Qasıetti Túrkistannyń tórinde ótken Ulttyq quryltaıda eldi eleń etkizgen bir jańalyq jarııa etildi. Súıinshi habardy jetkizgen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Áıgili Maral ıshannyń Kenesary hanǵa syılaǵan Qurany tabyldy. Bul – elimizdiń rýhanı ómirindegi eleýli oqıǵa. Maral ıshan barsha qazaqqa tanymal adam bolǵan. Ol – tól tarıhymyzda erekshe orny bar Kenesary hannyń úzeńgiles serigi. Bul Quran eki ǵasyr boıy qoldan-qolǵa ótip, aqyry shetelge shyǵarylǵan eken. Ony janashyr azamattardyń, mesenattardyń kómegimen Qazaqstanǵa qaıtaryp aldyq. Quranda Maral ıshannyń jáne Kenesary hannyń móri bar. Jádigerge jan-jaqty saraptama jasaldy. Otandyq jáne sheteldik ǵalymdar Qurandy muqııat zerttedi. Qurannyń, rasynda, Maral ıshanǵa tıesili bolǵany jáne Kenesary hanǵa berilgeni anyqtaldy», – dedi.
О́z zamanynda taryqqandy demep, zaryqqandy jebegen halqynyń janashyry retinde tanylǵan, aqıqatqa bergisiz ǵajaıyp isterimen aty ańyzǵa aınalǵan birtýar tulǵa Maral ıshannyń aty da, isi de uzaq jyldar tarıh qoınaýynda tunshyǵyp jatty. Keńes zamanynda onyń esiminiń aýyzǵa alynbaýyn túsinýge de, túsindirýge de bolady: ol patsha ókimetiniń otarlyq saıasatyna qarsy bolǵan, Kenesary handy ashyq qoldaǵan jaýjúrek jan. Táýelsizdik jyldary da bul óńirde ony eshkim izdeı qoıǵan joq.
Meniń týǵan aýylym Balýan men áýlıe babanyń kindik qany tamǵan Nurymbetti «aýyly aralas, qoıy qoralas» eldi mekender deýge kelmeıdi, aralary – 60-70 shaqyrymdaı. Al Nurymbetke Qaraqamys tıip tur. Osy Qaraqamysta anamnyń týǵan apasy Zúbıra turdy. Jıi bolmasa da baryp júrýshi edik. Sol aýyldyń úlkenderiniń Nurymbetti Maral ıshannyń aýyly dep otyratyny qulaǵymda qalyp qoıypty. «Ol kim?» dep, mán berip, qazbalamasam da, sodan beri bul esim búıregimniń bir túkpirinde saqtalyp kelgeni anyq.
Bertin jýrnalıstıkaǵa den qoıyp, qalamgerler qataryna qosylǵannan keıin óńirimizde tabanynyń izi qalǵan dara tulǵalar týraly serııaly materıaldar jazsam degen oı júregimdi terbeı bastady. Bul eńbekke otyrmas buryn ózim biletin batyrlar men aqyn-jyraýlardy, iri ǵalymdardy túgendep shyqtym. Sonda oıyma oralǵandar: Shoqan Ýálıhanov, Qojabergen jyraý, Segiz seri, Shal aqyn, Úkili Ybyraı, Maǵjan Jumabaev, Smaǵul Sádýaqasuly, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov... Maral ıshan... Keıipkerlerimniń boıyndaǵy asyl qasıetterdi olardy besik bolyp terbetken týǵan jer tósinen izdeýge qurylǵan sol kitabym 2009 jyly Astanadaǵy «Folıant» baspasynan jaryq kórdi. Biraq oǵan bir qaınaýy ishinde jatqan sııaqty kóringen Maral ıshan týraly essemdi engizgen joqpyn. Sózdiń shyny – naqty derekterdiń tapshylyǵynan ba, onyń qupııasy kóp ómirine tereń boılaı almadym. «Sabaqty ıne sátimen», degen 2011 jyldyń kúzinde Parlament depýtaty retinde jumys saparymen Syr óńirine barǵanda kóp jaıǵa qanyqtym.
