Oblys ortalyǵynyń irgesindegi Qazaqstan aýylyna baratyn tas joldyń qamshylar jaq betinde Ýálı hannyń mazary tur. Eńseli mazar kóz ushynan kórinedi. Ár jaǵynda Qaraqalpaq taýy. Kesene 2008 jyly Ýálı hannyń týǵanyna 270 jyl tolýyna oraı qaıta jańǵyrtylǵan. Jalpy aýmaǵy 1 920 sharshy metr. Bıiktigi segiz metr shamasynda. Mazar qyzyl kirpishten tórt buryshtap salynǵan. Tórt jaq irge sary kirpish jáne jarty aı beınesindegi shaqpaq taspen órilgen.
San márte joryqtarǵa qatysqan, júrek jutqan jaýynger bolypty degen derek te aıtylady. 1781 jyly ákesi Abylaı qaıtys bolǵannan keıin áke amanatyna sáıkes artynda qalǵan eli Ýálıdi Orta júzdiń hany etip saılaıdy. Ýálı han Peterbor men Pekınge óziniń han taǵyna otyrǵany týraly habarlap, han retinde tanýyn suraıdy. 1781 jyly Reseı men Qytaı Ýálı hannyń handyq ókilettiligin moıyndaǵan. Qańtar aıynyń basyna Sın ımperatory Ýálıdi han dárejesinde esepteıtini týraly hat joldaǵan. Birinshi qarashada Orta júzdiń sultandary men bıleri aq kilemge salyp han kótergen. Arada qansha jyldar ótti. Bir kezde azýyn aıǵa bilegen arýaqty han týraly derekter de kómeski tarta bastady. Tipti jerlengen jeri de umytylýǵa taqaý qalǵan. Táýelsizdiktiń aq tańymen birge, kóne tarıhtyń kebejesi ashyldy. Mazar ornatylyp, as berildi. Endi osy jaıly bir aýyz sóz aıta ketelik.
Keshegi keńes zamanynda sol dáýirdiń ıdeologııasyna saı kúni-túni jumys jaıyn oılaǵan jamaǵat ótken tarıhtyń soqpaǵynan ajyrap qalǵan bolatyn. Han mazary da ádeıilep izdestirgennen emes, sáti túskende tabylsa kerek-ti. Týǵan eldiń tabıǵatyn, onyń qoınaýyndaǵy árqıly tabıǵı qazyna baılyqty, jer-sý ataýlaryn qorǵap júretin ultjandylyǵymen aty shyqqan Aıtqajy Qazbekov Qazaqstan aýylyna kúıeý bolyp keledi. Bir jyly Qazaqstan aýylynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tapqan bozdaqtarǵa arnap as beripti. Sol asta qazaqtyń qarymdy qalamgeri, eldiń abyz aqsaqaly Estaı Myrzahmetov te bolypty. As ústinde ótken-ketken zamannyń el esinde qalatyn qıly-qıly kezeńderin qaýzap, áńgime aıtylmaı ma? Sondaı áńgimeniń bir júıesinde Qazaqstan aýylynyń azamaty Eslám aqsaqal aýyl irgesindegi «Han súıegi» dep atalatyn tóbe bar ekendigin aıtqan kórinedi. Jańaǵy qasterli orynda jalǵyz Ýálı han ǵana emes, tóre tuqymynan áldeneshe adam, shamamen otyzǵa jýyq máıit jerlengen eken. О́ıtkeni zırattyń aýqymy ájeptáýir. Tarıhtyń tylsym syrlaryn qoınyna búkken tómpeshikter tompaıyp jatyr. Eslám aqsaqal bala kezinde áldekimderdiń osy zıratty talaı ret qazǵandyǵyn kórgen eken.
– Bir joly, – deıdi Eslám aqsaqal, – ákemmen birge shóp shabýǵa bardym. Ákem shóp shaýyp júrgende men tóbeniń etegindegi jasyl shalǵynda oınap júr edim. Shóp arasynan áldebir súıek taýyp aldym. Sol súıekti ákelip, ákeme kórsetken edim.
