Shyn máninde, qazaq ádebıetine qubylys bolyp kelgen talanttar óte sırek. Sol sırektiń biri – Oralhan Bókeı. Qabyrǵaly qalamgerdiń shyǵarmalary týraly sóz bolǵanda, bir oqyrmandar onyń qarapaıym eńbek adamdary, olardyń janqııarlyq eńbegi týraly jazǵan «О́z otyńdy óshirme» men Altaı taýyndaǵy omartashylardyń qym-qýyt tirshiligi arqyly, ondaǵy Taǵan atty jastyń maskúnemdik dertke dýshar bolǵan sebebin sezimtaldyqpen baıandaǵan «Ataý kere» romanyn joǵary baǵalasa, endi bireýleri adam janynyń qyryq qatparyna tereń boılaǵan psıhologııalyq ıirimderge baı povesteri men áńgimelerin súıip oqıdy. Kelesi bir oqyrmandar pafosqa toly ekpinmen kórkem jazylǵan pýblısıstıkasyn jaqsy kóredi. Qysqasy, jazýshynyń qaı-qaı shyǵarmasynyń da shoqtyǵy bıik, keıde ol oqyrmandy tuńǵıyq oıǵa batyrsa, keıde jyly shýaqqa bólep, aq jańbyrdaı tópelegen kesteli tilimen jeldirtip otyrady.
Alaıda maǵan syrshyl sýretkerdiń 80-jyldary «Aýyl hıkaıalary» dep atalǵan tunyq sýdaı móldiregen qalpynda aq paraqqa túse salǵan bir shoǵyr shuraıly áńgimeleri erekshe unaıdy. Munda qalamgerdiń basqa týyndylarynda kezdesetin mıftik, romantıkalyq saryn da, pafostyq baıandaý da joq. Taza realıst Oralhan Bókeıdi kóresiz. Bir jaǵynan, bul áńgimelerdegi keıipkerler, ondaǵy oqıǵalardyń bári ómirden alynsa da, jasandylyq baıqalmaıdy. Jazýshy ár keıipkerin ádebı obraz deńgeıine kóterip, olardy bolmysymen, minezimen, qımylymen eshkimge uqsamaıtyn galereıasyn jasaǵan.
Sondaı áńgimeniń biri – «Apamnyń astaýy».
«Ol kezde men bala edim, Apam jastaý edi», dep bastalǵan shyǵarma da avtor áke-sheshesiniń qıyr jaılap, shet qonyp mal sońynda júretinin, olardy aıynda-jylynda ǵana bolmasa, bet-júzin jıi kórmeıtinin aıtady. Qos bólmeli shatyrlanbaǵan toqal tamnyń mańaıy qysy-jazy jybyrlaǵan, aıǵaılap-shýlaǵan balalardyń bazaryna aınalatyny, toń bolyp qatqan pımasyn, súńgilese sý bolǵan kóılek-dambalyn sol úıge kelip keptiretinin, aqyry, onyń apasy muqym aýyl balalarynyń abzal anasy sekildi ekenin názik lırızmge toly jylylyqpen baıandaıdy.
«On bes jasyma deıin apamnyń qoınyna jattym; on bes jasyma deıin ákeniń, shesheniń kim ekenin bilmeı, sol aınalaıyn apamnyń tárbıesinde óstim; on bes jasyma deıin apamnyń etegine jabysyp, sońynan qalmaı búlkektep qulyndaı erip er jettim. Sol kisimen júrsem, mal soıǵan úıdiń qulaǵy, táttisi men dámdisi meniń aýzyma tıetin. Men ol kezde apamnyń ómir tarıhyn, tipti kim ekenin bilmeı, alańsyz shýaqty kúnderge marqaıyp mańar edim», dep, ájesiniń baýyrynda ósken kez kelgen qazaq balasyna tanys oqıǵalardy sóz etedi.
«Shynymdy aıtsam, bizdi, tipti bizdi ǵana emes, erterekte ákemizdi, onyń ini-qaryndastaryn asyraǵan apamnyń terekten oıyp jasaǵan kelisi men eski astaýy edi. Osy keli men astaý tipti ákemnen de úlken, Apam Altaıdyń arǵy beti – tórkininen ala kelgen asa qymbat zattary bolatyn», deıdi. Apasynyń atasy Dosqa uzatylý tarıhy da qyzyq.
