1916 jylǵy Torǵaı kóterilisiniń bas sardary Amangeldi Imanovtyń 150 jyldyǵyna arnalǵan mereıtoıdyń basy bıyl sáýirde Astanadan bastaý alyp, elimizdiń birqatar óńirinde ótken batyrdyń erlik ónegesin dáripteý, rýhyna taǵzym etý is-sharalaryna ulasty. Endi, mine, qyrkúıektiń úshi men toǵyzy aralyǵynda el basyna kún týǵan taǵdyrsheshti kezeńde jasyndaı jarq etken aldaspannyń synyǵy, tulparlardyń dúbiri qalǵan darhan Torǵaı dalasynda, baıtaq Batpaqqara óńirinde atalǵan mereıtoı aıasyndaǵy taǵylymdy is-sharalardyń qorytyndysy ispettes torqaly toı, alqaly jıyn ótti.
Dúbirli toıdyń alǵashqy kúni Amangeldi aýylynyń shetindegi «Toıtóbe» ıppodromynda kókpar, aýdaryspaq, arqan tartys sekildi ulttyq sport oıyndary bastaldy. Tústen keıin mádenı is-sharalar bastalyp, Qostanaıdan arnaıy kelgen I.Omarov atyndaǵy qazaq drama teatry Á.Ábiltaevtyń «Qaharly 1916 jyl» atty dramasyn sahnalady. Besin aýa respýblıkalyq aqyndar aıtysynyń ashylý rásimi ótti. Osy kúnniń qońyr salqyn keshinde alys-jaqynnan kelgen aǵaıyn ortalyq stadıonǵa jınalyp, jergilikti ult-aspaptar orkestri men aýdan ónerpazdarynyń «Amangeldi dúbiri» atty merekelik konsertin tamashalady.
9 qyrkúıekte tańerteń Amangeldi turǵyndary Atbasardan shyqqan velosherýdi qarsy aldy. Batyrdyń 150 jyldyq mereıtoıyna oraı, Atbasardan shyǵyp, bes táýlik ishinde 454 shaqyrymdy júrip ótken áýesqoı sportshylardyń qatarynda 78 jasqa kelgen qart veloshabandoz Túgelbek Qasymov ta bar.
Batpaqqara kindigindegi merekelik is-sharalar Amangeldi eskertkishiniń basynda jalǵasty. Bıyl oblys bıýdjetinen 103 mln teńgeden astam qarjy bólinip, azattyq aldaspany eskertkishi qaıta jańǵyrtylyp, aınalasy abattandyrylǵanyn da aıta ketken jón. Munda quran oqytylyp, batyrdyń rýhyna duǵa baǵyshtaldy. Taǵzym etý is-sharasyna oblys ákimi Qumar Aqsaqalov pen Astana, Almaty qalasynan arnaıy kelgen ıgi jaqsylar da qatysty. Quran oqytylyp bolǵan soń meımandar A.Imanov atyndaǵy mýzeıge bas suǵyp, Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóteriliske qatysty tarıhı jádigerlermen tanysty. Bul mýzeıge de bıyl oblys qazynasynan 42,5 mln teńge qarjy bólinip, jóndeý júrgizildi.
Ár toıdyń án shyrqalyp, kúı kúmbirlegen, balýandar beldesip, báıge jarystyrǵan oıyn-saýyq qyzyǵymen qatar, kópke ónege juqtyryp, el tizgininde otyrǵan azamattarǵa úlken oı salatyn taǵylymy bolady. Bul toıdyń shoqtyǵy Amangeldi tulǵasynyń baıypty zerdelenip, tarıh pen saıasattyń shıelenisken shyrmaýyǵynan arshylýyna sep, osy maqsatta keleshekte atqarylar kóptegen ıgi iske túrtki bolatyn «Batyrdyń bıik tulǵasy» atty respýblıkalyq ǵylymı konferensııa boldy desek qatelespeımiz.