Áýejaıǵa tabanym tıgen sátte, oıyma Maral baba oraldy. «Ol kisi ertede bir top aýyldasyn ertip, osy jaqqa ketip, turaqtap qalypty. Solardyń urpaǵy áli bir aýyl bolyp otyr eken», degen áńgimeni estip júrýshi edim. О́zimdi qarsy alǵan jas jigitke osy áńgimeniń shetin shyǵarýym muń eken: «Ol kisini bul óńirde bilmeıtinder kemde-kem, urpaqtary qalada da bar, biraq deni Qarmaqshy aýdanynda turady», dedi. Rasynda da solaı bolyp shyqty, bul óńirde Maral babany pir tutatyndardyń qatary qalyń eken.
Arada eki kún ótken joq, álgi jigitim: «Búgin Maral babanyń urpaǵy – Tileýbergen Naqypovtyń úıine qonaqqa baramyz», – dedi. Tilekeń qapsaǵaı deneli, qaratory kisi eken. Jasy alpystyń ústine erkin shyqqan-aý dep qaldym. Úıde bizden basqa da qonaqtar bar eken, amandyq-saýlyq surasqannan keıin Tilekeń olardy tanystyra bastady.
– Tórde otyrǵan aǵamyz – Isaǵalı Jumaǵulov. Bul kisiniń esimi Syr jurtshylyǵyna jaqsy tanys, otyz jyldan astam sharýashylyq basqardy, áli de eńbekten qol úzgen joq. Qarmaqshyda turady, – dedi. Al myna kisi belgili dáriger Baltabaı Maıtanov.
– Biz Ashamaıly Kereıdiń ishinde Taryshydan taraımyz, ertede atalarymyz Maral babaǵa erip kelip, osy jaqta turyp qalypty, – dedi Isakeń áńgimege aralasyp.
– Tikeleı urpaǵy boldyńyzdar ǵoı?
– Iá, bir atanyń balalarymyz, al babanyń óz kindiginen taraǵan shópshegi qazir Aqtóbede turady.
– Maral ıshandy bul óńir qatty qurmetteıdi. Qarmaqshyda onyń atynda meshit, kóshe bar, qorymy da sonda, – dedi Bákeń áńgimesin jalǵastyryp.
Uzaq otyrdyq, biraz áńgimeniń basy qaıyryldy. Maral ıshan týraly atadan balaǵa jalǵasqan syrdyń ushy-qıyry joq eken.
Osydan keıin tezirek Qarmaqshyǵa jetýge asyqtym. Jolda Qaljan ahýn aýylyna soqtyq. Dinı uǵym boıynsha, bir ózinde qyryq moldanyń bilimi bar iri oqymystyny ahýn dep ataıdy eken. Qaljan óz zamanynda meshit salyp, pirlik qurǵan ýaǵyz-nasıhaty arqyly musylmandarǵa Alla Taǵalany, onyń búkil qudiretin tanyta bilgen ǵulama bolypty. Bir tańǵalǵanym, naryqtyń daýyly bul aýylǵa múlde soqpaǵan sekildi, bári óz ornynda, «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» zamandaǵydaı, Mádenıet úıi, saýda ortalyǵy sııaqty áleýmettik sala nysandary qalypty jumys istep tur eken. Osy jaıǵa nazar aýdarǵan edim, aýyl aǵasy: «Qyzylorda áýlıelerimen aty shyqqan qasıetti óńir ǵoı, bizdiń aýyl da qut qonyp, qydyr daryǵan, ımandylyq kıeli týyn tikken meken, isimizdi Qaljan ahýn sııaqty babalarymyzdyń rýhy nurlandyryp, shýaqqa bólep turǵanyna kámil senemiz», – dedi. Aıtsa aıtqandaı, Qaljan ahýnnyń qudiretine bul aýyldyń jasy da, kárisi de bas ıedi eken. Ol negizsiz de emes, keńes zamanynda shash al dese, bas alatyn belsendiler temirjol boıyna Qaljan ahýn saldyrǵan meshitti qıratyp, kirpishin almaq bolady, olarynan eshteńe shyqpaıdy. Áýre-sarsańǵa túsip, aqyry ózderi qaıǵyly jaǵdaıǵa ushyraıdy. Mine, osy Qaljan ahýn Maral ıshandy áýlıe dep, pir tutyp ótipti.
