Jamal MANKEEVA: Bári tilden bastalady

– Til týraly anyqtama je­­terlik. Eń aldymen, til­di qural dep bilemiz. Al te­reńi­nen tolǵasaq, tildiń at­qa­rar qyzmeti sheksiz emes pe?

– Til degenimiz – dáleldeýdi qajet etpeıtin, aksıomaǵa aınalǵan, ár ult­tyń, ár qoǵam­nyń damýynyń quraly, ta­nym­dyq ózegi. Ásirese qa­zirgi qazaq qoǵamynda tildiń kommýnıkatıvtik qyz­meti erekshe sapaǵa aınala bara jatyr. Máselen, «Jańa Qazaq­stan, Ádiletti Qa­zaqstan» uǵym­daryn ja­lań túsinbeı shyn máninde, iske asyrý kerek bolsa, munyń da birden-bir quraly – til. Iаǵnı til tilshi-ǵalym­dar­dyń, jýr­­na­lısterdiń nemese qazaqtildi jurt­­­shy­lyqtyń ǵana qoldanys quraly emes, ol – qoǵamnyń qozǵalysy. Qazirgi ja­han­daný zamanynda rýhanı damý máse­lesi ózekti. Munda da til­­diń atqarar róli basym. Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «О́z tilimen sóılesken, óz tilimen  jazǵan jurttyń ulttyǵy esh ýaqytta adamy qurymaı joǵalmaıdy. Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – tili. Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady. О́z ultyna basqa jurtty qosamyn degender áýeli sol jurttyń tilin azdyrýǵa tyrysady» degen bolatyn. Iаǵnı qazaq tili ulttyń saqtalýynda qýatty ról atqarady degen sóz.

– Biraq qazir «sheshen sóıleýden» góri «durys sóı­leý» máselesin kóp aıtamyz.

– Iá, qazir qoǵamdyq sananyń ózge­rýine baılanysty til kórkem­diginen aıyrylyp barady. Qazaq­tyń dástúrli sózsaptaýynda oı erkindigi, oı júıeliligi men júı­riktigi, sózben toqtatý, sózden jańy­­lystyrý, tuspal­dap sóıleý, jasyra sóıleý sııaqty sóıleý­diń nebir túrleri boldy. Bul sóıleý túrleri arqyly halqymyz tereń zeıin­dilik pen oılylyq tehnıkasyn joǵary deńgeıde meńgerdi. Al qazir kópshiliktiń sheshendikten bu­ryn taza qazaqsha sóıleı almaıtyny ras. Buǵan áser etýshi faktor kóp. Durys sóıleý máselesinde erekshe kózge túsetin til­dik qubylystardyń biri – parazıt sózder­diń qoldanylýy. Parazıt sóz­der – jat, artyq, maǵynalyq júgi joq degendi bildiredi. Iаǵnı jargon, argo, slengter. Ádette, semantıkalyq júk­te­mesi ál­siregen sózder parazıtke aınalady.

– О́tken kezeńdermen sa­lys­tyr­ǵanda búgingi til­dik qoldanysta qan­daı ózgeshe­likter bar?

– Ana tilimiz memlekettik til márte­besine ıe bolǵaly biraz jyl ótti. Sodan beri qo­ǵamdyq sana da ózgerdi. Qazaq tili de ýaqyt jelisimen birge damyp, óz­geriske tústi. Jattandy áýenge salyp, «ti­limiz qurydy, qazaq tiliniń bolashaǵy joq» dep borandata berýdiń qajeti joq. О́ıtkeni búgingi qoǵamnyń sıpatyna qaraı ıkemdelgen qazaq tiliniń damýynda kóptegen ilgerileý bar. Kúni keshegi el Prezıdentiniń Jol­daýynda negizinen ekonomıkalyq ba­ǵytqa basym­dyq berilgen. Eko­­­­no­mı­ka­lyq baǵdar da ózi­nen-ózi iske aspaıtyny taǵy anyq. Ony júzege asyrýǵa rýhanı, áleý­­mettik, qoǵamdyq ne­giz bolatyn – til, tildiń qyz­­meti. Ekonomıkalyq sa­na da, tutynýshylyq sana da óz be­ti­men alǵa baspaıdy. Aınalyp kelgen­de bári qazaq tiliniń tanymdyq óze­gine, áleýetine súıený kerek. Qo­ǵamdy jań­ǵyrtý degenimiz, eń aldymen til arqyly sanany jańǵyrtý emes pe?! Iаǵnı bári tilden bastalady. О́z basym qazirgi qazaq baspasóziniń tildiń deńgeıin, áleýetin jetildirý jolynda jasap jat­qan jumysyn joǵary baǵalaımyn. Qor­dalanǵan máseleler osy baspasóz arqyly, til arqyly sarapqa túsedi. Ahmet atamyz belgilep ketken áıgili qaǵıda bar – tildiń múmkinshiligin sarqa paıdalaný kerek. Qazaq tiliniń qudireti, áleýeti sheksiz ekenin bilemiz. Orys tiliniń áserine baılanysty sóıleýde de, dybystalýda da, sóz jasaýda da, termınjasam salasynda da kóptegen másele týyndady. Bir dúnıeni uǵý kerek, biz kalkalaý ádisinen qashyp qutyla almaımyz. Bul kez kelgen tildiń damýynda kezdesedi. Degenmen tildiń jandy qubylys retinde qazirgi jahandaný zamany yńǵaıyn qaıta jańǵyrǵan uǵym, sózder bar. Máselen, jańa shyq­qan kitap tanystyrýdaǵy «tusaý­keser» sózi. Ata-baba­myz­dyń saltyna saı sóz jańa zamanda jańasha mánge ıe bolyp otyr.

