Ermek Saǵymbaev: Ulttyq qaýipsizdik – abyroıly mindet

– Ermek Aldabergenuly, siz­ UQK tóraǵasy laýazymyna shańyra­ǵy­myzdy shaıqaı jazdaǵan kúrdeli kezeńde taǵaıyndaldyńyz. Naqtyraq aıtsaq, atyshýly Qańtar oqıǵasy kezinde kelgen edińiz. Alǵashqy kúnder esińizde me?

– Ulttyq qaýipsizdik komıteti sekildi arnaıy memlekettik organdarda qyzmet atqarý áý bastan-aq kez kelgen kútpegen oqıǵaǵa únemi daıyn bolýdy jáne tez arada tıisti áreket etý qabiletin talap etedi. Iá, bul qyzmetke men kúrdeli sátte keldim. El úshin qıyn kezeńde Memleket basshysynyń komıtet aldyna qoıǵan mańyzdy mindetterin shuǵyl sheshýge týra keldi. Bul úshin, eń aldymen, qoǵamdyq jaǵdaıdy turaqtandyrý jáne konstıtýsııalyq qurylysty qorǵap qalý sharalaryn kesheýildetpeı qabyldaý kerek boldy. El halqy men Prezıdent aldyndaǵy úlken jaýapkershilikti sezindim.

Sol kúnderi el azamattarynyń ult­tyq qaýipsizdik organdaryna senimi edáýir tómendegeni belgili. О́ıtkeni keıbir burynǵy qyzmetkerlerimiz zań men qoǵamdyq moraldy aıaqqa taptap, laýazymyn asyra paıdalanyp, quqyqqa qaıshy áreket jasaǵanyn bilemiz. Mundaı keleńsiz faktilerge qatysty prosedýralyq baǵa berilip, olardyń qaıtalanbaýy úshin sharalar qabyldanǵanyn aıta ketkim keledi. Biz sol ótken jyldyń qańtar aıynda jeke quramdy jınap, ony jedel-jaýyngerlik mindetterdi oryndaýǵa jumyldyrý, jaýyngerlik rýhty­ kóterýge tıis múmkindikti qalt jibermedik. Nátıjesinde, búkil kúshtik bloktyń birlesken qımyly arqasynda eldegi jaǵdaıdy rettep, turaqtandyrýǵa qol jetkizdik.

– О́tken jyly 17 mamyrda Mem­leket basshysy «Qazaqstan Respýb­lı­kasy UQK-niń keıbir máseleleri týra­ly» Jarlyqqa qol qoıdy. Bu­dan keıin ulttyq qaýipsizdik organ­da­rynyń qyzmetine qandaı ózgerister engi­zildi?

– Biz álemde jáne elimizde oryn alyp jatqan aýqymdy saıası ózgeristerdiń kýási bolyp otyrmyz. Jańa syn-qaterler týyndap jatyr. Onyń aýqymy men sıpatyna qaraı Ulttyq qaýipsizdik qyzmeti sheshetin mindetterge de ózgerister engiziledi. Bul óz kezeginde komıtet qurylymyn reformalaýdy qajet etedi. Sondyqtan UQK qyzmeti de jedel jaǵdaı men jańa ýaqyt talaptaryna saı jetildirilip keledi. Atap aıtqanda, jumystyń basym baǵyttaryn nazarǵa alý úshin burynǵy bólimder qaıta toptastyryldy. Halyqaralyq terrorızmge, uıymdasqan qylmysqa jáne esirtki bıznesine qarsy is-qımyl bólimsheleri kúsheıtildi. «A» arnaýly maqsattaǵy qyzmet baǵyttary qaıta qaraldy. UQK-niń arnaýly kúshteri eń aldymen jaýyngerlik mindetterdi sheshýge jáne terrorıstik turǵydan osal obektilerdi qorǵaýǵa baǵyttaldy.

– Halyqaralyq esirtki saýdasyna qarýdyń zańsyz aınalymyna jáne transulttyq qylmystyq toptarǵa qarsy kúreste jetken tabystaryńyz barshylyq. Al basqa salalarda, mysaly, qarsy barlaý qyzmeti, ter­rorızmge, ekonomıkalyq jáne kıberqylmystarǵa qarsy kúreste nátıje bar ma?