Qarmaqshy topyraǵyna tabanymyz tıgennen keıin oǵan degen iltıpatymyz tipti arta tústi. Maral babanyń máńgilik mekenine osy jerdi tańdaýy tegin emes sııaqty. Qarmaqshy aýdany, shyn máninde, áýlıeler shoǵyrlanǵan jer eken. Solardyń biri XV ǵasyrda ómir súrgen Qarmaq «Syr ózenine jaıyn qarmaq salyp, aǵaıyndaryn, aınalasyna kóship kelýshilerdi balyqpen asyraǵan eken. Birte-birte halyq kóbeıip, aqyry ájeptáýir eldi mekenge aınalǵan. Sonymen bul jer sol kisiniń esimimen atalyp ketken» («Islam jáne Maral baba», Sáden Nurtaıuly. – 13 b.).
Qarmaqshyǵa biz qas qaraıa jettik te, Maral babanyń basyna tańerteń barýǵa uıǵardyq. Maral ıshannyń kesenesi aýdan ortalyǵy Josaly kentiniń teriskeıinde, jıyrma shaqyrymdaı jerdegi jalpaq tóbeniń basynda eken. Ertede bul jerdi «Qamyr» qorymy, odan keıin «Qyryq meshit» dep atapty. Qazir jergilikti turǵyndar «Maral baba qorymy» dep ataıtyn kórinedi.
Maral baba qorymynyń shyraqshysy qaıtys bolǵanmen, otbasy (áıeli men kelin-balasy) osynda otyr eken.
– Bir sharýamen oblys ortalyǵyna baryp edim, alystan qonaq keldi degen soń, bárin tastap qaıta oraldym, men ózim babaǵa jıen bolamyn, – dedi apaı. – Maral babanyń ózi de, urpaqtary da osynda turaq tapqan.
Eki bólmeli keseneniń kire berisindegi oń bosaǵada jatqan beıitke nazar aýdardyq.
– Bul Quljymyr degen bıdiń beıiti, ózi Maral babaǵa týys bolyp keledi, – dedi apaı. – Sol kisiniń saqaly óte uzyn bolǵan eken. Ishannyń erke kenje uly Pirtaza birde áldebireýlerdiń aıdap salýymen Quljymyrdyń saqalyn kesip alypty. Bolǵan jaıt ákege jetisimen, ol dereý týysyn shaqyryp alyp: «Aıyp bizden, bitisetin, turatyn jerińizdi aıtyńyz», depti. Sonda Quljymyr: «Pirtazaniki balalyq qoı, keshirdim, maǵan eshteńeniń keregi joq, dúnıeden ótken kezde beıitińizdiń kirer aýzynan, oń qaptaldan oryn berseńiz boldy, basqa tilegim joq», – depti.
Búginderi keseneniń basyna táý etip kelgender aldymen osy kisige quran baǵyshtaıdy eken. Tórgi bólmede Maral baba men anasy qatar jatyr. Anasy da qasıet daryǵan jan bolýy kerek, qaıtarynda balasyna: «Sen de osynda kelesiń», degen kórinedi. Qyrda týyp ósken Maraldyń máńgilik mekenin Syr elinen tabýynda da tylsym bir syr jatqany anyq. Sirá da, ony osy óńirge, qalyń qazaqtyń arasyna kóripkeldigi, bolashaqty boljaı biletindigi jetelegen shyǵar-aý.
Babaǵa quran baǵyshtalǵannan keıin onyń shyǵys jaǵyndaǵy oıpańda turǵan Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń úlgisimen salynǵan ǵımaratqa keldik. «Bul – Maral ıshannyń uly Qalqaı ıshannyń kesenesi» dedi jol bastaýshymyz. Osy arada qasıetti babamyzdyń urpaǵy týraly bir-eki aýyz sóz sabaqtaı ketý artyq bolmas. Maral babanyń ózinen segiz ul órgen. Olardyń bári de oqyǵan, nebir jaqsy qasıetti boıyna jıǵan jandar bolypty. Tórteýiniń ıshan atanýy da kóp jaıdan syr uqtyrsa kerek-ti. Desek te, solardyń ishinde Qalqaı ıshannyń orny bólek ekeni daýsyz. Qalqaı ıshan týraly Sábıt Muqanov «Aqqan juldyz» romanynda: «Kúlli ıslam dúnıesiniń, olardyń ishinde Baǵdatta 25 jyl oqyp, 12 pándi tamam ǵyp kelipti», dep jazady. Qazaq halqynyń birtýar uly Shoqan Ýálıhanovqa qatysty myna bir derek te oqyrmandy qyzyqtyrýǵa tıis. Sábeńniń jazýyna qaraǵanda, Shoqan týǵanda Qalqaı ıshan Shyńǵystyń úıinde qonaqtap jatsa kerek. «Áýlıe, siz qoıyp berińiz, náresteniń atyn», dep ótinedi Ýáli tuqymdary... Muhammed paıǵambardyń qyzy Fatımany alǵan kúıeýi ári áskeriniń bas qolbasshysy – hazretti Ǵalı. Onyń úsh qatynynan on segiz ul bolǵan, solardyń ishindegi eń batyry Muhammed-Qanapııa deıtin uly eken... Bolashaqtyń Muhammed-Qanapııasy bolar ma eken degen tilekpen Qalqaı ıshan Zeınepten týǵan uldyń atyn Muhammed-Qanapııa qoıdy».
