Jyrshylyq ónerdiń mártebesi qandaı?

Sol kóne saryndy ustaýshylar qazir biren-saran ǵana. Saýsaqpen sanap alatyn shyǵarsyz. Qatary sıreıtin sebebi, ultqa keregi bar rýhanı dúnıeler men olardy osy kúnge jetkizýshilerdi kerek qyla bermeımiz, mártebesi joq, zańmen qorǵalmaǵan. Álgindeı kóne murany jetkizýshiler azaıyp, birtindep tabys kózi bar buqaralyq ónerge bet burmaı qaıtsin? Árıne, qarynnyń toqtyǵynan emes, amaldyń joqtyǵynan júregin týlatyp, kómeıin búlkildetip salǵan óneri bola tura dalada qalyp bara jatqandyqtan. Qorǵaýsyz, panasyz ashtan ólýi kerek pe olar sonda? Búıtip jatqandar tek kómeımen án salyp, jyr aıtýshylar ǵana ma? Álemniń eshbir elinen tabylmaıtyn sonaý Syr boıy, batys jaǵynyń kúńirengen uly saryndary, jyraýlyq, jyrshylyq óner, Qarataý, Arqa, Jetisý, Atyraý, Mańǵystaý jeriniń kúıleri, taǵy basqa muralar zańmen qorǵaýsyz jatyr. Osy ýaqytqa deıin óltirmeı kelýshiler oryndaýshylar men ony tyńdaýshy halyq qana.

Ult jany­nyń uıytqy­sy – uly óner nege ógeıdiń kúıin keshti? Osyny jyl basynda Parlament Májilisiniń depýtaty Abzal Quspan kóterip, depýtattyq saýal joldady. Depýtat «Mádenıet týraly» zańymyzda balet bıshileriniń aıryqsha mártebesi týraly jazylsa, tu­jy­rymdamada mektep jasyndaǵy ba­la­lardy balet pen operaǵa aparý ar­qy­ly olardyń «kópmádenıetti tul­ǵa­syn qa­lyp­tastyrý» kózdelgenin atap kórsetti.

«2022 jyly Qazaqstanda «Oqý­shynyń máde­nı normatıvi» dep atalatyn qujat qabyldanǵan eken, sol jerde sózbe-sóz osylaı jazylyp tur», dedi óziniń saýalynda depýtat. «Jáne bir mysal, bizde jyrdyń onda­ǵan túri bar. О́ńirlerge baılanysty birneshe mektepke bólinedi, olardyń ishinde kóne zamannan kele jatqan jyr­lardyń jóni bólek.

Kórshiles qyrǵyz elinde «Ma­nas» epo­sy týraly arnaıy, óz aldyna bó­lek zań bar, al ázerbaıjan baýyrlary­myz «Ázerbaıjan halqynyń folklo­ryn qorǵaý týraly», «Ázerbaıjan hal­qynyń kilem toqý ónerin qorǵaý jáne da­mytý týraly» zańdar qabyldap tas­taǵan. Al bizdiń zańnamada «jyr», «jyrshy», «jyrshylar» týraly, jalpy qazaq hal­qynyń dástúrli mádenıeti men ónerine qatysty bir aýyz sóz joq.

Eń qıyny, jyrdy jalyqpaı tyń­daı­tyn orta joǵalyp barady. Bile bil­sek, qazaq jyrynda ulttyq kodymyz ja­syrynyp jatyr! Eger qazaqtyń jyr­­shylyq óneri joǵalatyn bolsa, ult­­tyq má­denıetimiz orny tolmas apat­qa ushy­­raıtyny anyq. Sondyqtan el ishin­­degi jyrshylardy izdep taýyp,­ Berik Júsip syndy myqty mamandardy qoldap, bul salaǵa tyń serpin berý kerek. Jyrshylyq – mártebeli kásipke aınalsa, jas urpaqty jyr tyńdaýǵa qalyp­tastyra bilsek, patrıottyq tálim-tárbıeden bólek, telefonǵa tel­mirý syndy ǵasyr dertine de bir tosqaýyl jasar edik», dep kesip aıtty depýtattyq saýalynda.

Osy oraıda biz ataqty epık jyrshy, folklortanýshy Berik Júsipti áńgimege tartqan edik. Bul kisi máseleni tamyrynan tartyp, jiktep berdi.

