyrlandyrý ýaqyt kút­tirmeıtin óte oryndy bastama. Sony iske asyrý kerek. Ár sala­nyń ǵalymdary osy sheshimniń oryn­dalýyn asyǵa kútip júr. Osy másele boıynsha Memleket bas­shysyna hat joldaǵan ǵalym­dar da bar. Bul ǵylym salasynda bir­tutas memlekettik saıasatty qa­lyp­tastyrý úshin shynymen de asa qajet.

Ekinshi – Qazaqstannyń ǵylymı kókjıegin keńeıtýge arnalǵan pre­zıdenttik baǵdarlamany qabyl­daý qajet. Ol qazaq ǵalymdarynyń adamzat tabıǵatyn jáne álemdi tanýdaǵy halyqaralyq ǵalamat jobalarǵa qatysýǵa jáne bastaýǵa múmkindik beredi. Ol úshin qazaq ǵalymdaryna zertteý júrgizýde sheteldiń ǵalymdarmen teń jaǵdaı jasaý kerek. Tek sonda ǵana biz básekege túse alamyz. О́kinishke qaraı, elimizde ondaı jaǵdaı­ǵa jetý úshin áli birtalaı ýaqyt pen durys baǵyttaǵy reformalar iske asýy qajet. Biraq búgin ǵylymda júrgen jas urpaq óz áleýetin joǵaltyp almas úshin osy baǵdarlama aıasynda Qazaqstan­ǵa asa qajetti ári naqty nátıjesi bar ǵylymnyń basym baǵyttary boıynsha álemniń jetekshi ǵyly­mı ortalyqtarymen kelisimge kelip, bizdiń ǵalymdar sol jerde uzaq merzimge ornalasatyn otandyq laboratorııalardyń fılıalyn ashý oryndy sheshim bolar edi. Bul usynysty qa­zir shetelde júrgen qazaqtyń da­ryn­dy ǵalymdaryn tikeleı qol­­daýdan bastap, tóńi­regine otan­dyq ǵalymdardy toptastyrý ar­qyly jaqyn arada iske asyrýǵa bolady. Ǵalymdarǵa bólinetin ta­ǵylymdamanyń bir túri retinde úshjyldyq ǵylymı toptarǵa ar­nalǵan taǵylymdamany en­giz­­gen durys bolar. Ekinshi ja­ǵynan sheteldik jas talantty ǵa­lymdardy Qazaqstannyń ǵylymı ortalyqtaryna tartýǵa arnalǵan postdoktorantýra baǵdarlamasy qajet. AQSh, Germanııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa sııaqty elder osyndaı baǵdarlama aıasynda ózderi­ne búkil álemnen talantty jas ǵalymdardy taratady. Sonymen qatar elimizdiń ǵylymı kókjıegin keńeıtýde Ulybrıtanııa, AQSh jáne Japonııa úlgisi boıynsha Qazaqstan elshilikterinde ǵylymı attashe laýazymyn quryp, ǵylymı dıplomatııanyń keńinen damýyna jol ashqan da abzal.

Úshinshi – Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń qaıtadan joǵary mártebege ıe bolýy derbes zań­dy formany talap etedi. Kezin­de bilim salasynda tez arada halyq­aralyq deńgeıdegi bilim oshaǵyn ashý maqsatynda Nazarbaev ýnı­versıtetine derbes bilim berý uıym formasy berilgen bolatyn. Nátıjesinde, búginde elimizdiń bilim draıverine aınalyp kele jatqan, túlekteri betke ustar me­kemeni kórip turmyz. Osy táji­rıbeniń eń utymdy jaqtaryn ala otyryp Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń zańdyq formasyn derbes ǵylym júrgizý uıymy re­tinde qabyldap, Nazarbaev ýnı­versıtetine bólingen qarajat sha­masyndaǵy soma akademııaǵa bólinse jón bolar edi. Ol Ulttyq ǵylym akademııasynyń Qonaev qa­la­synda zamanaýı ǵylymı qa­l­a­shyǵyn, jańa ǵylymı ortalyq­taryn salýǵa jumsalǵany abzal. Bul jerde keleshek ǵylymı saýat­ty urpaqty, bolashaq kazaqtan shyǵatyn Nobel syılyǵynyń ­laýreattaryn tárbıeleýge múm­kindik týmaq.

