Elimizde eki birdeı qor bırjasy (KASE jáne AIX) jumys isteıdi jáne olar kóp jaǵdaıda bir-birin qaıtalaıdy. О́zara básekege túsetin kezderi de joq emes. Bul otandyq qarjy júıesine jaǵymsyz áser etýi múmkin. Ishki naryqtyń kólemi men tartymdylyǵyn arttyrý úshin ekeýin biriktirip, biryńǵaı basqarýǵa kóshirgen jón bolmaq. Mundaı jańashyldyqqa qarjy naryǵy qalaı qaraıdy? Bir-birinen tabıǵaty bólek sekildenetin qos bırjanyń qosylýy nendeı ózgeris týǵyzbaq?
Qazaqstan Qarjygerler qaýymdastyǵynyń basshysy Elena Bahmýtova birigý KASE bazasynda júzege asyrylýǵa tıis dep esepteıdi.
«О́ıtkeni negizgi ótimdilik sol jerde shoǵyrlanǵan. Árıne, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (AHQO) AIX-ke qatysty retteýinde keıbir oń aspektiler baıqalady jáne jeke platforma bar. Meniń oıymsha, bul múmkindikterdi paıdalanýǵa bolady, biraq báribir birigý KASE negizinde bolýy kerek, óıtkeni belsendilik áli de Almatyda», deıdi ol.
Mádına Ábilqasymovanyń aıtýynsha, birigýdiń qandaı formatta júzege asatyny Ulttyq bank, KASE jáne AHQO-men birlese otyryp sheshimin tabady. Onyń sózinshe, byltyr «QazMunaıGaz» IPO-sy kezinde aksııalardyń 70 paıyzy KASE-de, 30 paıyzy AIX-te ornalastyryldy.
«KASE jergilikti ınvestısııalyq alańnyń rólin atqarsa, AIX negizinen halyqaralyq ınvestorlardy tartýǵa baǵyttalǵan. Qazaqstan qor bırjasy – operasııalardyń barlyq túrin (money market, REPO, oblıgasııa, memlekettik baǵaly qaǵazdar, aksııalar) oryndaıtyn tolyqqandy bırja. Ol jerde sheteldik kompanııalardyń da qundy qaǵazdaryn satyp alýǵa bolatyn jahandyq alańqaı bar. Qazaqstannyń kapıtal naryǵy asa úlken emes, sondyqtan tartymdylyq úshin ótimdiliktiń biryńǵaı pýlyn qurǵan mańyzdy», dedi Agenttik tóraǵasy.
AIX bırjasynyń basqarma tóraǵasy Ásel Muqajanovanyń aıtýynsha, bırjalardy biriktirý kezinde ınvestorlardy úrkitip almaý óte mańyzdy.
«Bizdiń oıymyzsha, AIX jáne KASE bırjalaryn birlesip basqarýdyń maqsaty otandyq baǵaly qaǵazdar naryǵyn damytý bolýǵa tıis. Bul rette KASE saýda-sattyq kóleminiń 5 paıyzǵa jýyǵy aksııalar men korporatıvtik boryshtyq quraldarǵa tıesili ekenin, al AIX-te saýdalanatyn kólemniń 100 paıyzy baǵaly qaǵazdar ekenin eskerý qajet. Otandyq kompanııalar halyqaralyq naryqtarǵa (negizinen Londonǵa) shyǵa bastady. Al sheteldik ınvestorlardyń jergilikti naryqqa degen yntasy da, qoljetimdiligi de bolǵan joq, óıtkeni bizdiń elimizdiń zańdary men retteý tásilderi árqashan halyqaralyq oıynshylar úshin túsiniksiz bolyp kórindi. Nátıjesinde, otandyq jarııa kompanııalardyń baǵaly qaǵazdary saýdasynyń 65 paıyzdan 93 paıyzǵa deıingi kólemi Londonda júzege asyrylady, al qalǵany jergilikti bırjalar arasynda bólinedi. Bul otandyq bızneske, qor naryǵyna jáne jalpy el ekonomıkasyna tıimdi jaǵdaı emes», deıdi bırja basshysy.
Onyń aıtýynsha, osylaısha, AIX sheteldik kapıtalǵa esik ashty. Eń iri jahandyq bankter, atap aıtqanda, «J. P. Morgan», «Bank of New York», «State Street», «Citi», «BNP Paribas jáne Northern Trust» búgingi kúni 165 trln dollardy quraıtyn kapıtaldy basqarady.
