Qymbatshylyqtyń bastalǵany birer jyldyń, aıdyń aınalasy emes. Keıingi tórt jylda sábiz, qyzylsha jáne un 3 eseden asa, et ortasha eseppen 2 ese qymbattady. Tipti nan sııaqty áleýmettik mańyzy bar ónimniń baǵasy aıtarlyqtaı óskenin baıqap júrmiz. Al bul – Úkimet deldaldarmen únemi kúresip jatqanyna qaramastan oryn alyp jatqan jaǵdaı.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, keıingi bir jyldyń ózinde azyq-túlik baǵasy 13,5 paıyzǵa qymbattaǵan. Eń kóp ósken baǵa – kúrishtiki, bul birden 44,3%-ǵa, al qyryqqabat 27,5%-ǵa, et 11%-ǵa qymbattady. Kókónis pen ettiń qunyn pandemııaǵa deıingi 2019 jylmen salystyrsańyz, baǵanyń 2-3 ese óskenin baıqaýǵa bolady. Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Qaırat Balyqbaev jýrnalıstermen kezdesken kezde 2022 jyly qantty, iri múıizdi (iri qara) jáne usaq múıizdi maldy, kartopty, sábizdi eksporttaýǵa tyıym salynǵanyn, bıdaı, bıdaı uny, kúnbaǵys tuqymdary men kúnbaǵys maıyn eksporttaýǵa sandyq shekteýler (kvota) engizilgenin aıtty. Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, maýsymaralyq kezeńde kókónisterdiń baǵasy baqylaýda. Maýsymdyq baǵanyń ósýin tejeý úshin naryqqa 118,6 myń tonna kóleminde kókónister (kartop, sábiz, pııaz, qyryqqabat) shyǵaryldy.
«Energyprom» agenttiginiń dereginshe, kókónis segmentindegi tapshylyq 20%-ǵa jetip qaldy. Jemistiń jekelegen túrleri – shabdaly, júzimniń 50%-y syrttan keledi. Maı, kúnbaǵys, sút ónimderinde de tapshylyq bar. Shujyq ónimderiniń jergilikti óndirisiniń úlesi – 56,4%, qus eti 67,4%-dy quraıdy. Basty sebep – shıkizat az, polımer qaptamalary tapshy. Sonymen qatar azyq-túlik baǵasynyń sharyqtaýy halyqtyń arzan baǵa izdeýine májbúrledi, munyń sońy ishki naryqta sapasyz taýarlardyń tolyp ketýine jol ashty.
EAEO sheńberinde ónim óndirý kólemi jáne sapasy jóninen Reseı, Belarýs elderinen artta qalyp keledi. Sanksııanyń qyspaǵynan ol elder óz ónimderin syrtqa shyǵarýǵa asyǵyp otyrǵan joq, naryqtaǵy bar taýarlarynyń baǵasyn ekiniń biriniń qaltasy kótere bermeıdi. Barlyq segmentte otandyq óndiris áli de ımportqa táýeldi jáne táýeldilik baǵany qos ókpeden qysyp jatyr.
Qazaqstan Et odaǵynyń bas dırektory Maqsut Baqtybaev bul sharalar esh nátıje bermeıtinin, naryqqa jańa ádister qajet ekenin aıtady. Yryq bermeı ketken baǵaǵa sebep bolyp otyrǵan faktor – taýar tapshylyǵy men alypsatarlyq. Elde et tapshylyǵy bar dep eshkim aıta almaıdy. Ettiń bólshek baǵasynda óndirýshilerdiń baǵasy – nebári 60%, al qalǵan 40%-y ortadaǵy deldaldardyń qaltasynda ketip jatyr. Keıbir táýelsiz sarapshylar ishki naryqta et baǵasyn «oınatyp» otyrǵandar da naq sol deldaldar degen pikirdi ashyq aıtyp júr.
«Eger árbir qalada kommýnaldyq bazar ashylyp, fermerlerge óz ónimderin saýdalaýǵa múmkindik berse, et baǵasyn ózindik qunynan 25 paıyzǵa ǵana saýdalaýǵa múmkindik týar edi. Eger bul tájirıbe jalpy memlekettik deńgeıde qoldanysqa ense, iri saýda dúkenderiniń qojaıyndary saýda saıasatyn osy baǵaǵa qaraı úılestiredi», deıdi M.Baqtybaev.