– Bul baǵyttarda da turaqty túrde jumys júrgizip kelemiz. Olar negizinen aldyn alý sıpatynda júredi jáne qupııa sanatyna jatady. Sondyqtan kóbine jumys nátıjeleri kórine bermeıdi. О́ıtkeni Ulttyq qaýipsizdik komıteti qyzmetiniń ózi qupııa negizde júzege asyrylatyndyqtan, halyqqa turaqty túrde ári tolyqqandy aqparat berý múmkin emes. Komıtet ótken jyldan beri birqatar kúrdeli qarsy barlaý operasııasyn sátti júzege asyrdy. Sonyń ishinde qupııalardy qorǵaý baǵytynda memlekettik organdarda 334 tekserý júrgizilip, 3 myńnan asa zań buzýshylyqty anyqtadyq. Nátıjesinde, 9 adam qylmystyq, 320 adam ákimshilik jáne 372 adam tártiptik jaýapkershilikke tartyldy.

Sonymen birge keıingi 5 jyl ishinde halyq kóp jınalatyn jerlerde jáne bılik organdaryna qarsy daıyndalǵan 18 terrorıstik aktiniń joly kesildi. UQK ýákiletti memlekettik organdarmen birlesip sheteldik ekstremısterdiń arbaýyna tap bolǵan adamdardy raıynan qaıtarýǵa, ıaǵnı deradıkalızasııa­laý jumystaryna belsendi túrde atsalysyp keledi. Jalpy, terrorızmge qarsy kúres baǵytyndaǵy jumystardy úılestirý Terrorızmge qarsy ortalyq arqyly iske asyrylady, al onyń jumys organy, ıaǵnı shtaby UQK quramynda. О́ńirlerde radıkaldy ıdeıalardyń taralýyna yqpal etetin faktorlardy anyqtaýmen jáne joıýmen aınalysatyn 205 terrorızmge qarsy komıssııa qyzmet etedi.

Ekonomıkalyq qaýipsizdik baǵy­tynda UQK qabyldaǵan sharalar nátı­jesinde 1,4 trln teńge memleketke qaıtaryldy. Atap aıtqanda, onyń ishinde 890 mlrd teńge kóleminde memleketke keltiriletin zalaldyń aldyn alsa, bıýdjetke 493 mlrd teńge qaıtaryldy.

Aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý – UQK jumysynyń basym baǵyt­tarynyń biri. Erkin aınalymdaǵy aqparattyń el qaýipsizdigine, onyń saıası,­ ekonomıkalyq, qorǵanys jáne basqa da salalaryna yqpalynyń artýyna baılanysty bul baǵyttaǵy jumystar ýaqyt ótken saıyn ózekti bola tústi. Avtomattandyrý úderisteriniń qarqyndy damýy, aqparattyq tehnologııalardyń qazirgi ómirdiń barlyq salasyna enýi resýrstar men derekterge ruqsatsyz qol jetkizýdiń jańa múmkindikterin ashyp otyr. Ásirese hakerler memlekettik organdardyń aqparattyq resýrstaryna erekshe «qyzyǵýshylyq» tanytady. Tek osy jyldyń basynan beri qaraı 95,4 mıl­­lıonnan astam kıbershabýyl men 3000 DDoS-shabýyldyń beti qaıtarylǵanyn aıtsam jetkilikti shyǵar. Olar ınternet jelisiniń otandyq segmentindegi qorǵalǵan memlekettik jáne ózge de resýrstarǵa zańsyz qol suǵýdy kózdegen bolatyn.

Osy oraıda UQK men basqa da mem­­lekettik organdar iske asyrǵan «Qazaqstannyń kıberqalqany» baǵdar­lamasy eldiń aqparattyq keńistigin keshendi qorǵaýǵa baǵyttalyp otyr. Ol uıymdastyrýshylyq jáne tehnıkalyq sharalarmen qamtamasyz etilgen. Táýlik boıy Aqparattyq qaýipsizdiktiń ulttyq úılestirý ortalyǵy qaýip-qaterlerdi anyqtaıdy jáne tıisinshe áreket etedi. Sonymen qatar ınternet jelisinde ataqty adamdar men sheneýnikter atynan jasalǵan «úndeýleri» bar jalǵan beıneler taraǵan kezde «Deep Fake» tehnologııasy kómegin tıgizip jatyr.

