Soltústik Qazaqstan oblysy memlekettik arhıviniń qurylǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Sonaý aýmaly-tókpeli jyldarda Aqmola gýbernııalyq atqarý komıtetiniń qaýlysymen shańyraq kótergen bul mekeme sodan beri ólke tarıhynyń qymbat qazynasyna aınalǵan muraǵattardy saqtaý, zertteý, nasıhattaý isinde respýblıkada aldyńǵy qatarda keledi.
Ásirese tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Sáýle Málikova dırektor bolyp taǵaıyndalǵan sońǵy 20 jyl shamasynda arhıv jumysy jandanyp, qoǵamdaǵy róli arta tústi. Prezıdenttiń Jarlyǵymen «Qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi» memlekettik komıssııanyń qurylýymen de bul arhıvtiń jumysy qaınap berdi. Osy oraıda respýblıka boıynsha oblys arhıvteri dırektorlarynyń arasynan «Qurmet» ordenin alǵan jalǵyz basshy ekeni de S.Málikovanyń eseli eńbegin aıǵaqtaıdy.
О́ziniń tarıhı damýy barysynda memlekettiń ustanǵan saıasatyna baılanysty naqty ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleler jaǵdaıynda talaı ózgerister, ilgerileý men sheginisterdi, damý men toqyraýdy bastan keshire otyryp, arhıv búgin úlken mejesine laıyqty jetip otyr. Soltústik Qazaqstan memlekettik arhıvinde el tarıhyna qatysty sońǵy eki ǵasyrdyń qujattary bar. Qazir oblystyq arhıv pen onyń bólimderinde 1 mln 800 myń qujat saqtalyp tur. Arhıv kelýshiler men hat jazýshylarǵa qyzmet kórsetip qana qoımaı, qujattardy saqtaýdyń barlyq talabyn oryndap, jyl saıyn tozǵandaryn jańartyp otyrady. Máselen, tek bıylǵy jartyjyldyqta ǵana 1 511 istiń 21 920 beti jańartylǵan. Búline bastaǵan 299 bet qalpyna keltirilgen. Qazir qujattardy sıfrlandyrý jumysy qyzý júrgizilip jatyr. Oblys boıynsha qazir barlyǵy 82 myń qujat sıfrlandyrylǵan. Bul barlyq qujattyń 5 paıyzy ǵana.
Munda jeke adamdardyń ómiri men qyzmetine baılanysty aıryqsha qujattar da saqtalǵan. Sonyń ishinde Alash ardaqtylary Maǵjan Jumabaıulyna, Smaǵul Sádýaqasulyna, Jumaǵalı Tileýlınge, Qoshke Kemeńgerulyna, Ahmet Jantalınge, Salmaqbaı Kúsemisovke, Baıbatyr Erjanovqa qatysty qujattar jeterlik.
1925 jyly 16 qyrkúıekte Qazaqtyń Ortalyq Atqarý komıteti Petropavl qalasy «Qyzyljar» ataýyn alsyn degen sheshim shyǵarady. Ony myna sózdermen negizdeıdi:
«1. Nazvanıe goroda v chest svıatyh Petra ı Pavla ne otvechaet ateıstıcheskomý soznanııý rabochego klassa.
Nazvanıe «Kzyl Jar» ısstarı bylo ýstanovleno sredı mass mestnogo kazahskogo naselenııa».Osy sheshimdi qoldap jergilikti «Bostandyq týy» men «Mır trýda» gazetteri alaqaılap beredi. Mysaly, Osy gazette Andreı Bednyı degen orys aqyny mynadaı óleń de shyǵarǵan:
«Shlı segodnıa rýsskıı ı kazah
Ý kazaha gýby lepetalı, -
Obıasnıaıa, chto znachıt: «Kzyl-Djar», -
Gorod byl Petra ı Pavla, -
A segodnıa – on ýj – «Krasnyı-Iаr!».
О́kinishke qaraı, Máskeýdegi Búkilodaqtyq ortalyq atqarý komıtetindegi sheneýnikter bul ataýdy bekitpeı, qaıtaryp jibergen. Osy qujattar da Soltústik Qazaqstan arhıvinde saqtalǵan.
Ujymnyń 100 jyldyq mereıtoıy oblys ortalyǵyndaǵy Jastar saraıynda saltanatty túrde atalyp ótti. Ony oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy Dosbol Ábdiraıysov ashyp, júrgizip otyrdy. Saltanatta Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Arhıv, qujattama jáne kitap isi komıteti tóraǵasynyń, Ortalyq memlekettik arhıv dırektorynyń, Ortalyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq qujattama arhıvi dırektory atynan quttyqtaý sózder oqyldy. Sondaı-aq ujymdy Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń mindetin atqarýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory Búrkitbaı Aıaǵan, Soltústik Qazaqstan Kásipodaqtar ortalyǵynyń tóraǵasy Erik Nuraqaev, oblystyq Ardagerler keńesiniń tóraǵasy Eskendir Eleýsizov, belgili tarıhshy Zarqyn Taıshybaı, t.b quttyqtady. Ondaǵan adamǵa «Arhıv isiniń úzdigi» tósbelgisi tapsyryldy. Saltanatty jıynǵa elimizdegi barlyq oblys arhıvteri men salalyq arhıvterdiń basshylary qatysty. Shetelderden Reseıdiń kórshiles Omby oblysy tarıhı arhıviniń dırektory Lıýdmıla Chekalına, I.Arabaev atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik ýnıversıteti ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Jumaǵul Baıdildeev, Túrkııadan Edıtepe ýnıversıteti tarıh kafedrasynyń meńgerýshisi Ahmed Tashagyl, Polshadan II dúnıejúzilik soǵys mýzeıiniń bas ǵylymı qyzmetkeri Dmıtrıı Panto, О́zbekstan Respýblıkasy Tarıh ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Muhtar Shams, t.b. boldy. Saltanatty jıyn merekelik konsertke ulasty.
Tústen keıin úsh seksııaǵa bólingen arhıvtanýshy ǵalymdar ózderiniń tájirıbelerimen bólisip, zerttegen taqyryptary jáne arhıv salasyndaǵy keıbir máseleler boıynsha oılaryn ortaǵa saldy. Sonyń ishinde tarıh ǵylymdarynyń doktory Búrkitbaı Aıaǵan ózi jaqsy biletin AQSh, Germanııa, Nıderland, Reseı elderi arhıvteriniń jumysyn uıymdastyrý tájirıbesinen sheberlik sabaǵyn ótkizdi.
Osy kúni keshke qonaqtar «Abylaıdyń aq úıi» men Islam mádenıeti mýzeılerin tamashalady. Ekinshi kúni oblystaǵy ulttyq kıeli jerlerge bardy. Sonyń ishinde Jambyl aýdanyndaǵy «Soltústik Qazaqstan jáne Alash» barelefi men Gúltóbe-Mamanaıdaǵy Qojabergen jyraý mazarynda bolyp, zııarat etti. Osy is-sharalar «Qazaqstannyń soltústik óńirindegi Alash qozǵalysy muraǵat derekterinde» atty kitaptyń tusaýkeserimen aıaqtaldy.
Soltústik Qazaqstan oblysy