Maral ıshan týraly áńgime qansha kóp bolǵanmen, meni «jazba derekteri bar ma eken?» degen oı mazalaı bergen. Ár jyldary jazylǵan qalyńdyǵy pyshaqtyń qyryndaı 2-3 kitapqa, negizinen, onyń dinı joly arqaý bolypty. Osynshama ýaqyt halyq jadynda qalǵan adamnyń basqa da qasıetteri bolǵany anyq. Sol áńgimege oıyspas buryn, Maral babanyń ómir jolyna qatysty keıbir derekterge nazar aýdarýdy jón kórip otyrmyn.
Maral babamyz 1780 jyly qazirgi Qostanaı oblysyndaǵy Obaǵan ózeniniń tóńireginde, Qusmuryn atyrabynda, keıin Maral shiligi atalǵan qonysta dúnıege kelgen. «Bul – búgingi Amanqaraǵaı ormanymen irgeles Qaırankól jazyǵy», – dep jazady Maral ıshan ómirin kóp zerttegen qostanaılyq qalamger Syrlybaı Búrkitbaıuly («Maral ıshannyń nur shapaǵaty». Qostanaı, 1998, 3-bet.).
Zertteýshilerdiń jazýlaryna qaraǵanda, Maral ıshannyń ákesi Qurman Abylaıhannyń eń senimdi adamdarynyń biri, emshisi bolǵan, al sheshesi qalmaq hany Qaldan-Serenniń qazaq áıelinen týǵan, esimi – Fatıma. 1741 jyly aqpan aıynyń aıaǵynda jońǵar áskerleri qazaq jerine tutqıyldan shabýyl jasaıdy. Naq osy kezde Abylaı qapylysta qolǵa túsedi. Bul jóninde Iаmyshev bekinisiniń komendanty Sibir gýbernııasynyń keńesine joldaǵan málimdemesinde: «Qalmaqtar olardy (qazaq áskerin. – J.S.) talqandap, sultan Abylaıdyń ózin qolǵa túsirdi», dep habarlaıdy («Aqıqat». 1992. №7. 59-b.). Eki jyldan astam tutqynda bolǵan Abylaı 1743 jyldyń qyrkúıeginde aman-saý elge oralady. Qalmaq hany Abylaıdy tutqynnan bosata otyryp, oǵan úlken syı-sııapat jasaıdy. Osy jaıynda Orynbor komıssııasynyń ókilderi Ivan Lakın men Mansur Asanov: «Etegi altynmen kómkerilgen qymbat shatyr, altyn zerli qamqa ton sııaqty asyl buıymdardy tartý etti», dep jazady («XV-XVIII ǵǵ. qazaq-orys qarym-qatynasy». 243-b.) Qalmaq hany Abylaıǵa jan da syılady degendi tarıhshylar joqqa shyǵarmaıdy. Sóıtip, qalmaq tutqynynan oralǵan Abylaı kóshine ilesip kelgen eki qyzdyń birine ózi úılenedi de, ekinshisin emshisi Qurmanǵa qosady. Kúnderdiń kúninde eki áıel de bosanyp, shekesi torsyqtaı eki ul ómirge keledi, onyń biri – Qasym (Kenesarynyń ákesi, ekinshisi – Maral). Sábıt Muqanovtyń «Aqqan juldyz» romanynda: «Atadan balaǵa qalǵan sózderge qaraǵanda Maral ıshan men Kenesary Qasymovtyń shesheleri týys, ekeýi bóle edi», – degen sózderi de osyny dáleldeıdi.
Maral ıshan – Ashamaıly Kereıden taraıtyn Tanash bıdiń on birinshi urpaǵy. Ol týraly málimetter kóptegen eńbekterde kezdesedi. Mysaly, ataqty Balqy jyraý «Sum dúnıe» degen tolǵaýynda:
«Myna sholaq dúnıede,
Áýlıe ólmes der edim,
Otqa salsa kúımegen.
