Aýyz sýǵa jarymaǵan aýyl

Qazir shalǵaıdaǵy aýyldardy qoıyp, qalanyń irgesindegi eldi mekender «aýyz sýǵa jarymadyq, ishkenimiz ý, jegenimiz jelim boldy» dep BAQ ókilderin shaqyryp, muńyn shaǵyp jatqanyn eki kúnniń birinde kóretin boldyq. Sonyń biri – Qaraegin aýy­ly. Tirshilik nárinen tarshylyq kórip otyrǵan bul aýyldaǵy úı-úıdi aralap, jaǵdaımen tanystyq. Aı­lap aqpaı turǵan shúmekten bir sháýgim shaı­lyq sý shyqsa, shúkir dep otyrǵan aýyl jurty.

Qaraegin – «Nura toptyq sý qubyry» respýblıkalyq memlekettik kásipor­nynyń sý beretin qaınar bastaýy, ıaǵnı sý aıdaý uńǵymasy ornalasqan aýmaqtyń dál irgesinde (arasy 8 shaqyrym) ornalas­qan. Bir sózben aıtqanda, aýyl teńizdiń ústinde otyryp, aýyz sýǵa jarymaı otyr. Qorǵaljyn jáne Egindikól aýdandaryn sýmen qamtıtyn jeliniń túgelge derlik magıstraly tozǵan, kóbi apatty jaǵdaıda tur. Muny sý berýshi mekeme de moıyndap otyr.

Bıyl mamyr aıynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Qurylys jáne turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyq isteri komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ázimbek Pazylbekuly 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde halyqty sýmen qamtamasyz etý kórsetkishi qalalarda 98,4%-ǵa, aýyldy jerlerde 94,5%-ǵa jetkenin aıtqan bolatyn. «Eń tómengi deńgeı Jambyl (91,9%), Qostanaı (80,4%), Aqmola (89,8%) jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń (85%) qalalarynda baıqalyp otyrǵanyn aıta ketken jón. Osyǵan baılanys­ty bul aımaqtarda sýmen qamtý ju­mys­taryn jaqsartý úshin qajetti qa­rajatty bólý qarastyrylmaq», degen edi.

Alaıda qazir eki birdeı aýdanǵa aýyz sý beretin qubyrdyń tozǵany jáne ony jóndeýge áli qarajat jet­pegeni baıqalady. Máselen, Qa­raegin aýylyna sýdyń barmaý sebebi – qubyrlar shirip, jarylǵan. Ony jóndeýge jaýapty kompanııa tolyqtaı kúrdeli jóndeýden ótkizbegen, tek shuryq-tesikterin ár jerinen jamap-jasqap qoıatyn kórinedi. Aýyl turǵyndarynyń aıtýynsha, eskirgen sý jelilerin jańartýǵa qazynadan qarjy bólin­gen. Biraq jóndeý jumysynyń qu­ry­lysyn bastaýǵa qujat daıyn emes kórinedi.

Shilińgir shildede sýǵa shóldep otyrǵan aǵaıynnyń aıtar bazynasy mol-aq. Máselen, Qaraegin aýylynyń turǵyny Myrzabaı Qabykenov aqsaqal aýyz sýdy kórshi aýyldardan tasyp júrgenderine nalıdy.

«Sý osy mańda jerdiń astynan aǵyp jatyr. Tek ony jetkizetin qubyrlar ábden eskirgen. Kúnde jarylady. Sodan aýylǵa sý jetpeıdi. Sý qubyrlary 50 jyldan beri jóndelmegen. Qazir aýyldastar óz qaltamyzdan aqsha shyǵaryp, mal sýa­ratyn motor satyp aldyq. Maldy qazir sonymen sýaryp otyr­myz. Kól tartylyp qalǵan, úıge kelip turǵan sý joq. Buryn syz­dyq­tap aǵatyn, qazir ol da joq», deıdi qarııa.

Al aýyl turǵyny Oljabaı Orynbekov Qaraegin eldi mekenine sýdyń tartylý júıesiniń ózi durys emes ekenin aıtady.

