Jezkıik, bizdiń jaqqa beker keldiń...

Elimizde 1999 jyly kıik sanynyń kúrt tómendeýine baılanysty 2024 jylǵa deıin olardy ǵylymı laboratorııalyq jumystan basqa maqsatta paıdalanýǵa moratorıı jarııalanǵany esimizde. Budan keıin ishinara brakonerlik zańsyzdyqtar bolmasa, óriste óz betinshe ómir súrgen túz taǵysy jyl sanap kóbeıgeni belgili. Keń dalamyzdyń kıesi bolǵan kıik janýaryna qatysty kiltıpan keıingi 4-5 jyldyń kóleminde kórinis bere bastady. Másele – kıik sanynyń kóbeıip ketýi bolyp otyr.

Qaıyra bir eske sala keteıik, bıyl kóktemde júrgizgen áýe sanaǵynyń nátı­jesine sáıkes, qazir elimizdegi kıik sany 1,9 mıllıonǵa jetti. Keńes zama­nynda eń joǵarǵy kórsetkish 1,2 mıllıon bolypty. Adam túgili ań da azat­tyq alǵannan keıin jeri keńip, ósip-óngeni osy edi. Áıtkenmen álemde eli­miz jer kóleminen 9-orynda turǵan alyp dala, apaıtós jazyqtyń ıesi bolsa da, 2 mıllıon kıikke jerimiz jetpeı jatqan kórinedi. Kıikterdiń sanaǵyn júrgizip otyrǵan mekemeniń boljaýyna qaraǵanda, bul kórsetkish jyl sońyn­da (kıiktiń tólimen qosa eseptegende) 2,6 mıllıon bas bolmaq. Osyǵan oraı Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetin­de bolǵan dóńgelek ústelde kıik popýlıasııasyn retteý máselesi jan-jaqty talqylandy. Oǵan Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókilderi men ǵalymdar qatysty.

Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Andreı Kımniń aıtýynsha, qalaı da kıik sanyn retteý qajet.

«Kıik sanynyń ósýinen jaıylymdar men sýattar, aýyl sharýashylyǵyna tıesili jer aıasy taryldy. Ańǵardaǵy aqbókender egindi taptap jatyr. Ke­ıingi úsh jylda Batys Qazaqstan obly­synda áleýmettik shıelenis oryn aldy. Jergilikti turǵyndar óńirdiń agro­óner­kásiptik keshenin turaqty damytý úshin kıik sanyn retteý qajet», deıdi ol.

Al Zoologııa ınstıtýtynyń bıosenologııa jáne ańtaný zerthanasynyń meńgerýshisi Konstantın Plahov kıik­ter qansha jem jep, sý ishetinin eseptep berdi.

«Bir eresek kıik kúnine 7 kg-ǵa deıin jem jep, shamamen 5 lıtr sý ishedi. My­saly, Oral popýlıasııasynda 1,13 mln bas kıik bar. Olardyń kóktemgi kó­beıýin eskersek, kún saıyn 8 myń tonnaǵa de­ıin jem jáne 6 myń tonnaǵa jýyq sý tutynady. Árıne, bul jaǵdaı jaıy­lym­dar men sýattarǵa aıtarlyqtaı áser etedi», deıdi K.Plahov.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi shabyndyq jáne jaıylymdyq alqap­tarǵa keltirilgen zalaldy eseptep otyr. Olardyń deregine sensek, qazirgi kel­­ti­rilgen zalal – 122 myń gektarǵa jýyq egistik (Qostanaı, Qaraǵandy, Aq­mola, Aqtóbe, BQO) zardap shekken. Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵa­laý komıtetiniń esebinshe shyǵyn kólemi 12 mlrd teńgeden asqan.

«Kóterilgen máseleniń kúrdeliligine baılanysty kıik popýlıasııasyn retteý tásilderin ázirleý úshin, sondaı-aq halyqaralyq tájirıbege súıený maq­satynda Ekologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi qonys aýdaratyn túrler jónindegi Konvensııanyń hat­shylyǵymen ózara is-qımyl jasaı otyryp, janýarlar dúnıesin qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi halyqaralyq sarapshylarmen talqylaý júrgizilip jatyr», deıdi A.Kım.