Zalymdyqtyń ómiri
Bir sharpýy tımegen,
Aramdy kóńili súımegen.
Din-musylman balasyn
Keremetpen bılegen.
Sahar turyp jylaǵan,
Qatyn medet suraǵan.
Ol erlerdiń taǵaty
Qudaıyna unaǵan.
Baba túkti Shashty Áziz,
Er Seıitpenbet, Maǵzaman.
Maral ıshan, Sony Áziz
Solardan da ótken sum dúnıe», deıdi.
Ákeden toǵyz jasynda jetim qalǵan Maral arada úsh-tórt jyl ótkennen keıin bilim izdep, anasymen birge jolǵa shyǵady. Qarjynyń joqtyǵynan jol azabyn tartyp, kóp qınalady. Aqyry jaıaýlap-jalpylap Aqmeshit mańyndaǵy Qulanbaı ıshannyń aýylyna jetedi. Qulanbaı ıshannyń kisi tanıtyn qasıeti bolsa kerek. Maraldyń tegin bala emes ekenin ishteı sezedi de, oǵan jabysyp, aıyrylmaıdy. Aqyry qyzy Meńlibıkege qosady. Biraq Maral bul jerde turaqtap qalmaı, saparyn odan ári jalǵastyryp, qazirgi О́zbekstannyń aýmaǵyndaǵy Jam taýyn meken etip otyrǵan Jalańaıaq ıshannyń aldyna barady. Ataqty áýlıe Maraldy eki sózge kelmeı oqýǵa qabyldaıdy. Keshikpeı Maral zerektigimen kózge túsip, ustazdyń iltıpatyna bólenedi. Jalańaıaq ıshannan 10 jyl dáris alǵan Maral dinı sharıatpen birge dárigerlik mamandyqty da jete meńgeredi. Onyń ataǵy halyqqa tez taraıdy. Týǵan jerine oralysymen, aýrý-syrqaýlar aǵylyp kele bastaıdy. Aýyr halde kelgenderdiń ózderi dem salǵannan keıin syrqattarynan qulan-taza aıyǵyp ketedi. Osylaı onyń dańqy búkil elge jaıylyp, halyq aldyndaǵy bedeli óse túsedi.
Osyndaı zamanynan ozyp týǵan kóziqaraqty, kókiregi sáýleli Maral babamyz eldiń de jaıyn oılady. Kúnnen-kúnge kúsheıip jatqan orys patshasynyń zorlyq-zombylyǵy, qazaq jerin otarlaýdaǵy neshe túrli aıla-sharǵysy ony da nazalandyrady. Bul kez qazaq elin qanaýdyń naǵyz shekten shyqqan tusy edi. Maral Qurmanuly sol kezde-aq Reseıdiń otarshyldyq saıasatynyń qazaq halqynyń basyna tóngen qaýip ekenin sezgen. «...Rossııaǵa qaramańdar, ózderiń birigip, orystan basqalanyp, egin salýmen aınalysyńdar, senderdi egin baılyqqa jetkizedi» («Dala ýálaıaty» gazeti, 1899.) dep halyq arasynda úgit-nasıhat jumysyn júrgizedi. «Maral ıshan Kereı bolysynyń starshınasy Baısalmen birge Orynbor áskerı general gýbernatory Esseniń jáne Sibirdegi áskerı bólimniń bastyǵy general-leıtenant Kapsevıchtiń atyna eki hat joldaǵan... Hatynda Maral baba kóp jyldardan beri Reseımen dostyq qarym-qatynastyń buzylyp, olar qazaqtardyń shuraıly jerlerine kirip alǵanyn, al qazaqtardyń óz tarapynan orystardyń jerine barýy úlken janjal týdyratynyn jazady», («Qasıetti Maral Ishan», «Tumar», Qyzylorda, 2005. – 81-82-b) kıkiljińniń aldyn alý qajettigine nazar aýdarady, ımperatordyń qabyldaýyna barýǵa ruqsat alyp berýin suraıdy. Maral Qurmanulynyń bul hattary eleýsiz qalmaıdy, sol kezdegi vıse-kansler, graf Nessılrod pen Sibirdiń general-gýbernatory Speranskıı aqyldasa kelip, Maraldyń Peterbýrgke barýyna ruqsat berý týraly sheshimge keledi. Biraq Maral patshanyń qabyldaýyna barmaıdy. О́ıtkeni onyń nıetin ańǵarǵan patshanyń jandaıshaptary basqan izin ańdýmen bolady. Orynbor general-gýbernatorynyń júzbasy Jantóre Jıhangerovke Maraldy taýyp alýdy tapsyrýy, orys podpolkovnıgi Gramatınniń sultan Shotaı Baqtygereevke Maraldy ustaýdy buıyrýy patsha úkimetiniń Maral Qurmanulyn qaýipti adamdar tizimine engizgenin ańǵartady.
