Medıasııa – daýdy sheshýge dáneker

Sózge toqtaý, ymyraǵa kelý qazaqta burynnan bar tárbıe. Medıasııa 1947 jyly AQSh-ta endi ǵana paıda bolyp jatqanda, týrasyn aıtar bıler soty bizde orta ǵasyrlardyń ózinde-aq qoldanysta bolǵan. Ol týraly orys ǵalymdarynyń eńbekterinen oqýǵa bolady. L.Slovohotov «Bıler soty – asqan ádilet soty» dese, A.Leontev «Bıdiń bıligi – jurttyń birligi», «Bılik aıtqan bı emes, bitim tapqan bı bolar», dep tamsana jazǵan eken. Osydan-aq ultymyz sóz qudireti men zań qudiretin saqtap qalǵanyn ańǵarýǵa bolady. Sol sııaqty atadan qalǵan «Ulyq bolsań, kishik bol», «Aldyńa kelse, atańnyń qunyn kesh», «Daýdyń muraty – bitim», «Keshirý – aıypty óshirý» degen syndy mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Qazir biz «medıasııa» dep atap júrgen mámile joly bıler soty, aqsaqaldar alqasy, qazylardyń jalǵasy ispetti. Bıler men aqsaqaldar máseleniń aq-qarasyn ajyratyp, sheshimdi ózderi shyǵarǵan bolsa, búginde medıatorlar tek tatýlyqqa bastaıtyn úshinshi tarap bolyp otyr.

Qazir daýdy ońtaıly sheshýge tyrysatyn medıasııaǵa júginetinder qarasy kóbeıgen. Muny Astana qalasyndaǵy Tatýlasý ortalyǵynyń bas maman-statısi Dıana Tursynqyzy da rastap otyr. Maman keltirgen derek boıynsha 2023 jyldyń 4 qańtarynan bastap memlekettik mekemege 5 myńnan asa is túsken. Sonyń 2574-i medıasııalyq jolmen, ıaǵnı kelisimge kelýmen aıaqtalǵan. Munda kóbinde otba­sylyq máseleler, qaryz berýshi men q­aryz alýshynyń arasyndaǵy qarym-qaty­nastar, bankter men mıkroqarjy uıymdar arasyndaǵy daýlar sheshimin tabady.

Medıatorlarmen áńgimelese kele, talap-aryzdyń basym kópshiligi ajyrasý, tatýlasý máselesine qatysty eke­nin ań­ǵardyq. Ulttyq statıstıka bıýro­sy­nyń 2022 jylǵy málimetinshe, 2021 jylmen salystyrǵanda tirkelgen ajyrasýlar sany 7,7 paıyzǵa azaıyp, 44,5 myń ajyrasýdy quraǵan. Ajyrasýdyń kópshiligi qalalyq jerde tirkeledi eken. Byltyr qalalarda 33,2 ajyrasý (74.6%) tirkelse, aýyldyq jerlerde bul san – 11,3 (25.4%). Ajyrasýdyń eń joǵarǵy kórsetkishi Astana qalasyna «tıesili», sebebi elordada ajyrasýdyń jalpy koeffısıenti 1000 turǵynǵa 3,24-ke teń. Al eń tómengi ajyrasý Túr­kistan oblysynda – 1000 turǵynǵa shaq­qanda 0,98 oqıǵany qurady. Kıeli ólkede 1000 nekege 347 ajyrasý keledi. Ajyrasýdyń jalpy koeffısıenti 1000 adamǵa shaqqanda 2,27 paıyzdy quraıdy. Elimizde ajyrasý beleń ala bastaǵanyn baıqaǵan sátten Joǵarǵy sot «Otbasylyq sot» atty qanatqaqty jobany qolǵa alǵan edi. Bastamanyń maqsaty – kúızeliske túsip, tyǵyryqqa tirelgen juptyń jaqsylap oılanyp, otbasyn oıran etpeýine yqpal etý. Osy oraıda, shańyraǵy shaıqalǵan juptarǵa quqyqtyq jáne psıhologııalyq qoldaý kór­setiledi.

«О́kpe-renish, ashý-yza bar jerde eki tarap birin-biri estigisi kelmeıdi. Árkim ózinikin durysqa balaıdy. Jeńilgisi kelmeıdi. Sonda mahabbat, senim, sezim júrek túkpirinde bir ǵana qadamnan úmit kútedi. Biz sondaı jaǵdaıda olardyń jan dúnıesin túsinýge tyrysamyz. О́zara sóılese almaǵan juptardyń áńgimesin tyńdap, jan dúnıesine úńilemiz. Otbasyn saqtap qalýǵa bar yntamyzben kómek berýge umtylamyz, baǵdar beremiz, keńes aıtamyz. Sodan olar oılana kele qaıta tabysyp jatady», dedi medıator-metafızık Anar Kenjehanqyzy.

Mamannyń aıtýynsha, ajyraspas buryn otbasyna tatýlasý úshin negi­zin­de bir aı ýaqyt beriledi. Alaıda ol ár jaǵdaıda túrli merzimde sheshiledi. Qateni túsiný, qabyldaý, keshirý úshin árkimge ártúrli ýaqyt qajet. Al kásibı medıator Berik Kópbaıuly byltyrdan beri 6 myńnan asa adammen ajyrasý máselesi boıynsha áńgimeleskenin aıtty. Sonyń ishinde ol 300-den asa otbasyny tatýlastyrǵan. «Elimizde áleý­met­tik máseleler durys sheshilmegen. Ajyrasýdyń basym bóligi osy sebepke baılanysty. Jastardyń turǵyn úı máselesi durys jolǵa qoıylmaǵan. Eńbekaqy kóp jerde tómen. Urys-ke­ris­­tiń kópshiligi osydan bastalady. Mun­daıda jastarǵa túrli júrekke je­tetin sózder aıtyp, ılandyryp, tatý­las­­tyrýǵa tyrysamyn», dedi ol.

Qarap otyrsaq, sot júıesiniń jumy­syn ońtaılandyrýǵa arnalǵan joba birshama otbasyny tabystyrypty. Tipti bolmaǵanda eki jaqqa da tıimdi ke­li­simder jasalǵan. Daýdy toqtatqan bitim tek ıgilikke dáneker bolsyn dep tileımiz.