Aýdandyq mádenıet úıinde ótken alqaly jıynǵa oblys basshylary men ult tarıhynyń jańasha zerdeleý bıigine kóterilýine atsalysqan aıtýly ǵalymdar, bas sardardyń urpaqtary men atalas týystary, óńir zııalylary, aýdan turǵyndary qatysty. Jıynda Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń, Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanovtyń, Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń Amangeldi batyrdyń 150 jyldyǵyna oraı joldaǵan quttyqtaý hattary oqyldy.
Alǵashqy sóz tıgen oblys ákimi Qumar Aqsaqalov Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasyndaǵy «Bostandyq bizge ońaılyqpen kelgen joq. Ata-babalarymyz azattyq jolynda kúresti. Talaı zulmat zamandy bastan ótkerdi. Osynyń bári halyqtyń esinde saqtalyp, urpaqtan-urpaqqa berilýge tıis», degen qanatty sózin tilge tıek ete kelip, Memleket basshysynyń bastamasymen tarıhı sanany jańǵyrtý, ótkenimizdi túgendeý jumystary júrip jatqanyn aıtty.
– Sonyń jarqyn úlgisi retinde búgingi is-sharany aıtýǵa bolady. Halqynyń azattyǵy úshin kúresken Amangeldi batyrdyń 150 jyldyq mereıtoıy keń kólemde toılanyp jatyr. Qalyń qol jınap patsha áskerine qarsy turǵan Amangeldi batyr qazaq halqynyń azattyq úshin kúresken tarıhı tulǵalarynyń biri. 1916-1917 jyldary Qazaq dalasynyń túkpir-túkpirinde halyq bas kóterdi. Sonyń ishinde Torǵaıda bolǵan ult-azattyq kóterilisiniń orny bólek. Torǵaı tolqý kólemi jaǵynan zor aımaqty qamtydy ári merzimi jaǵynan uzaqqa sozyldy. Amangeldi bastaǵan sarbazdar jaýǵa des bermeı, alǵan betinen qaıtpady. Amangeldi Úderbaıuly ádildik jolynda kúresip, qarapaıym halyqtyń qamyn oılady. Sol kezeńde ústemdik etken bıliktiń eskirgen saıasatyna qarsy shyǵa otyryp, qoǵamdyq sananyń ósýine yqpal etti. Jalpy, qazaq tarıhynda batyrlar demokratııalyq qaǵıdattardy qalyptastyrýda úlken mánge ıe. Arada qıyndyǵy men qýanyshy, daǵdarysy men damýy qatar júrgen, aýyr jyldar ótse de, Amangeldi batyrdyń tulǵasy urpaq sanasynda máńgilikke saqtalǵan. Halyq ony azattyqtyń sımvoly dep baǵalaıdy, – dedi Q.Aqsaqalov.
Jıynda Amangeldi Imanovtyń nemeresi, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty Batyrlan Ramazanuly atasynyń toıyn joǵary deńgeıde uıymdastyra bilgen óńir basshylaryna, el-jurtqa alǵys aıtyp, Amangeldi tulǵasyna jańasha kózqaras qalyptastyrýǵa negiz salatyn zertteý kezeńi bastalǵanyn aıtty.
Konferensııa barysynda «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Dıhan Qamzabekuly, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Zııabek Qabyldınov, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Bereket Káribaev syndy tanymal ǵalymdar sóz sóılep, Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisi men Amangeldi batyrdyń erlik dástúrin jańasha zertteý máselelerine qatysty oı tolǵady.
Máselen, tarıhshy-ǵalym Zııabek Qabyldınov qazaq dalasynyń alty oblysyn sharpyǵan 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilistiń sebep-saldarlaryn saralap, kópshilikti Torǵaı dalasyna shyqqan jazalaýshy otrıadtarǵa qatysty birqatar tarıhı qujattyń qysqasha mazmunymen tanystyrdy.
Ǵalymnyń aıtýynsha, Amangeldi bastaǵan Torǵaı kóterilisiniń nátıjesinde halyqtyń sózi jalpyulttyq deńgeıge kóterildi. Sol kezdegi áleýmettik toptardyń báriniń basyn biriktirdi. Sen bısiń, sen qarapaıym qazaqsyń, sen malshysyń, sen bolyssyń dep bólinbeı, qazaq bir halyq bolyp jaýǵa qarsy kúresti. Túrki halyqtarynyń áskerı yntymaǵy artty. О́lke halqynyń sana-seziminiń óskenin, saıası kemeldengenin kórsetti.