Qarjy sarapshysy Beısenbek Zııabekov mundaı kompanııalardy qurýdan makroekonomıkalyq nátıje kútýge bolmaıtynyn aıtady. Al taýarlar men qyzmetterdiń qymbattaýynyń teńge trendine qatysy joq. Sebebi altynnyń býymen kúsh alyp turǵan teńge taýarlar men qyzmetter baǵasynyń tómendeýine áser ete almaıdy. Sarapshynyń aıtýynsha, baǵaǵa yqpal etetin faktorlar monopolııalyq kompanııanyń, al keıde olıgopolııalyq, ıaǵnı birneshe kompanııanyń kelisimine táýeldi. Inflıasııany tejeý arqyly baǵany baılap qoıý Úkimettiń de, Ulttyq banktiń de qolynan kelmeıdi, sebebi munaı da, kómir de, jaryq ta – jekelegen monopolısterdiń qolynda. Ásirese, bank sektory, munaı, áýe tasymaly naryǵynyń jekemenshik monopolııaǵa táýeldigi Úkimetti oılantýǵa tıis. Olardyń bir-birimen teketiresi naryqta jańa oıynshylardyń paıda bolýyna múmkindik bermeıdi. Tipti agrosektorda da monopolıster qaptap otyrǵany, bul salada ónim óndirýshilerge baqylaý joqtyǵy aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Zańdy qataıtyp, jekelegen monopolısterdiń baǵany negizsiz ósire berýine osydan 10 jyl buryn shekteý qoıylǵanda qazir jaǵdaı basqasha bolar edi.
«Úkimettik strategııalyq qujattarda ınflıasııanyń sebep-saldary ashyq taldanbaıdy. Sondaı-aq ınflıasııamen kúreste Ulttyq bankke emes, Úkimetke úlken jaýapkershilik júkteletinin ekiniń biri bile bermeıdi. Osyndaı belgisizdikten ınflıasııa taqyryby Ulttyq bank pen Úkimettiń arasyn aınalyp júretin dopqa uqsap barady. Memlekettik bıýdjette kontrsıkldik bıýdjettik saıasattyń joqtyǵynyń keri áseri barlyq jerde baıqalyp qalady. Memlekettiń kirisi men shyǵysy munaı baǵasyna táýeldi bolmaýy kerek.Energııa, gazdyń baǵaǵa áseri – bizde zerdelenbegen taqyryp. Aıtalyq, logıstıkalyq qyzmet qunynda janarmaı baǵasynyń quramyna jetkilikti mán berilmeıdi», deıdi B.Zııabekov.
Ekonomıstiń aıtýynsha, baǵany rettemeı, halyqtyń tabys deńgeıin kóterýge múmkindik berý kerek. Azyq-túlik ınflıasııasy – bizdiń elde ǵana emes, dúnıejúzindegi problema. Pandemııa jyldar boıy qalyptasyp qalǵan logıstıkalyq tizbekti buzyp jiberdi. Baǵanyń ósýi ekonomıkadaǵy aqsha massasy báseńdegende ǵana baıaýlaýy múmkin. Bul rette sarapshy keshendi naryqtyq reformalardy – retteletin baǵalardy yryqtandyrýdy, naryqqa qarsy memlekettik qoldaýdan bas tartýdy, saýdany yryqtandyrýdy jáne qatań aqsha-nesıe jáne fıskaldyq saıasattyń kómegimen ekonomıkany turaqtandyrýdy tez arada júrgizý kerek ekenin aıtyp ótti.
«Qazirgi ekonomıkalyq saıasat ınflıasııanyń asqynýynyń sebepteri men saldaryn tereń taldaýǵa negizdelmegen. Biraq biz basymdyq beretin faktor osy baǵyt bolý kerek ekenin sarapshylar talaıdan beri aıtyp keledi. Naryqtyq-ekonomıkalyq reformanyń deńgeıi, ony júzege asyrý el basshylyǵynyń saıası erik-jigerine baılanysty. Qazirgi júıeden tolyqqandy naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý – kúrdeli mindet», deıdi B.Zııabekov.