Jalpy, osy atalǵan sharalardyń bári jolǵa qoıylǵan halyqaralyq áriptestiktiń arqasynda iske asyryl­ǵanyn aıtýymyz kerek. Biz halyqaralyq yntymaqtastyqqa kóp kóńil bólemiz. О́ıtkeni aldyńǵy qatarly damyǵan elderden úırenerimiz kóp. Hakerlik shabýyldarǵa, ınternettegi alaıaqtyq qylmystaryna qarsy ózara is-qımyldar jasap, tájirıbe almasyp otyramyz.

– Jýyrda Qazaqstan halqy Assam­­­­­bleıasynyń kezekti sessııasyn­da­­ Memleket basshysy eldegi ult­ara­­lyq birlik pen kelisimge nuqsan kel­tirýge baǵyttalǵan kez kelgen­ arandatýshylyqtyń jolyn kesý qajetine erekshe nazar aýdardy. Komıtet osy baǵytta qandaı jumys júrgizip jatyr?

– Shynynda da, qazirgi kúni elimizde ultaralyq qatynastar turaqty bol­­­ǵanymen, álemde, aınalamyzda bolyp jatqan shıelenisti jaǵdaılar bizden bul máselege muqııat nazar aýdarýdy talap etedi. Táýelsizdik alǵan kezden beri biz memleketimizdiń eń basty qundylyǵy – kópetnosty Qazaqstan halqynyń birligi men yntymaǵyna kózdiń qarashyǵyndaı qarap, saf qalpynda saqtaı aldyq. Endigi kezekte dinı, etnostyq jáne áleýmettik negizdegi shıelenister men qaqtyǵystarǵa ákelýi múmkin aran­da­týǵa jol bermeýge tıispiz.

Bul tek bir ǵana Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń mindeti emes. Árbir mem­lekettik organ óz quzyreti sheginde jáne zańnamaǵa sáıkes birlese jumys isteıdi. Basty mindet – shıeleniske alyp barýy múmkin belgiler men jaǵdaılardy dereý arada anyqtaý jáne olardyń aldyn alý. Men osy oraıda barlyq el azamattaryna qazirgideı almaǵaıyp zamanda birlik pen turaqtylyqty qoldan shyǵarmaı, tózimdi, ustamdy bolýǵa, ózara túsinistik tanytýǵa shaqyrar edim. Qazaq dalasynda ǵasyrlar boıy saltanat qurǵan dostyq, syılastyq, qonaqjaılyq dástúrin berik ustanyp, ortaq shańyraǵymyzdyń shaıqalmaýyna árbirimiz atsalysýymyz kerek.

– UQK-niń mańyzdy qyzmet baǵyt­ta­rynyń biri – syrtqy barlaý qyzmeti ekenin bilemiz. Sizdiń oıyńyzsha, otandyq barlaý qyz­me­ti qazirgi ýaqyt talaptaryna qan­sha­lyqty saı?

– Iá, syrtqy barlaý qyzmeti ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý júıesinde erekshe oryn alady. Táýelsizdik jyldarynda tolyqqandy barlaý qyzmeti quryldy, ol kóptegen mindetterdi sheshedi. Búgingi tańda Syrtqy barlaý qyzmetiniń aldynda ulttyq qaýip­sizdikke tónetin syrtqy qaterler týraly málimetterdi jınaý jáne taldaý, olar boıynsha el basshylyǵyna ýaqtyly habar berý, sondaı-aq memlekettik organdarǵa elimizdiń múddelerin shetelde qorǵaý men ilgeriletýge járdemdesý boıynsha mindetter tur.

