Ilııas Jansúgirovtiń «Qulager» poemasynyń jelisimen túsirilgen rejısser Bolat Mansurovtyń «Qulager» fılminde nebir sumdyqtar oryn almaı ma? Jamby atam dep jalp etkizip suńqar ıakı bir qus atyp túsirgendi joryǵan Baǵdattan kelgen dárýish deısiz be, únemi jyrq-jyrq etip alysyp úretin saıqymazaq pa, áıteýir kóp-aq.
Álgi dárýish ólgen qustyń yrymyn joryrda jalań aıaq otty basyp barǵany netken úreıli. Osy sumdyqtardyń arasynda este erekshe qalǵany, attar qaıtyp kele jatqanda, qolynda myltyq, qamys ishinde án salyp júretin qý bar edi ǵoı. Qaraqshy ma, bir pále! Qulagerdi atatyn qudaısyz neme, qamys ishinde turyp alyp: «Kóp jylqynyń ishinde ala qunan, jel qaǵady sulýdyń balaǵynan. Sýǵa túsken sholpandaı sholpyldatyp, qalqanyń súıer me edi tamaǵynan?! I-im», dep qushyrlanyp turyp aýany súıip alatyny bar emes pe? Qaraqshynyń bul qylyǵy jaǵymdy kórinbeıdi. Tasada myltyq qushaqtap aram oıda otyrsa, árıne jaǵymsyz shyǵady. Degenmen jurt kóńilin aýlaýǵa, aıtqan sózdiń lámine týyndynyń osyndaı bir tusy da jetkilikti.
Qazaq án salǵanda ne istemegen? Jalpy, qazaq án salǵanda... degen bitpeıtin sheksiz taqyryp. Kúlgen, suqtaǵan, jylaǵan, syqtaǵan, taǵysyn taǵy... Bir qasıeti, osynyń bárin ádemi, jarasymdy oryndaǵan. Máselen, deısiz be? Máselen, Qaırat Baıbosynov halyq áni «Aǵash aıaqty» quıqyljyta sharyqtatyp ákelip, soń jaǵyna kelgende eńirep turyp, solqyldap jylaıtyny bar ǵoı. Kádimgideı jylap tur eken dep oılap qalasyz. Sóıtip, jylap-syqtap kórermenniń kóńilin bosatady da, aqyrynda baıqatpaı aıqaıǵa basyp qalmaı ma? «Qara jol ma degeni shubyryndy iz bolǵan, ala jazdaı úı kórmeı, izdegeni qyz bolǵan» jigittiń «zary» kóńildi kóteredi-aq. Ánshi bul ándi shetelde shyrqaǵanda, tyńdarmandy jylatyp, syqtatyp qana qoımaı, bireýin jalpasynan túsirgeni týraly ańyz da bar el aýzynda. Álgindeı jylamsyratyp, egildire túsip, sońynan aıqaı salǵanda, balkonda súıenip turǵan tyńdarman tómenge qulap ketti deıtin.
«Aǵash aıaq» ánindegi jylaý kádimgi emes, eldi kúldirý maqsatymen qoıylǵan qýaqy oıyn, kúldirgi jylaý. Sońynda aıqaıǵa basyp jibergende, júregińiz jarylyp kete jazdaıdy. Kerisinshe kóńilińiz kóterilip qalady. Halyqtyń kóńilin aýlap, bir sát demalys syılaý úshin sal-seriler ónerdiń neshe túrli satysyna kóterilgenin kórmeısiz be? Demek dala dańǵaıyrlary izdenis pen eksperımenttiń neshe atasyn jasaǵan. Iá, solaı...
Bul jylamsyrata, kóńilin bosatyp ákelip kúldirý bolsa, án ishinde kádimgideı saqyldap kúlip ala jónelgendi de sizder biletin shyǵarsyzdar? Tótesine kóshsek, án ishindegi naǵyz, saq-saq kúlki – aqyn Taıjan Qalmaǵanbetulynyń «Saq-saq» áni. Bul endi qapysyz, esh boıamasyz kúlki. Qyz-qyrqyn, oıyn-saýyqtyń ortasynda shalqyp júrgen serilik dáýrenniń daýysy dese bolady. Jáne «Saq-saqtyń» birinshi, ekinshi túri bar. Birinen biri ótken qubylys. Ekinshi túri bastan-aıaq qyran-topan kúlki. Birinshi túrine qaraǵanda asa kúrdeli, onyń ústine Taıjan bul shyǵarmalardy syrnaımen salǵanyn eskerip qoıyńyz. Balqyp-shalqyp, yrǵap-jyrǵap otyryp, syrnaıyn olaı bir, bulaı bir laqtyrardaı bolyp, qaıta qushyp, keýdesin kere saqyldap kúledi-aı kelip. Bul – qazaqtyń sal-serilik dáýreniniń bir kórinisi, ásirelep aıtqanda, el qydyrǵan eser shaqtyń jyǵylmaǵan jalaýy.
Bertinirekte Taıjan aqyn ánderin jınap, taspaǵa túsirip, nasıhattap júrgen ánshi Ǵalym Muhamedın «Saq-saqtyń» birinshi túrin kelisti oryndaıdy. Bálkim, bul kisiden estip úırendi, bálkim ózgeden, áıteýir basqa ánshiler bir ret kúlse, Ǵalym Muhamedın eki saqyldaıdy. Alǵashqysy ekinshi, negizgi kúlkiniń aldyndaǵy daıyndyq ispetti. Bastapqyda bir saq ete qalady da, ekinshide uzaǵynan jiberedi. «Taıjan Qalmaǵanbet. «Saq-saq» dep terseńiz, ınternetten birneshe ánshiniń oryndaýynda shyǵady. Ǵalym Muhamedın «Saq-saqty» Taıjannyń qaryndasy – aqynnyń aǵasy ıa inisiniń qyzynan baryp tyńdap, jazyp alǵanyn aıtady. Oǵan deıin Taıjan aqynnyń birer áni ǵana júrse kerek el ishinde. Bul kisi 1937 jyly «halyq jaýy» retinde atylyp ketken soń, el qorqyp aıtpaı qoıǵan desedi.
О́nertanýshylardyń kóbi soqpaı ketpeıtin úsh kúlki bolsa, biri – osy Taıjannyń saqyldaǵan kúlkisi. 1936 jyly Máskeýdegi qazaq óneriniń onkúndiginde eldiń esinde qalǵan kúlkiniń biri de osy aqyn Taıjan shyrqap salǵan «Saq-saǵynan» estilipti. Taǵy bireýisi – «Qyz Jibek» operasyndaǵy Bekejandy oınaǵan Qurmanbektiki. «Taqııaly perishtedegi» Ámına О́mirzaqovanyń kúlkisin qaıda qoıasyz? Qurmanbek kúlkisiniń jóni bólek. Bul týraly kóp aıtylyp, jazyldy. Al myna «Saq-saqtyń» saqyly – kóp tanylmaǵan sırek qubylys. Eki ánshiniń biri batyly jetip bara bermeıtin tosyn erlik. Janyńyzdan sóz ben saz sýyryp, ony el aldynda oryndaǵanda kúlmek turmaq, sóz arasynda saqyldap jiberýge dátińiz jetpeýi múmkin. Tipti salǵan kúnde jasandy kórinip qalýy da kádik. Al án ishindegi erlik emeı ne? Túısiný úshin «Saq-saqty» tyńdap kórińiz.