Táýelsiz sarapshylar lıberaldy ekonomıkalyq naryq quramyz degendi kóp aıtady. Bul ustanymnyń basty sharty Úkimettiń ekonomıkaǵa aralasa berýin qup kórmeıdi. Al B.Zııabekov bolsa, dál qazir Úkimet naryqtan ketem dese de kete almaı otyrǵanyn aıtady. Bizde naryq mádenıeti qalyptasqan joq. Úkimet bosańsyp qalsa, ortadaǵy deldaldar aram shópteı qaptap ketip, bir-birimen kelisip, ózderiniń oń jambasyna kelgen baǵany «zańdastyryp» qoıady. Al Úkimettiń aralasýyn, baǵany tejep oınaýyn keıinge qaldyrylǵan ınflıasııa dep qabyldaýǵa bolady. Sondyqtan Úkimet bul jerde júıeli túrde jumys isteýi kerek.
Inflıasııanyń odan ári ózgerýin boljaǵan ekonomıst kóp nárse syrtqy faktorlarǵa baılanysty bolatynyn atap ótti. Máselen, jaqynda Reseıdiń «astyq mámilesinen» shyǵýy azyq-túlik baǵasyna keri áser etedi. Bizdiń astyq mámilesine tikeleı qatysymyz bolmasa da, astyqqa qoıǵan baǵamyzǵa áser etetini týraly ótken joly jazdyq. Qazir bul kelisimniń nemen aıaqtalaryn eshkim boljap aıta almaıdy.
Logıstıkalyq tizbektiń Reseıdi aınalyp ótýi tasymaldaý qunyn ósirdi. Bul shyǵyndar jalaqynyń, jalǵa alý jáne shıkizat baǵasynyń ósýine áser etip jatyr. Atap aıtqanda, kúzgi dala jumystary kezinde dızel jańa baǵamen paıdalanylady. Biraq, sarapshynyń aıtýynsha, bizge azyq-túlik taýarlarynyń basym kópshiligi Reseıden, tutyný taýarlary Qytaıdan keledi. Reseıdegi geosaıası ahýal ýshyǵyp turǵanda, taýar jetkizý tizbegi qalpyna kelmeıdi. Túıip aıtqanda, bizdiń baǵa ımportqa baılanyp tur. Al kommýnaldyq bazarlardyń qurylýy ınflıasııaǵa emes, kórshi eldermen saýda yntymaqtastyǵyn jaqsartýǵa áser etýi múmkin.
Ekonomıstiń aıtýynsha, Qytaımen shekaradaǵy «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyǵy halyqaralyq ortalyǵynyń jumysy búkil Almaty, qala berdi elimizdiń ońtústik aımaǵyndaǵy saýdasynyń kúretamyryna qan júgirtip tur. Biraq mundaı ortalyqtardyń múmkindigin tek osymen shektep qalýǵa bolmaıdy. О́zbekstanmen, Qyrǵyzstanmen shekarada dál osyndaı ortalyqtardy ashsaq, memleketaralyq kooperasııanyń qalyptasýyna jol ashamyz. Bul degenińiz – qazaq-ózbek, qazaq-qyrǵyz arasyndaǵy saýda baılanysynyń ekinshi tynysyn ashý degen sóz. Ekinshi tynystyń ekpini ınflıasııanyń ımporttyq sıpatyn álsiretedi.
«Qazir qazaq pen ózbek nemese qazaq pen qyrǵyzdyń arasyn memleketaralyq kooperasııa emes, jekelegen saýdagerler jalǵastyryp jatyr. Olardyń qanshasynyń zańdy túrde, qanshasynyń kóleńkeli ekonomıkaǵa jumys isteıtinin bilmeımiz. Mundaı ortalyqtar ýaqyt óte kele eldiń barlyq aımaǵynda saýda qoımalaryn nemese saýda núktelerin ashady, kommýnaldyq bazarlardy da osyndaı ortalyqtardyń jumysymen ıntegrasııalaýǵa bolady. Bizge qazir memleketaralyq kooperasııa máselesi týraly shyndap oılanatyn kez keldi. Úkimet osy baǵyttyń «tilin tapsa», ınflıasııanyń deldaldyq sıpaty álsireıdi», deıdi B.Zııabekov.