«Aýyl ishindegi sý durys tar­tylmaǵan. Sý júıesiniń talaby boıynsha sý aınalyp turýǵa tıis. Al bul aýylda kerisinshe jalǵanbaly. Aýylǵa kirgen sý qubyrynyń bir­ne­she jeri tuıyqtalǵan. Qysta dál sol jerden bastap qatady. Qaıbir qatty aıaz bolǵan jyly qatqan sý 24 shildede bir-aq aqty. Ekinshi – aýyldyń janynda rezervtik sý joq. Eki sý munarasy tur, ekeýi de istemeıdi. Aınalasyndaǵy jaryq­tan sý dalaǵa aǵyp, batpaq bolyp jatyr. Osynyń bárin surasaq, muny istegen adam sottalyp ketken deıdi. Bul máseleni aıta-aıta jaǵymyz taldy», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, bul sý sorǵy stansasynyń mańynda búlingen qubyrlardy jóndeıtin tehnıkalar, ıaǵnı ekskavatorlar bolǵan. О́ki­­nishke qaraı, onyń bári usta­ǵannyń ýysynda, tistegenniń aýzynda ketken.

«Qazir Egendikóldiń sýyn jón­de­di, óıtkeni onda Kýlagın bar. Onyń qalyń egistik jerleri bar sýaratyn. Al biz sekildi momyn aýyl qazaqtary aılap sýsyz otyrmyz. Aýylǵa keletin sý qubyrynyń jary­ǵynan dalaǵa aǵyp jatyr. Ese­sine halyq aı saıyn ishpegen sýǵa aqsha tóleıdi. Bul máseleniń bárimen aýyl men aýdan ákimi jaqsy tanys. Biraq sharasyz otyr», deıdi O.Orynbekov.

Al Sembek muǵalimniń aıtýyn­sha, sýdyń tarıfterinde de shıkilik bar. Máselen, aýylǵa kelip turǵan sýdy kósheden alsa, 170 teńge tó­leı­di, al úıge kirgen sýdyń quny – bir adamǵa aıyna 371 teńge. Alaı­da aýyl turyndary úıdi-úıge ke­lip turǵan sýdyń qubyryn ózderi tartyp alǵanyn aıtady. Talap boıynsha aqshasyn alyp otyrǵan kompanııa ár úıge sýdy jetkizip berýge tıis kó­ri­­nedi. Bul rette de zań­syzdyq bar deıdi aýyl tur­ǵyn­dary.

«Qysta da tórt aı boıy sýsyz otyrdyq. Oblysqa deıin suraý saldyq. «Jasaımyz-jasaımyz» deıdi, biraq túk jasamaıdy. Qor­ǵal­jyn aýdanynda osy sý másesine qa­tysty jınalys boldy. Olar «67 jyly salynǵan sý qubyrlary ábden tozyǵy jetip, tot basqan, ony ońdaıtyn qarajat joq. Sýǵa keletin toqty óshirip tastaıdy. О́ıt­keni 14 mln teńge elektr jary­ǵyna qaryz­byz», deıdi. Buryn aýlaǵa jazda baý-baqsha salatyn edik, qazir onyń bári qýrap qal­ǵan», deıdi zeınetker Sholpanaı Júsipova.

Budan keıin eki aýdandy sýmen qamtyp otyrǵan qaınardyń kózi, ıaǵnı «Nura toptyq sý qubyry» sorǵy stansasyna da arnaıy baryp kórdik. Onda jaǵa ustatar jaıt kóp. Máselen, sý qudyqtary orna­las­qan qurylǵylar ashyq-sha­shyq, qańyrap, qaraýsyz qalǵan. Qor­shaýlar joq, tek beton dińgek­te­ri ǵana tur. Strategııalyq mańyzy bar nysanda tipti kúzet qyzmeti de joq. Eki kezekshilikpen jumys is­teı­tin tehnıkalyq mamandardy ǵana kórdik. Olardyń ózi onyń qandaı mańyzdy nysan ekenin jaqsy bil­meıtin bolyp shyqty.

Bul jaıttardyń bárin qulaqpen estip, kózben kórsek te, eldi meken­niń basshylyǵymen sóılesip, olar­dyń da ýájin tyńdaýdy jón sa­na­dyq. Osydan eki jyl buryn saı­lanǵan Sabyndy aýyldyq okrý­giniń ákimi Murat Hamıtjanov aýyl­­­­­da mundaı qordalǵan túıt­kil­diń baryn jasyrmady.