Syrtqy barlaý qyzmetiniń nátı­jeleri jumystyń erekshelikteri men qupııa sıpatyna baılanysty jarııa etilmeıdi. Biraq UQK SBQ qol jetkizgen materıaldar men júrgizgen operasııa­lar negizinde mańyzdy memlekettik sheshimder qabyldanǵanyn aıta ketý kerek. «Otandyq barlaý qyzmeti zaman talabyna saı ma?» dep surap otyrsyz. Iá, ýaqyt talabyna saı. О́z qyzmetinde zamanaýı tehnologııalar men aqparatty óńdeý júıelerin qoldanady. Qazirgi tańdaǵy qalyptasyp otyrǵan geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty barlaý qyzmeti jetildirilý ústinde.

– Memlekettiń qaýipsizdigi she­ka­ra­­­synyń beriktigimen ólshenedi. Shekara qyzmeti – Ulttyq qaýipsizdik komıtetine qaraıtyn mańyzdy qurylym. Osy oraıda bizdiń shekaramyz syrtqy qaýip-qaterlerden qanshalyqty qorǵalǵan?

– Biz Eýropa men Azııany baılanys­tyryp turǵan mańyzdy jaǵrapııalyq aımaqqa jatamyz. Eki qurlyq arasynda ersili-qarsyly aǵylǵan nópirdiń bári zań talaptaryn saqtaıdy dep aıta almaımyz. Sol sebepti zańsyz kóshi-qon, esirtki tasymaly, qarý-jaraq pen oq-dári kontrabandasy sekildi máseleler ózekti bolyp otyr. Buǵan qarap, Shekara qyzmeti men jedel bólimshelerdiń jumysy qaýyrt ekenin kóremiz.

Qol jetkizgen tabystarymyzdyń qatarynda halyqaralyq terrorızm men ekstremızmge qatysy bar adamdardyń shetelden elge ený jaǵdaılary toqta­tyl­ǵanyn aıta alamyn. Tek osy alǵashqy jarty jylda UQK Shekara qyzmetiniń kúshteri 11 000-nan astam shekara buzýshy ustap, 100 mln teńgeden astam aıyppul salyndy. Budan bólek, 7,5 mlrd teńgege baǵalanǵan 1 tonnaǵa jýyq túrli esirtki zattary, sondaı-aq deklarasııalanbaǵan taýarlar men júkter tárkilendi.

Memlekettik shekarany kúzetý ınfra­qurylymyn jetildirý úshin ony ınjenerlik qurylystarmen jáne tosqaýyldarmen, beınebaqylaý júıelerimen, sondaı-aq qujattardy, avtokólikterdi jáne júkterdi tekserý quraldarymen jabdyqtaý júzege asyry­lyp keledi. Shekara qyzmetin qarý-jaraq, jaýyngerlik, avtokólik jáne arnaıy tehnıkanyń jańa úlgi­lerimen qamtamasyz etý jalǵasyp jatyr. Munyń bári – úkimettik deńgeıde sheshiletin máseleler.

Shekarashylardyń sheberligin shyń­daý úshin respýblıkalyq, aımaqtyq aýqymdaǵy oqý-jattyǵý jıyndary jıi ótip turady. Kórshi memleketterdegi áriptestermen ekijaqty baılanys ornatyp, halyqaralyq uıymdar aıasyndaǵy yntymaqtastyq jolǵa qoıylǵan. Aıta ketý kerek, shekara qaýipsizdigin kúsheıtýge baǵyttalǵan sharalar el azamattary men sheteldikterdiń týrıstik, saýda-sattyq jáne ózge de zańdy maqsattaǵy júris-turysyna kedergi keltirmeýge tıis. Sol sebepti ýákiletti organdarmen birlesip, memlekettik shekaradan ótýdi jeńildetý boıynsha jumystar úzdiksiz júrgizilip jatyr. Bul baǵytta halyqaralyq júk tasymalyna da basa nazar aýdarylady.

– Ermek Aldabergenuly, qyz­metińizde siz kimderge senesiz?

– UQK – «bárimiz – birimiz úshin, birimiz – bárimiz úshin» qaǵıdaty bo­ıynsha qurylǵan úlken komanda. Jedel qyzmetker, taldaýshy, tergeýshi, tehnık, arnaıy jasaq jaýyngeri nemese qosalqy bólim qyzmetkeri bolsyn, biz úshin árbir qyzmetkerdiń jumysy asa mańyzdy. Komıtet shtatynda óziniń kásibı deńgeıin jumys nátıjesimen dáleldegen UQK Akademııasy túlek­teriniń sany artyp kele jatqany qýantady. Olardyń kóbi 15-20 jyldan astam jumys ótili bar tájirıbeli basshylyq quramda qyzmet etedi.