2011 jyldyń jazynda Qyzyljarda Salyq Zımanov, Mámbet Qoıgeldi, Búrkit Aıaǵan, Kamal Burqanov sııaqty belgili ǵalymdardyń, tarıhshylar men aqyn-jazýshylardyń qatysýymen «Soltústik Qazaqstan: óńir tarıhy, tulǵalar taǵdyry» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Konferensııada tarıhshylar osy óńirden shyqqan qaıratkerlerdiń ómiri týraly sońǵy kezdegi izdenisterin ortaǵa saldy. Qostanaı memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Erkin Ábil «Maral ıshan: ult-azattyq qozǵalysynyń ıdeıalyq negizderi jáne sıpaty» atty baıandamasynda qasıetti babamyzdyń rýhanııat áleminde alatyn orny zor ekenin dáleldep, ulttyq deńgeıdegi uly tulǵa ekenin aıǵaqtaıtyn tyń derekter keltirdi. Mysaly, joǵaryda biz keltirgen patsha ókilderine joldaǵan hatynda ıshan «...orystardyń barlyǵy sizdiń qaraýyńyzda, qazaqtardyń barlyǵy da bizdiń qaramaǵymyzda», dep batyl sóıleıdi. Kapsevıchtiń ruqsat qaǵazy Maraldyń hatyn aparǵan Orta júzdiń starshınasy Baısal Atkeldi balasynda qalyp qoıǵan. Derekter Maraldyń jaýap kelgenshe basqa jaqqa ketip qalǵanyn jetkizedi. Qalaı desek te, Maraldyń patshaǵa ótinim bildirse de, keıin boıyn odan aýlaq salǵany shyndyq. Onyń sebepteri kóp. Maral ıshan týraly «HVIII-XIX ǵasyrlardaǵy qazaq-orys qatynastary», (Almaty, «Ǵylym», 1964 j. 198-b.), V.V.Bartoldtiń «Ishan» (Shyǵarmalary, 6.t. Máskeý, 1970, 679-b.), «Burynǵy Reseı ımperııasy aýmaǵyndaǵy ıslam» dep atalatyn (RǴA Shyǵys ádebıeti, 1999, 40-b.) ensıklopedııalyq sózdikte, basqa da eńbekterde kóp derekter keltirilgen. Máselen, Kraf myrza qazaqtan Maral degen shyǵyp, «Qazaqty kápirden qutqarýǵa shyqqan áýlıemin» dep, el arasyna áńgime taratqanyn jazady. Orys armııasynyń tilmashy Zaharov ony «ordanyń shyrqyn buzýshy» dep ataıdy. «Ol Torǵaıda ómir súrip, jeńiltek ortalyqtardy óz jaǵyna tartyp, aýylynan orys qashqyndarǵa baspana berip otyr» dep jazady.
Kereı rýyna qaraıtyn aýyldardyń ıshannyń sońynan údere kóshkeni ras edi. Keı derek kózderinde olardyń sany 10 myńǵa jetkeni aıtylady. Maral orys patshasyna qarsy úgitin óristetip, jaqtastaryn musylman memleketin qurýǵa shaqyrady. Munyń aıaǵy qarýly qaqtyǵysqa deıin barady.
Maral ıshan týraly jazbalarda onyń qaıtqan jyly osy kúnge deıin eki túrli kórsetilip keledi. Keıbir zertteýshiler ol 1841 jyly qaıtys boldy dese, keıbireýler 1852 jyly ómirden ozdy deıdi. Sońǵy tujyrym shyndyqqa kóbirek saıatyn sekildi. О́ıtkeni general I.F.Blaramberg óziniń kúndelikterinde 1852 jyly áskerlerimen birge Qosqorǵan jáne Qaraqul mańyna toqtaǵanyn, Maral ıshanmen kezdeskenin: «Ol maǵan óte senimsiz adam retinde kórindi. Meniń janymdaǵy qazaqtar onyń aldynda qurdaı jorǵalap, meniń ony alyp ketýime kómektespeıtini belgili boldy. Maral ıshan únemi basyna sálde orap, qolynda jylqy quıryǵynyń qylynan jasalǵan úlken jelpýishimen jelpinip otyrdy», dep jazady.