«Qaraegin aýylynda sý máselesi bary ras. Aýdanda osy máselege qatysty jıyn boldy. Sonda da aıtyldy. Sý máselesiniń shyǵýy tehnıkalardyń tozyp, esikirýinen bolyp otyr. Sonymen qatar «Nura toptyq sý qubyry» 14 mln teńge tokqa qaryzy bar. Osyǵan baı­la­­nysty tok óshiriledi. Basqa aýyl­dar­dyń bárinde rezervtik sý bar. Tek Qaraegin aýylynda ondaı joq. Sonyń kesirinen aýyl sýsyz qal­dy. Aýyldaǵy sý munarasy isten shyqqan. Qazir munyń bárin jóndeýge 387 mln teńge Úkimetten bólinip, tekserýde tur. Tapsyrys berýshi de, oryndaýshy da – «Nura toptyq sý qubyry» memlekettik kásiporny. Barlyq sý qubyry ótetin jerlerdiń ruqsaty berildi. Endi tek qarjysy tússe, qurylysy bastalady», deıdi aýyl ákimi.

Ákimniń sózine sensek, jaýapty kompanııaǵa bul máseleni sheshý úshin bıyl memleket qazynasynan 387 mln teńge bólingen. Alaıda qujat daıyn emes degen jeleýmen jóndeý jumysy bastalmaǵan. Tipti jarylǵan qubyrdy jóndeıtin tehnıka tapshy, sý jetkizetin de múm­kindik joq. Ol azdaı kompanııa jaryq shyǵynyn da ýaqytyly tóle­megen.

Buǵan qosa strategııalyq ma­ńyzy bar nysannyń qaraýsyz jat­qan sebebin ákimnen de suradyq. Ákim sý soratyn qudyqtardyń aýyl aýma­­ǵynda ornalasqanymen, múlik pen quzyrettiń bári «Nura toptyq sý qubyry» memlekettik kásip­or­ny­nyń ıeliginde ekenin aıtyp aqtaldy.

«Buǵan qatysty ákimshilik tara­­py­nan talaı talap qoıdyq. Tipti maǵan deıin de aıtylypty», deıdi ol. Demek, halyqtyń da, ákim­shi­lik­tiń de sózine qulaq aspaıtyn kompanııa bolyp otyr.

Eki taraptyń da ýájin tyńdadyq. Endigi mańyzdysy – osy iske tike­leı jaýapty kompanııanyń jaýa­by. «Nura toptyq sý qubyry» shar­ýa­shylyq júrgizý quqyǵyndaǵy, res­pýblıkalyq memlekettik kásip­or­nyna habarlastyq. Bizdiń jaýap bergen «Nura toptyq sý qubyry» memlekettik kásipornynyń ókili Álı Bektórev mundaı bylyqshylyqtyń bolyp jatqanyn joqqa shyǵarmady. Onyń aıtýynsha, aýyl turǵyndary aýyz sýmen maldy, baý-baqsha sýa­ra­tyndyqtan, sý jetispeı jatqan kórinedi.

«Prezıdenttiń tapsyrmasy bo­ıyn­sha ár úıde eseptegish qural bolý­ǵa tıis. Ony ornatýdy talap etip jatyrmyz. Ol bolsa, kim­niń qan­sha sý alǵany kórsetilip tura­dy. Ekinshi – aýyldaǵy sý qu­byr­lary 100 paıyz tozǵan, qazir oǵan qar­jy bólinip jatyr. Keshe Egin­di­kól aýdanyna sý jetkizildi. Al sýdyń tólemine kelsek, Qaraegin aýy­lynyń turǵyndary sýdyń 1 tek­­shemetrine 60 teńge tóleıdi», deı­di ol.

Sonymen qatar ol jaryqqa ýa­qy­tyly tólenbegen qaryzdyń ba­ryn da joqqa shyǵarmady.

«Qorshaý men kúzettiń joǵy ras. Kúzet qoıý máselesin kóterip ja­tyr­myz. Ol tarıfke baılanys­ty. Kúzet qossaq, tarıf taǵy da eki ese kóteriledi. Joǵaryda buǵan qarjy bólinip jatyr dedik qoı, onyń ishinde qorshaý jasaý, bári qam­tyl­ǵan. Qazir kúnde apat shy­ǵa­dy, óıtkeni magıstral eskir­gen. Oǵan tótenshe jaǵdaı boıynsha qarjy berilip jatyr, al kelesi jyly jospar boıynsha keshendi qarajat bólinedi. Bıyl joba jasaldy, kele­si jyly qury­ly­sy bastalady», dedi «Nura top­tyq sý qubyry» memle­ket­tik kásip­ornynyń ókili.

Barlyq aıtylǵan ýájderdi saraptaı kele Qaraegin aýylynyń sý tap­shylyq máselesi qazirgi az­da­ǵan jamaý-jasqaýmen jazdy ótkizýge bola­­tynyn túsindik. Alaıda aýyl­da­ǵy aýyz sýdyń jaǵdaıy aldaǵy qaqaǵan qysta ne bolary belgisiz