«Jyrshylyq qubylysqa qa­tysty másele túıinin bizben baı­lanystyrǵan Abzal Quspanǵa iltı­pat, árıne. Aıtyp otyrǵany saq­tap, qoldap, qaıta jań­ǵyrtýdyń jaıy ǵoı. «Úmitsiz – shaıtan», dese de óte qıyn sharýa. Buǵan baıla­nysty erte dabyl qaqqan elder de (О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, t.b.) tolyq údeden shyǵa almaı otyr. О́ıtkeni jyrshylyq dástúrdiń semýi bizde ǵana emes, barshaǵa tán. Birtalaı jurtta bolǵan quby­lystyń taǵdyry qazir jal­ǵyz qadaǵa baılaýly. Salany sal­ǵastyra zerttegende kózimniń jetkeni, biz jyrshylyq ónerdi quraıtyn myń san máseleni zertteý men qaıta tiriltýde der kezinde qolǵa alatyn sharýadan ǵasyrǵa keıindep qaldyq. Sizder «Qoldy mezgilinen kesh sermep» otyrsyzdar. Myna turǵan Reseıde, osydan júz jyl buryn laqtyrǵan taıaǵyń skazıtelge tıetin. Al qa­zir she? Biz túgili, qalyń orys ta sol skazıtelderinen aqı-taqı qol úzip, jer sıpap qaldy. Basty sebeptiń irgesinde halyq­tyń yqylas, qulqy, tyńdaý máde­nıetine qatysty túıtkilder jatyr. Tyńdalmasa sóz je­tim. Al eldiń yqylas-qulqyn oıatyp, tyń­daý mádenıetin qalyptastyrý úshin josparly júıe kerek. Ol bolǵan kúnniń ózinde, baıyrǵy epıkalyq jyrshylyq tolyq tiri­lip, tórt aıaǵyn teń basyp ketýi kúmándi. О́ıtkeni qazir ónerdiń qaı túri de sahnalyq sıpat alyp ketken. Al jyrshylyqtyń osy kúıge túsýine belgili bir salany kústanalaý nátıje bermeıdi.

Sóz joq, aldymen olarǵa «Qa­­zaq­­stannyń halyq jyrshy­sy» degen már­te­be (statýs) berý­diń jaıyn qarasty­ryp, zańdas­tyrýdy kún tártibine qoıý qajet-aq. О́ıtkeni bul – aıdyń, kúnniń amanynda ulttyń kóz aldynan jylystap bara jatqan qundylyq. Esińizde shyǵar, bir kezde qazaq poezııasyn damytýǵa úles qosqandarǵa beretin «Qazaq­stannyń halyq aqyny» degen qur­metti ataq bolatyn. Keıin mu­ny sıyrquıymshaqtandy­ryp jiberdi. Joıylyp bara jat­qan qazaq epıkalyq jyr­shy­lyq ónerin qaıta damytý úshin, múm­kin, osyndaı qa­damdarǵa barý kerek shyǵar? Men Prezıdentke osy máseleni qu­laqqaǵys etken bolar edim. О́ıt­keni jyrshylyq óner ulttyq ıdeıaǵa sýarylǵan ıdeologııa­dan tamyr tartady. Tap osyndaı abyrjy kezeńde, ıdeologter osy quraldy keńinen paıdalansa ıgi. Ol úshin aldymen jyrshynyń sóz qory (repertýary) soǵan laıyq bolýǵa tıis. Búgingi tańda bizde ondaı sanatqa saı, epıkalyq repertýarmen (batyrlyq, qaharmandyq, tarıhı, lıro-epostyq jyrlar) muzdaı qarýlanǵan halyq jyrshysy bar ma? Máseleniń bul jaǵyn da jan-jaqty oılastyrǵan durys shyǵar. Áıtpese, qur bos dabyra, uran-súrenmen sharýa bitpeıdi ǵoı.

Jalpy, halyq qalaýlysy kó­tergen máseleden keıin de jaǵ­daı jym-jyrt. Bylaıǵy jurt mundaıǵa jeńil qa­raı­dy. Abaı danyshpan «Sóz túzeldi, tyń­daýshy, sen de túzel» dep júz jyl buryn dabyl qaqty. Negizi jyrshyny qalyptastyratyn saýatty orta. Basqany aıtpaǵanda dál qazir bizde daıyndyǵy jan-jaqty, kemel orta bar ma? Qalaı desek te epıkalyq orta joq jerde epı­kalyq jyrshylyq óner­diń damýy múmkin emes. Qaýip etkennen aıtylǵan jaıttar­dyń túıinin qazir kózimiz kórip otyr. Konstıtýsııa jazylady, al adam­nyń bolmys-jadyn us­tap turatyn qasıet jyldar boıy júre qalyptasady. Sol qa­lyp­tastyrǵysh quraldyń aty – jyr, ıesi epık jyrshy edi. Amal qansha, asyldyń bári «báldý-báldý, bári ótirik» kúıde turǵan soń. Esińizde bolsyn, endigi jerde eshqandaı konsert, baıqaý, festıval ataýly jyrshylyq ónerdi qaıta túletip, báz qalpyna keltire almaıdy. Bul ónerdiń bar bolýy, saqtalyp qalýy jeke tulǵanyń bas amandyǵymen baılanysty. Men biletin endigi qalǵan sheshim joly: balabaqsha men mektepke, sondaı-aq kógildir ekranǵa laıyqtalǵan ar­naıy baǵdar­la­ma jasalýǵa tıis. Asylymyz­­­dy múmkin sonda saqtap qalar­myz, eger yrǵalyp-jyrǵalyp júrip, keshigip qalmasaq», deıdi B.Júsip.