Akademık Bereket Káribaev adamzat tarıhyndaǵy memleket pen ony qalyptastyratyn tulǵalardy zerdeleý ádisnamasyn baıan etti. Ǵalymnyń pikirinshe, Amangeldi – ultymyzdy quraǵan memlekettik qurylymdar men qazaq handyǵy qaharman tulǵalarynyń zańdy jalǵasy.
Akademık Dıhan Qamzabekuly búgingi táýelsizdigimizdi qasterlep, baıandy etý jolynda el bolyp jumyla biletin qajetterdiń birazyn tizip kelip, qazirgi qoǵam Amangeldi batyrdyń tulǵasyna búgingi kúnniń bıiginen jańasha baǵa berýge nelikten muqtaj bolyp otyrǵanyn naqtylap berdi.
– Amangeldi beıit tasynda jazylǵandaı ult dástúrimen «Imanuly» tegin tańdapty. Ol – halyqtyń júreginde jattalǵan adam. Qazirgi urpaqtyń moınynda Amangeldini búgingi zamanǵa saı tanyta bilý mindeti paryz bolyp tur. Amangeldiniń batyrlyǵy, qaharmandyǵy, sheıit ketkendigi – kádimgi taıǵa tańba basqandaı anyq nárse. Al endi bul jerdegi bizdiń qateligimiz nede? Qateligimiz – biz Amangeldini revolıýsııaǵa ákep baılap qoıdyq. Qazaqstandaǵy qazan tóńkerisin jalǵastyrýshy retindegi beınesi jasaldy. Shyndyǵyna kelsek, Amangeldiniń Torǵaıdaǵy kóterilisi azattyqty ańsaǵan qazaq halqynyń myńdaǵan jyl boıy arman-tilegine degen adaldyǵyn kórsetip berdi. Osy arqyly qazan tóńkerisi bolsa da, bolmasa da Amangeldi tarıhta qalatyn edi. Amangeldini aıtqan kezde Alash aıtylady. Bul – óte aýyr taqyryp. Biraq ekeýiniń de joly bar, ekeýiniń de ulttyń namysty kezeńin kóteretin úlken salmaǵy bar. Qazir biz durys baıypty tarıhqa zárýmiz, – dedi ǵalym.
Jıyn sońynda Amangeldi Imanovtyń 150 jyldyǵyna oraı jaryq kórgen «Ulty ulyqtaǵan batyr» jınaǵynyń tanystyrylymy ótti.
Torqaly toıda nebir dúldúl aqyndar alaman aıtysqa shyǵyp, Amangeldiniń erligin jyrǵa qosyp, el rýhyn asqaqtatty. Jyr dodasynyń bas júldesine Qostanaıda qurastyrylǵan jeńil kólik tigilgen. Ony kesteli sóz, órnekti oı aıtyp, kópshilik kóńilinen shyǵa bilgen shymkenttik aqyn Nurlan Esenqulov jeńip aldy.
Qazaq kúresinen 74 kıloǵa deıingi balýandar arasynda ótken Amangeldi Imanov atyndaǵy respýblıkalyq ashyq týrnırdiń bas júldesi Jambyl oblysynyń palýany Ádilet Ahmetqalıdiń qanjyǵasynda ketti. Ádilet te sý jańa «Shevrole» kóligin mindi. Al 74 kılodan joǵary salmaqta jeńimpaz atanǵan Amangeldi aýdanynyń balýany Elnur Sálimov túıe mindi.
10 shaqyrymdyq qunan báıgede Jitiqaradan kelgen shabandoz Asqar Tórebaev mingen sáıgúlik birinshi kelip, bas júldege tigilgen motosıkldi enshiledi. Al alaman báıgede aldyna qara saldyrmaǵan Amangeldi aýdanynyń júırigi birinshi kelip, at ıesi Myrzaǵalı Turmaǵanbetov jeńil avtokólik mindi.
Qostanaı oblysy