Osy máselege qatysty 1993 jyly Aqtóbe oblysynyń Áıteke bı aýdanyna qaraıtyn Tolybaı-Jabasaq baǵytynda uıymdastyrǵan ekspedısııaǵa qatysýshy Qazaqstanǵa eńbegi sińgen mádenıet qyzmetkeri Yrysjan Ilııasqyzynyń aıtqan oılary da kókeıge qonymdy sııaqty kórindi. «Keıbir zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, Maral ıshannyń qaıtys bolýy 1841 jyly emes, odan biraz keıin deýinde negiz bar sııaqty. Aqqumdaǵy Jýǵy mańyndaǵy qulpytastardyń jazylǵan ýaqyty 1855-1960 jyldardan bastalady. Bul jerde qorymnyń paıda bolýyna osy Jýǵy negiz bolǵan bolar dep topshylaýǵa bolady», dep jazady ol. Odan ári zertteýshi «Jýǵy» degen sózdiń Maral ıshanǵa qatysyn taratady. El aýzyndaǵy áńgimege qaraǵanda, Qostanaı jaqta júrip qaıtys bolǵan Maral ıshannyń denesin osy jolmen alyp júripti. Alys jol, jaz aıy, kún ystyq, jolda birneshe ret toqtap, qara bylǵaryǵa oralǵan áýlıeniń denesin jýyp-shaıýǵa týra keledi. Sol jerlerdi aıaqasty etpeý úshin syrtyn orlap tastaıdy. «Syrtqy ordyń sheńberi júz metrdeı. Qazylǵan ordyń tereńdigi men aınalasynyń qyry áli bir metrge jýyq. Áýlıeniń Jýǵysy mańynda XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan úlken qorym ósipti. Búginde tamdar qulap, tómpeshikterge aınalyp, qulpytastar ár jerden qyltıyp kórinip tur. Bir kezde Jýǵy mańynda qalyń beıitterdiń qanat jaıýyna áýlıeniń Jýǵysy negiz bolǵanǵa uqsaıdy» («Qasıetti Maral ıshan», Qyzylorda, 2005. – 197- b.)
Sóz joq, Maral ıshan – tarıhı tulǵa, ıslam dininiń uly nasıhatshysy. Kezinde Buhara medresesinde, keıin Mazarı Sharıfte (qazirgi Aýǵanstan jeri) bilim alǵan, ol aǵartýshylyq qyzmetpen de kóp aınalysqan, búgingi Qyzylorda, Qyzyljar, Qostanaı óńirlerinde birneshe meshit pen medrese ashqan. «Ákeden ul týsa ıgi, áke jolyn qýsa ıgi» degen emes pe, keıin onyń jolyn balalary jalǵastyrǵan.
«Uly Alla munsha baqyt qalaı bergen,
Ár áýlıe – atqan aq tań, araı belden.
Ishan bop kóp áýleti babamyzdyń,
Taraǵan ataq-dańqy, talaı jerden.
Qalqaı men Qalybaıdyń, Elibaıdyń,
Áýlıelik qasıeti mol, kerim aıqyn.
Aldajar, Tobaǵabyl, Úndemestiń,
Ishandyq qudiretine kýá – aı, kún.
Keń jaıǵan Ámıt, Ospan qanattaryn,
Júnishan, Sárýar,
Ysqaq – talant-daryn!
Súleımen men Mamyrbaı tirliginde,
Kámil bilgen, baqıda abat baryn».
Qostanaılyq aqyn Jolbarys Baıazıd «Dala eliniń áýlıesi» atty kólemdi tolǵaýynda Maral ıshannyń urpaǵy týraly osylaı jyrlaıdy. Zamannyń talaı daýylyna urynsa da, eki ǵasyrdan astam ýaqyt boıy esimi el esinde saqtalyp, umytylmaı kele jatqan Maral ıshan – shyn máninde áýlıe adam.
Jarasbaı SÚLEIMENOV,
jýrnalıst