Ǵalymdardyń dereginshe, dúnıe jú­zindegi kıikterdiń eń kóp úıiri bizdiń elde saqtalǵan. Olar Betpaqdala, Ústirt, Oral popýlıasııasy bolyp bólingenimen, eldegi aqbókenniń 90 paıyzy Batys Qazaqstan oblysynyń ońtústik óńirin mekendeıdi. Sondyqtan «myńdaǵan kıik­tiń tuıaǵy astynda qalǵan» Qaztalov, Jánibek, Bókeı ordasy, Jańaqala aýdany turǵyndary, dálirek aıtsaq, aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerler dabyl qaǵyp, mal ósirýge múmkindik bolmaı bara jatqanyna sha­ǵymdanyp júrgenine biraz boldy. Osy­ǵan oraı, baspasóz jıynynda Oral popýlıasııasyn basqa jaqqa kóshirý máselesine qatysty suraq qoıǵan edik. Bizdiń saýalymyzǵa jıynǵa onlaın rejimde qatysyp otyrǵan Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory Qaısar Kúshalıev myrza jaýap qatty. Onyń aıtýynsha, kıik sanyn retteý úshin kóshirý tásilderin de qoldanýǵa bolady.

«Halyqaralyq sarapshylar toby kıiktiń Oral jáne Betpaqdala popý­lıasııalarynyń mekendeıtin jerlerine baryp, eldi mekenderge jaqyn orna­las­qan kıik tabyndaryn óz kózimen kórip qaıtty. Sonymen qatar kıik sany­nyń ósýine baılanysty týyndaǵan máse­leler jergilikti turǵyndarmen bir­ge talqylandy. Qazirgi ýaqytta Jáń­gir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agro­tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalym­dary kıik popýlıasııasyn retteý boıyn­sha bıologııalyq negizdeme ázirledi. Bıo­logııalyq negizdemege sáıkes kıik popýlıasııasyn retteý boıynsha daıyndyq jumystary júrgizilip jatyr. Jaqyn arada osy máselege qatysty sheshim shyǵady», deıdi Q.Kúshalıev.

Qoryta aıtqanda, qorǵansyz kıik­terdiń taǵdyry men nápaqasyn jerden terip jegen sharýalardyń shyǵyny bir tarazyǵa tartylýy qıyn bolyp otyrǵany ras. Sharýasy shatqaıaqtaǵan eńbek adamdarynyń ýáji de oryndy shyǵar. Biraq kıikte til joq... Tek buǵan jaýapty mekemelerdiń tııanaqty sheshim shyǵara almaı otyrýy qynjyltady. Bul másele aıtylǵaly 4-5 jyldyń bederi boldy, eshqandaı ońdy sheshim bolmaı otyr. Túrli saladan talaı bilikti mamandar kókeıge qonymdy usynystar aıtty. Ásirese, kıikterdi el ıgiligine jaratyp, óndiristik baǵytqa burý, az-kem ańshylyqqa da ruqsat etý nemese popýlıasııalardy kóshirý máse­lesi qozǵaldy. Mundaı tájirıbe álem elderinde baryn aıtady mamandar. Estirińizde bolsa, byltyr Memleket basshysy da bul máseleni mamandarmen aqyldasyp, ońtaıly sheshýdi tapsyrǵan. Alaıda Prezıdenttiń bul gýmanıstik sheshimin bizdiń jaýapty mekemeler nege áli kúnge deıin júzege asyrmaı otyrǵany túsiniksiz?

P.S. Atalǵan jıynnan keıin elimizde kıikterdi atýǵa resmı túrde ruqsat berilgeni týraly aqparat tarady. Kıik sanyn retteý jónindegi Úkimettiń qaýlysy bir aı buryn qabyldanyp qoıǵan desedi. Ony tipti Parlament Májilisiniń depýtaty Dúısenbaı Turǵanov rastap otyr.

«Resmı túrde ruqsat berilgen. Osy aıdyń basynda-aý deımin. 300 myńǵa jýyq kıikti atýǵa bolady delingen. Biraq sodan keıin etin, múıizin qaıda jiberetinin, qalaı paıdalanatyny áli sheshilmegen syńaıly», dedi Májilis depýtaty.

Eki jyldan beri sozbalańǵa salynyp kelgen túıtkilge túpkilikti sheshim shyǵarylǵanyn Ekologııa mınıstrligi ázirge jarııalaǵan joq.