Ásel Muqajanovanyń sózinshe qos bırjanyń ıntegrasııasyn meılinshe jedel júzege asyrý kerek. Sebebi úderistiń kesheýildeýi naryqqa, ınvestorlardyń kóńil-kúıine teris áser etýi ábden múmkin.
«Bul naryqtyń ósýine jaqsy yqpal etetin jáne áleýetti emıtentterdi, sondaı-aq sheteldik ınvestorlardy, sonyń ishinde qazirgi jáne bolashaq ınvestorlardy «úrkitip» almaıtyn ózgeristerdiń jaqsy damyǵan jol kartasy bolýǵa tıis. Úderisti keshiktirý aldaǵy IPO-larǵa teris áser etýi múmkin ekenin naqty túsiný kerek. Emıtentter, brokerler jáne basqa da naryq qatysýshylary, ásirese jahandyq ınvestorlar, naryqtaǵy perspektıvalar túsiniksiz bolǵan jaǵdaıda ýaqyt pen resýrstardy zaıa ketirgisi kelmeıtini aıdan anyq. 2024 jyly birneshe kompanııanyń josparlanǵan IPO-syna baılanysty ıntegrasııany múmkindiginshe qysqa merzimde júzege asyrý qajet. Bul osy lıstıngterdiń tabysty bolýyn qamtamasyz etedi jáne naryqtyq ınfraqurylymmen baılanysty táýekelderdi azaıtady», dedi.
Qazaqstan qor bırjasy baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, Memleket basshysynyń qos bırjany qosý boıynsha bastamasy ishki qarjy naryǵynyń ótimdiligin jáne kólemin arttyrýǵa kómektesedi.
«Qazaqstan qor bırjasy Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrýǵa qatysýshy taraptardy tarta otyryp jáne múddelerin eskere otyryp sharalar qabyldaıdy. Bırja saýda kólemi boıynsha TMD keńistigindegi ekinshi iri bırja bolyp qala beredi. 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha KASE-degi ortasha kúndik saýda kólemi 1,5 trln teńge boldy. Bir kúnde jasalǵan mámilelerdiń ortasha sany 5,1 myńnan asady. Aıdyń sońyna deıin «KASE Klırıngtik ortalyǵy» AQ-ny iske qosý josparlanǵan», dep málimet beredi qor bırjasy.
Ekonomıst Baýyrjan Muqanovtyń aıtýynsha, sheteldikter úshin Astana bırjasynyń jumysy qolaıly bolyp tur.
«Astanadaǵy bırja Dýbaıdyń úlgisimen, aǵylshyn zańymen jumys isteıtin bolyp quryldy. KASE-degi zań – Qazaqstannyń zańy. KASE-de daýlasyp qalǵan eki kompanııa Almatydaǵy aýdandyq ekonomıkalyq sotta máselesin sheshedi. Al AIX-te daýlasqan kompanııalar bizdiń Joǵarǵy Sotqa baǵynbaıtyn, Astana bırjasynyń óz sotyna baryp júginedi. Osynyń arqasynda onda Eýropa, AQSh, Qytaı, Reseı jáne arab áleminiń birneshe kompanııasy tirkelip, jumys istep jatyr. Astana bırjasy bolmasa, bular KASE-ge kelmes edi. О́ıtkeni Qazaqstan zańy olarǵa tıimsiz. Astana bırjasy Qazaqstannyń halyqaralyq naryqqa shyǵatyn esigi retinde qabyldanyp keldi. Endi Prezıdent ekeýin biriktiremiz degende «kim kimdi jutady?» degen saýal týyndaıdy», deıdi sarapshy.
KASE 1993 jyly qurylǵan jáne Almatyda jumys isteıdi. Bırja aksıonerleriniń sany – 76. Onyń ishinde Ulttyq bank (47 paıyz), Máskeý bırjasy (13,1 paıyz), «Komesk-О́mir» kompanııasy (7,6 paıyz), «Qazaqstan Halyq Banki» (6,8 paıyz), «Bank SentrKredıt» (3,2 paıyz), Kaspi (2,6 paıyz) jáne basqalar bar. Bırjada valıýtalyq seksııa jáne sheteldik emıtentter qaǵazdarynyń seksııasy ornalasqan. Al AIX 2017 jyldan beri AHQO ıýrısdıksııasynda jumys istep kele jatyr. Bırja aksıonerleri – AHQO, Shanhaı qor bırjasy, Jibek joly qory jáne NASDAQ bırjasy.