Endigi bir másele, qanshama ǵalym tildiń túp-tamyryna úńilip, qazyp, qaýzap, túrli eń­bekter jazyp jatyr. Biraq sol ǵylymı zertteýler men til­di qol­danýshylardyń arasynda baılanysy joq. Oqýlyqtarǵa da zertteýlerdiń nátıjesin kirgizý qıyn.

– Sóz mádenıetin qalaı jetildi­remiz?

– Táýelsizdik kezeńi qazirgi qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna kóptegen oń ózgeris ákeldi. Atap aıtqanda, ol ózgerister ulttyq sananyń jańǵyrý úderisine yqpal etip, tanymdyq ózek retinde til men onyń qoldanysynan da tys qalǵan joq. Memlekettik mártebe ana tiliniń damýyn jańa sapalyq deńgeıge kóter­di. Osymen baılanysty tildiń qoǵamdyq qyzmetin keńeı­tip, áleýetin jan-jaqty ashý­ǵa múm­kindik beretin jańa kom­mý­nıkatıvtik keńistikter qalyp­tasa bastady. Onyń ishinde jas urpaqtyń, ártúrli kásip ıe­leri men ártúrli aýdı­torııa­nyń ulttyq, ǵylymı, mem­le­ketshildik sanasyn ana tilin­de ıgerýge baǵyttalǵan, memle­kettik tilde sapaly zııat­ker­lik habar taratatyn jańa for­mattaǵy baǵdar­lamalar, ınter­net t.b. BAQ-tyń tilin qolda­nýshy kontent qalyptasyp kele jatqany da shyndyq.

Degenmen osy baǵyttaǵy kreatıvti oılaý júıesi men tyń izdenisterdiń jańarý úrdi­sinde ana tiliniń ishki zańdy­lyqtaryna, qoldanys­tyń tól sıpatyna, dástúrli sóz máde­nıetine sáıkes kelmeıtin olqy­lyqtar da baıqalady. Atap aıtqanda, ol termınjasam úde­ri­sindegi mánsiz kalkalyq úlgi­ler (balamalar), jónsiz okkazıonalızmder, til bolmysyna sáıkes qurylmaǵan sóz tirkesi men sóılemder sózdi qabyldaýǵa teris áser etetin artyq qys­tyrma sózder (jańaǵy, t.b). Ana tiliniń qudiretin tanytyp, bar áleýetin jan-jaqty ashyp, oryndy qoldanys tapqan sóz júıesin saqtap, dástúrli qazaq sózsaptam úlgisin jalǵastyrý – qazirgi tańda asa ózekti. Bul, saıyp kelgende, qazaq sóziniń qazirgi zamanaýı qoǵamdaǵy kommýnıkatıvtik qyzmetiniń sapasyn kóteredi. Shyn mánin­de, til tutynýshynyń tezine túsken sóz bolmysynyń ózge­rip, qubylýy, daǵdydan tys qoldanysqa túsýiniń oń/teris sıpaty onyń tulǵalyq tanymyna, bilimine, biliktiligine baılanysty. Sondyqtan sóz mádenıeti máselesin tól má­de­nıetimizdiń sóz ónerine ne­gizdelgen tárbıesine saı jetil­dirý – ózekti másele.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Marjan ÁBISh,

«Egemen Qazaqstan»