Tórtinshi – qazir mega grant­tardyń qajettiligi baıqalyp otyr. Bul – dúnıe júzinde bar oń tá­ji­rıbe. Mundaı mega granttar tek Qazaqstannyń múddesi úshin júrgiziletin zertteýler emes, ol adamzat balasynyń daýyna yq­pal etetin jahandyq zertteýler bolýǵa tıis. Mindetti túrde ha­lyq­aralyq jetekshi ǵylymı top­tardyń qatysýymen jáne otan­­dyq jańa ǵylymı mekteptiń qalyp­tasýyna arnalǵan bolýy kerek. Máselen, biz aıtqan Ortalyq Azııa halyqtarynyń shejiresin, ıaǵnı genofondyn jáne tarıhyn zertteýdi keshendi túrde tek osyndaı mega grant aıasynda ǵana iske asyrýǵa bolady. О́ıtkeni ol pánaralyq baǵytty damytýdy qajet etedi. Zamanaýı ǵylym baǵyttary – paleogenetıka, paleoproteomıka, bıoınformatıka jáne radıoızotoptyq hronologııa dástúrli tarıh, genealogııa, arheologııa jáne antropologııa zert­teýlerin álem jańa deńgeıge shy­ǵaryp jatyr. Fızıologııa jáne medısına boıynsha 2022 jylǵy Nobel syılyǵy arheologııalyq zertteýler barysynda tabylatyn súıekterde saqtaýly kóne DNQ-ny zertteýdiń pıoneri, professor Svante Paboǵa joıy­­lyp ketken gomınıdterdiń genomdary men adam evolıýsııasy týraly zertteýleri úshin berildi. Elimiz aýmaǵynda san alýan tarıhı kezeńderge jatatyn arheo­logııalyq eskertkishter bar. Bi­raq olar keshendi túrde Qazaq­standa zamanaýı ǵylym baǵyt­tarymen elimizde zerttelip kele jat­qan joq. Arheologııalyq zert­teýlerdiń ózi birtutas júıemen júr­g­izilmeıdi. Arheologııalyq lısenzııany alyp alǵan kásipker­ler mádenı muramyzdy qurtyp keledi. Antropologııalyq ǵylymı mekteptiń qalyptasýy kemshin. Sondyqtan búgin elimizde zamanaýı genetıkalyq, paleogenetıka­lyq, ızotoptyq, radıkarbon­dyq ádis arqyly súıektiń jasyn anyqtaıtyn jáne fızıkalyq antropologııa laboratorııalar­dyń bolýyn, keshendi bıobank ınfra­qurylymyn qajet etedi. Arheo­logııalyq qazbalardan tabylatyn barlyq súıekti bir jerde tııanaqty saqtap, jan-jaqty sıpattap zertteýge arnalǵan Arheologııalyq ulttyq qoımany ashýdy talap ete­di. On jyl buryn áriptesim Jaq­sylyq Sabıtovpen birge osy baǵyttyń mańyzdylyǵyn sol kezdegi Memlekettik hatshyǵa jet­kizgen edik. Nátıjesinde, eli­mizde Genetıka ınstıtýtynda po­pýlıasııalyq genetıka labora­torısy ashyldy, sheteldik ǵalym­darmen tyǵyz selbestikte alǵashqy paleogenetıkalyq zertteýler jasala bastaldy. Sonymen qatar búgin qazaq shejiresin zertteýde Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy, Nazarbaev ýnıversıteti, M.Aıt­qojın atyndaǵy Molekýlarlyq bıologııa jáne bıohımııa ınstıtýty da jumys atqaryp keledi. Osy baǵytta jınaqtalǵan ǵylymı áleýetti memleket tarapynan jú­ıeli túrde biriktirip, Orta Azııada birden-bir zamanaýı Arheogenetı­ka ınstıtýtyn ashýdy mega grant jáne pánaralyq meta-zertteýler aıasynda josparlaý qajet.

Oıymyzdy myna bir tujy­rymmen aıaqtaǵym kele­di. Shejireni keshendi zertteý – ult tarıhyn, alys-jaqyn kórshi halyqtarmen tamyrlas týystyǵymyzdy jáne mádenı muramyzdy tereń bilý. Keshegi tarıh, aýyzsha jetken shejire,  genetıka jáne zamanaýı ǵylym ulttyq bolmysty tanýda baǵdar bola alady.

Maqsat JABAǴIN,

Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy Adam genetıkasy zerthanasynyń meńgerýshisi,

Ulttyq quryltaı múshesi