Elimizde endemık janýardyń biri – Kaspıı ıtbalyǵy. 2020 jyly 13 qarashada Kaspıı ıtbalyǵy Úkimet qaýlysymen Qyzyl kitapqa engizilgen. Degenmen ony aýlaýǵa 2006 jyly tyıym salynǵanymen, olardy zańsyz aýlap júrgen adamdardyń vıdeosy áleýmettik jelide kórinis bergeni bar. Osyǵan oraı, tipti Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi arasha túsip, baqylaýdy kúsheıtýge pármen bergen edi.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń málimetinshe, qazir Kaspıı ıtbalyqtarynyń sany – shamamen 311 myńdaı ǵana. Turan jolbarysynyń aıaǵyn qushýdyń az-aq aldynda tur. Osyǵan oraı, Kaspıı ıtbalyǵy popýlıasııasyn saqtaý maqsatynda qazir birqatar is-shara qolǵa alyndy. Memleket basshysynyń «Kaspıı ıtbalyǵy popýlıasııasyn saqtaý maqsatynda tabıǵı rezervat qurý» tapsyrmasyn oryndaý sheńberinde rezervat qurýdyń jaratylystaný-ǵylymı negizdemesiniń jobasy ázirlendi. Jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme boıynsha 2024 jyldyń shildesine deıin Kaspıı teńiziniń akvatorııasynda memlekettik tabıǵı rezervat qurý josparlanyp otyr.
«Itbalyqtar Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen. Bul túrdiń kóptigin saqtaý jáne qalpyna keltirý máselesi – meniń jeke baqylaýymda. Jazda ıtbalyqtar sanynyń azaıý sebepterin zertteýmen belsendi aınalysatyn Ortalyq Azııa ekologııalyq zertteýler ınstıtýtynda boldym. Bul mańyzdy másele jan-jaqty ǵylymı kózqarasty qajet etedi. Buǵan deıin Kaspıı ıtbalyǵynyń popýlıasııasyn saqtaý úshin Mańǵystaý oblysynda memlekettik tabıǵı qoryqtar qurý josparlanǵan bolatyn. Ekologııa mınıstrligi bul jumysty jedeldetip, barlyq qajetti sheshimderdi qabyldaýy qajet», dep tapsyrǵan Memleket basshysy.
Tapsyrmany oryndaý maqsatynda Itbalyqtardy qorǵaý ortalyǵy teńiz bıoalýantúrliligi salasyndaǵy jetekshi álemdik ǵalymdardyń qatysýymen jumystar júrgizip jatyr. Máselen, 8-9 tamyz kúnderi «Kaspıı ıtbalyǵy popýlıasııasynyń jaǵdaıy: búgini jáne bolashaǵy» taqyrybynda halyqaralyq jıyn boldy. Oǵan Kaspıı mańy elderiniń ǵylymı uıymdary men quzyrly oryndardyń ókilderi, sondaı-aq AQSh-tyń ǵalymdary qatysty.
«Jıynnyń maqsaty – Kaspıı ıtbalyqtarynyń popýlıasııasyn zertteý jáne saqtaý tásilderin jetildirý, sol úshin sheteldermen tájirıbe almasý. Osyndaı is-sharalardy ótkizý biregeı sý janýarlaryn saqtaý máselelerinde birlesken yntymaqtastyqty odan ári kúsheıtýge yqpal etedi», deıdi uıymdastyrýshylar.
Kaspıı ıtbalyǵy – Kaspıı teńizi faýnasyndaǵy sútqorektilerdiń jalǵyz ókili jáne endemıgi. Ol trofıkalyq jyrtqysh janýarǵa jatady. Onyń negizgi qoregi – maıshabaqtar, buzaýbas, aterınalar, sondaı-aq mollıýskalar men asshaıandar.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń málimetinshe, Kaspıı ıtbalyǵynyń mekendeıtin jerleri Soltústik Kaspıı akvatorııasy jáne Orta Kaspııdiń jaǵalaý sýlaryn quraıdy. Soltústikke (ońtústikke) mıgrasııalaǵan kezde ıtbalyqtar Túrikmenstandaǵy shekaradan bastap Qazaqstan jaǵalaýy boıyndaǵy Jaıyq ózeniniń saǵasyna deıin «mıgrasııa dálizin» paıdalanady.
Osylaısha, Álemniń túkpir-túkpirinen kelgen ǵalymdardyń qatysýymen bolǵan jıynda Kaspıı ıtbalyqtarynyń jaǵdaıy egjeı-tegjeı talqylandy. Danıel Kosta, Karlos Dýarte, Tommı Naıman atty professorlar júrgizetin zertteýlerdiń barysy baıandaldy. Ǵalymdar aldaǵy ýaqytta bul máseleler óz sheshimin taýyp, janýarlar ólimin azaıtýǵa áreket jasaımyz degen nıette.