Týyndyny oqyp otyryp, bas keıipkerdiń áńgimege sarań, kóp sóılemeıtin, tek óz isimen ǵana júretin, qaqsoǵy joq, ınabatty jýas adam bolǵanyn, ósek-aıań, qýlyq-sumdyqty bilmeıtin, tiri pendege tili tımegen, oraza-namazy buzylmaǵan, taza da tákappar ana bolǵanyn baǵamdaısyz. Onyń qazaq áıeli ne isteý kerek bolsa, sonyń bári qolynan keletinin, tipti er-azamat atqarar isti qara nardaı qasqaıa kóterip júre berer tulǵasymen jaqyn tanysa túsesiz.
Er-azamat atqarar isti demekshi...
Birde Júnis shal tý sıyrdy jetelep alyp kelip, soǵymǵa soıyp, múshelep bermek bolady. Apasy ol kelem degen kúni pyshaǵyn qaırap, arqanyn saılap, sýyn jylytyp tosyp otyrady. Biraq ol kelmeıdi. Aqyry shydamy ábden taýsylǵannan keıin sıyrdy ózi jyǵýǵa kirsedi.
«Sodan keıin tumsyqtan oralǵan jipti soza tartyp, sıyrdyń tamaǵyn kerip tastady da, jez moıyn múıiz sap pyshaqty maǵan ustatty. Shoshyp kettim.
– Qoryqpa, ulym, – dedi Apam. – Áıel adam mal baýyzdamaıdy. Sen – azamatsyń! Káne, myqtap usta.Qolym dir-dir etedi. Apam meniń kip-kishkene judyryǵymnyń syrtynan ózi qarýly taramystanǵan saýsaqtarymen qapsyra ustady da, bulqynýǵa dármeni kelmeı teńkıip pysyldaǵan sıyrdyń tamaǵynan oryp-oryp jiberdi. Qyp-qyzyl qan atqylady-aı». Osy kóriniste qazaq áıeliniń bala bolsa da er adamnyń baǵasyn bilgen, altyn basyn qadirlegen qasıetin kórip, tánti bolasyz. Shamaly erkektiń shamasy kelmeıtin tý sıyrdy jalǵyz ózi alyp urǵan názik jan ıesiniń qaıratyna qaıran qalasyz.
Bul áńgimede qazaq áıeliniń boıyndaǵy bar asyl qasıet aıshyqty tilmen kórinis tapqan. Bir ókinishtisi, qazir halqymyzdyń salt-dástúrine, etnografııasyna jetik, otbasynyń dińgegi bolyp otyrǵan sondaı asyl analardyń azaıǵany, solarmen birge bar qazynamyzdyń ketip bara jatqany – júrekti aýyrtady.
«Eger qazaqtyń áıelderi atqarar búkil ismerliktiń qol óner ınstıtýtyn, nemese fabrıkasyn ashyp, meniń apamdy bastyq saılasa, tutas bir on saýsaǵy ónerge toly urpaq daıyndap shyǵarar edi. Iá, ol kisi tiri kezinde eshkim elep-eskermegen, altyn qoldy qudiretti áıel edi», dep sýretkerdiń ókinishten ózegi órtenedi.
Shynynda da, túrli taǵdyrdyń teperishin kórgen halqymyzdyń birligi men berekesin saqtap qalǵan qazaqtyń analary ekeni anyq, sony bilip olardyń aldynda bas ıesiz.
Oralhannyń apasy qartaıǵanǵa deıin aýyrmaı-syrqamaı 89 jasynda óz ımanyn ózi aıtyp, dúnıeden ozady. «Erteńinde eski qoranyń buryshynda tóńkerýli jatqan apamnyń astaýyn alyp, Almatyǵa qaıttym.Apam meniń... Senen ne qaldy? Jaryq astaý ma? Iá, adam ómiri de sol jaryq astaý sekildi qańsyp qalady eken-aý...». Manadan beri biz sóz etip otyrǵan áńgimeniń túıini osy. Adam ómirden ótkende sońynda ne qalady? Bul kez kelgen jumyr basty pendeni tuńǵıyqqa batyrady.