Komıtet aldynda turǵan mindetterdi sheshýdegi negizgi salmaq, árıne, jedel qyzmetkerlerdiń moınyna júktelgen. Olar uzaq jyldarǵa sozylǵan ıntellektýaldy kúsh-jigerdi talap etetin qyzmetterdi júrgizedi. Sol kisilerdiń bergen aqparattary kóbine memlekettik deńgeıde qabyldanatyn sheshimderge negiz bolady.

Joǵaryda aıtqanymdaı, bizdiń qyzmettiń ereksheligine baılanysty atqaratyn jumysymyzdyń mazmunyn tolyq ashýǵa bolmaıdy. Alaıda UQK qyzmetkerleriniń kópshiligine joǵary moraldyq jáne otansúıgishtik qasıet tán ekenin basa aıtqym keledi. Biz ulttyq qaýipsizdik organdaryna Otanǵa qyzmet etýge daıyn talantty jastardy qabyldaýǵa árdaıym daıynbyz.

– О́zińiz týraly da qysqasha aıtyp ótseńiz. Qaıda bilim aldyńyz, buǵan deıin qandaı qyzmetter atqar­dyńyz?

– Men qarapaıym otbasynda týyp-óstim. Sol kezdegi búkil jas sııaqty áskerde Otan aldyndaǵy boryshymdy ótep, joǵary ınjenerlik bilim aldym. Sportpen shuǵyldandym. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary ulttyq qaýipsizdik organdaryna qyzmetke shaqyrylyp, áriptesterim sııaqty kishi jedel ýákilden bastap, barlyq qyzmet satylarynan óttim. Memlekettik kúzet qyzmetinde de jumys istedim.

Arnaıy qyzmet basshysy laýazy­myn­daǵy adamǵa qatysty aqparat bizde ǵana emes, basqa memleketterde de tolyq jarııa etilmeıdi. Kópshiliktiń UQK týraly pikiri onyń basshylarynyń ómirbaıany negizinde emes, qyzmetiniń nátı­jeleri boıynsha baǵalaǵanyn qalaımyn.

– Búgingi Ulttyq qaýipsizdik organdary qyzmetkerleriniń kúni­ne oraı áriptesterińizge qandaı tilegińizdi arnar edińiz?

– Bizdiń vedomstvonyń árbir qyz­met­ke­rine qajyrly eńbegi men adaldyǵy úshin alǵys aıtqym keledi. Olardyń batyl­dyǵy men kásibıligin joǵary baǵa­laı­myn. Bizdiń qyzmetkerler elimizdiń qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge jáne azamat­tarymyzdy qorǵaýǵa eleýli úles qosyp jatyr.

Árbir qyzmetkerge kásibı jolda bıik belesterdi baǵyndyrýdy tileımin. Alǵa umtylyp, jańa jeńisterge jetý, bilim men biligin arttyrýda qanattary talma­syn. Damýǵa umtylý aldymyzdan kezde­setin qıyndyqtardy sátti jeńýge kómektesedi.

Sonymen birge ardagerlerimizge jas­ ofıserlerge úlgi bolyp, óske­leń­­ urpaqty otanshyldyq rýhta­ tár­bıe­­leýge qosqan baǵa jetpes úlesi úshin alǵy­symdy bildiremin. Mem­­le­­ke­timizdiń qaýipsizdigine beıjaı qara­­maıtyn azamattarǵa jáne bizdiń mıs­sııamyzǵa kómek pen qoldaý kór­sete­tin­derdiń barlyǵyna alǵysym sheksiz.

Sózimniń sońynda ulttyq qaýipsizdik organdary qyzmetkerleri men arda­gerlerin, olardyń jaqyndary men otbasy múshelerin Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń qurylǵan kúnimen quttyqtaımyn! Zor densaýlyq, tabys jáne baq-bereke tileımin.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Eskendir ZULQARNAI,

«Egemen Qazaqstan»