– Bul – adamnyń súıegi, – dedi ákem, – tóbeniń basyna aparyp óz ornyna zıratqa kómeıin. Obal bolady ǵoı, adam súıegi, onyń ústine arýaqty tóre tuqymynyń máıitteri jatqan qasıetti meken.
Ákem quran oqyp, súıekti qaıtadan kómdi deıdi, – dep sóz sabaqtaǵan Eslám aqsaqal.
Ol ýaqytta burynǵy ótken han-sultandar ózderimen birge tirshilikte tutynǵan altyn, kúmis buıymdaryn birge kómdiretin salt bolǵan degen uǵym bar edi. Shamasy «qara arheologter» ońaı oljaǵa qaryq bolǵysy kelip, tynysh jatqan zıratty aqtaryp, asyl buıymdar izdegen.
As aıaqtalǵan soń Qazaqstanda bolǵan zııaly top ókilderi tóbege shyǵyp, zırat basyn aralap kóredi. Soqqan jelmen yzyńdap kóne dáýirdiń kıeli syryn shertip jalǵyz tas jantaıyp jatyr eken. Ortasynan bólingen. Betinde kóne jazý bar. Kóne jazý tastyń betine aınala jazylǵan. Al dál ortada tastyń kimge qoıylǵandyǵyn meńzeıtin, aıǵaqtaıtyn derek. Átteń oqý múmkin emes. Tipti múk basyp qalypty. Keıin Jaqııa qajyǵa oqytqanda tirshiliktiń daýyldary men jaýyndary tozdyrǵan álgi tastan Ýálı Abylaı han uly degen jazý shyǵady. Sol eski jazý mátini mynaý: «1782 jyly óz yqtııarymen, el-jurtymen, Rýsııa memleketi patshasynyń qarary (men) Orta júzdiń hany (saılanǵan) Ýálı han Abylaı han uly 1738 jyly týylyp, 1820 jyly fánıden baqıǵa kóshti, 86 jasynda. Jazý qyrǵyz-qazaq sultany. Sultan-Ǵazy Ýálı han buıryǵymen jazyldy. Alladan basqa qudaı joq, Muhammed onyń elshisi, Árbir jan ólim dámin tatady. Qupııa Uly da Ulaǵatty Alladan, sypaıylyq ta Alla taǵaladan».
– Kóne jádiger tasty Kókshetaý qalasyndaǵy ultjandy azamat Janat Qasymnyń lıseıine balam Áset alyp keldi. Endi tasty qaıtadan qalpyna keltirý, ornatý máselesi týyndady, – dep edi bir kezde ózi de tóre tuqymy, el aǵasy Sansyzbaı Muqıtanov, – Krasnoıarda turatyn, tóre tuqymynan taraıtyn Keńes Qoqyshev Shota Ýálıhanovqa aıtyp, mazar ornatamyz degen. Arada attaı bir jyl ótti. Jazýshy Estaı Myrzahmetov jıyn-toıda, omyrtqada kezdesken saıyn qaljyń aralastyryp, qajaı beretin boldy.
– Áı, Sansyzbaı, bularyń ne? Tóre tuqymy shynymen Abylaıdyń kórgen túsi sııaqty bolyp ketti me?
Sansyzbaı aǵaǵa álgi sóz qamshy bolǵan. El ishindegi Saǵyntaı Kenjetaev tárizdi jomart jandardyń kómegimen ózi uıytqy bolyp mazar turǵyzǵan. Osydan birer jyl buryn kásipker Borıs Kozlov saldy degen áńgime aıtyla bastady. Sansyzbaı aǵanyń eńbegine qııanat bolmasyn dep el esindegi estelikti taǵy bir tiriltsek, aıyby joq shyǵar.
Aqmola oblysy