Munda eki taraptyń táýelsiz pikiri, birin-biri tolyqtyryp tur. Depýtat pen jyrshynyń sózi bir jerden shyqqan soń sheshimin tap­pas másele emes syndy. Abzal Quspan «Bizdiń zańnamada (Má­de­nıet týraly) «jyr», «jyrshy», «jyrshylar» týraly, jalpy qazaq hal­qynyń dástúrli máde­nıeti men óne­rine qatysty bir aýyz sóz joq!», dep ult mura­sy­nyń zańmen qorǵalýyn, jyr­shy­lardyń mártebe alýyn kózdep otyr. Bul salaǵa bar ómirin arnap, zertteý eńbegin jazǵan Berik Júsip bolsa, máseleniń sheshilý jolyn izdestiredi. Balabaqsha, mektep jasynan qolǵa alynbasa jaǵdaı ońalmaıtynyn aıtady. Jyrshynyń bul usynysy oryndy, sebebi ertedegi qazaq balalary ertegi, jyr tyńdap eseı­meýshi me edi? Mahabbatyn, elin, jerin satpaıtyn erlik, batyrlyq rýhta. «Abaı jolynda» aqynnyń oqyǵan kitaptaryn jol-jónekeı estip alyp, kúlli aýyl jastaryna qaıta áńgimelep beretin Baı­maǵambet áńgimeshi, Barlas pen Baıkók­­she aqyndar­dyń kiriktirilýi tegin emes. Onyń ústine 90-jyldar­dyń sońyna taman bastaýysh sy­nypta oqyǵan bizge án-kúı páninen konservatorııa bitirip kelgen mýzykalyq saýaty joǵary Jet­pisbaı atty muǵalim sabaq bergeni esim­de. Sol kisi «Alpamys batyr» jyryn mag­nıtafon ákelip, aýdıojazbadan tyń­datqany kúni búginge kókeıimde. Maqamy men sózine sheıin jadymda saırap tur. Ol kezdegi áser bólek áńgime endi. Demek jyrshynyń bastamasy­men kelispeske bolmaıdy.

Biz jyrshylyq óner týraly pikirin bilý úshin bel­gili jyrshy, ǵalym Elmura Jańa­bergenge habarlasqan edik.

«Birqatar jyrshylar máde­nıet qaı­ratkeri, mádenıet sala­sy­nyń úzdigi degen­­deı ataqtardy alyp júr. Jyrshy, jyr­­shy, kúı­shi degen ataqty ertede halyq ara­­syndaǵy betkeustar tulǵalar be­re­­tin bolsa kerek. Qazir muny ýnı­­ver­­sıtet, konservatorııa berip ja­­tyr. Laıyq­tysy, laıyqsyzy bar, jyrshy, kúıshi, ánshi atalyp ke­­te­tinderi qanshama? Máselen, mem­­leket jyrshy degen ataqty qaı­­tarsa bolar edi. Qyrǵyzdar ma­­nas­­shylaryn qalaı dáripteıdi? О́z­bek­­stan, Qaraqalpaqstan baq­shy­­­lary (jyrshy) men maqam­shy­la­­ry­­nyń arnaıy akademııalary bar. Memlekettik turǵyda kóńil bóledi.

Ertede qazaq jyrshylary hannan ke­ıin­gi adam bolǵan. Búgingi jyrshylardy buryn­­ǵylarymen salystyrýǵa bolmaı­dy. Biraq olar da halyqty uıytyp, nasıhat aıtyp, tańdy tańǵa uryp jyr­laıdy. Eldik sanany qa­lyptastyrý­da orny zor. Mem­lekettik, ha­lyq­tyq sana­nyń uıyt­qysy ese­binde. Alaıda olar­dy biz óner­­paz re­tinde ǵana qabyldap otyr­­myz. Qaısybir jyrshylardy tyń­­daı qal­­sa­ńyz, depýtattardan ar­tyq áńgime aıta­dy. Mádenıeti, rýhy óte joǵary. Jas­ta­ıynan ult­tyń asyl qasıetterin bo­ıy­na sińirip ósken, halyqtyń janashyry retinde qalyptasqan tulǵalar. Sondyqtan jyrshylardy qur­mettep, memlekettik marapat berse, óte keremet bolar edi. 

Jyrshylyq ónerdi balabaq­shadan bastap tyńdatqan jón. Besikten, ananyń qursaǵynan jyr maqamdary arqyly ult qasıetiniń nárin sińire bastasa artyq emes», deıdi Elmura jyrshy.

Qazaq barda, onyń qasıetti tili barda jyrshylyq óner ólmeıdi. Alaıda qazir belgili bir óńir nemese ortada ǵana saqtalyp, oqý oryndarynda dárip­telip, aýdıtorııasy shektelińkirep qal­ǵan. Urpaq boıyna ultjandylyqty dary­tatyn uly ónerdi memle­kettik deń­geıde qasterlep, júıeli nasıhattaý teti­gin búgin tappasa, erteń kesh bolady. Sonda biz ulttyq baı muramyzdy saq­tap qana qoımaı, balabaqsha, mektep ja­synan memleketshil rýhta eldik sanany tý etken urpaq tárbıelep, jarqyn bolashaqtyń negizin birge qalaımyz.