Aqtóbedegi Ahmet Jubanov atyndaǵy qazaq ult aspaptar orkestriniń kúıshisi Jaılaý Asylhanov qyryq jylǵa jýyq kúı ónerin, sonyń ishinde Qazanǵap muralaryn ulyqtap keledi. Onyń jary mádenıet salasynyń úzdigi Baǵdagúl Qosmaǵanbetova – ánshilikti serik etken jan.
Osyndaı ónerli shańyraqtyń tuńǵyshy Qurmanǵazy – búginde Ahmet Jubanov atyndaǵy ult aspaptar orkestrinde dombyrashy. Qurmanǵazy 2014 jyly Qazanǵap atyndaǵy halyqaralyq baıqaýdyń bas júldesine ıe bolǵan kúnnen bastap óner jolyna tústi. Al kishi uly Qurmanǵalı ónerden tys salada eńbek etse de, ulttyq aspaptyń qulaǵynda oınaı biledi. Jaılaýdyń týǵan inisi Tórebek te – kúıshi. Ol da Aqtóbe mýzyka kolledjinde sabaq beredi.
Jaılaýdyń kúıqumarlyǵy 5-synyptan bastalypty. 1975 jyly Baıǵanın aýdanynyń «Oımaýyt» keńsharyna Aqtóbedegi mádenı-aǵartý ýchılıshesin bitirip kelgen jas maman Beıbit Qalysheva qııandaǵy aýyldyń mádenıetin kóterýge qulshyna kirisip, mektepte dombyra úıirmesin ashady. «Úıirmege Beıbit apaıdyń inisi ekeýmiz birge barǵan kúnnen bastap kúıge degen qumarlyǵym oıandy. Sodan beri dombyra qolymnan túsken joq. Biz ol kezde Oımaýytta turdyq. Sheshem Aıman О́tekeshova – Qazaq KSR oqý-aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri. Qyryq jyl mektepte hımııa-bıologııa, geografııa pánderinen sabaq bergen sheshem ónerdi jaqsy kórdi. О́ziniń de dombyra tartatyny bar edi. Meniń óner jolyn tańdaýyma osylaısha sheshemniń yqpaly zor boldy. Ákem – Jansha Mustafın soǵys ardageri, uzaq jyl Dońyztaýda agronom bolyp qyzmet etti. 1957 jyldan bastap Dońyztaýda aýyl adamdary júgeri egip, Máskeýge Halyq jetistikteri kórmesine talaı barǵan. Keıin «Oımaýyt» keńsharynda kadrlar bólimin basqaryp, zeınetkerlikke shyqty», deıdi Jaılaý.
Jaılaý mektepten soń Aqtóbe mýzyka ýchılıshesine oqýǵa túsip, Berik Izbasqanov, Qaıyrǵalı Qojanbaevtan dáris alyp, qasıetti dombyranyń qudiretin erekshe sezine tústi. Keıin Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııasyna oqýǵa túskende, ustazy Ábdýhamıt Raıymbergenovtyń jetekshiligimen Qazanǵap kúıleriniń tereńine boılaı berdi. Jaılaýdyń óner jolynda kúıshi Sádýaqas Balmaǵambetov pen Jumabaı Jansúgirovtiń de yqpaly zor bolǵan.
Qalaı bolǵanda da Jaılaýdyń kúıshilik bastaýynda Dońyztaý tur. Qazirgi Aqtóbe, Atyraý, Mańǵystaý oblystarynyń shekarasy – Ústirt boıyndaǵy Dońyztaý boıyn jaılaıtyn bir bólek jurtta sóz óneri, kúıshilik, jyr-dastan, qolóner, teri kásipshiligi myqtap damyǵan. Qazaqy qalpyn saqtap otyrǵan bir qaýym jurtty 1959 jyly kúshpen Oımaýytqa kóshirdi. Dońyztaýdan kelgen aǵaıynnyń arasynda Mámbetalın Nájimedın aqsaqal bolǵan. Bul kisi el ishinde Mashalaq degen atpen tanymal keremet kúıshi eken. Jaılaý bala kezinde Oımaýytta dombyra tartatyn adamdar kóp bolǵanyn aıtady. Erterekte ómir súrgen Máńke atasynyń «Qońyr» kúıi 2011 jyly Mádenıet mınıstrligi daıyndaǵan antologııalyq jınaqqa endi. Arǵydan jetken osy kúıdi dombyrasymen oryndap, ańyzyn da amanattap ketken Oımaýyttaǵy Mashalaq kúıshi eken. Jaılaýdyń taǵy bir arǵy atasy Dýmauly Qonaqbaı Qazanǵap kúıshiniń tikeleı shákirti bolǵan. Qonaqbaı kúıshi jónindegi derekter Tymat Merǵalıevtiń «Dombyra sazy» kitabynda bar. Osy kitapta Qazanǵaptyń janyna ergen shákirtterdiń biri Qonaqbaı Kádiraly Erjanovpen, Tasybaımen kúı tartysty dep jazylǵan. «Qonaqbaı Dýmauly atalarymmen birge týǵan adam. Osylaısha, bizdiń áýletke kúıshilik arǵy atalarymyzdan kelgen», deıdi Jaılaý.
Qazaq dalasynda ártúrli kúıshilik mektep qalyptasty. Al Aqtóbe oblysynda Qazanǵaptyń kúıshilik mektebi tereń iz qaldyrǵan. Qazanǵap kúıleri óte kúrdeli bolsa da, halyq ony jaqsy kórdi, súıip oryndady. Qazanǵap kúıleriniń ereksheligi – adamnyń jan-júregin birden baýrap alatyndyǵynda. Qazirgi Shalqar aýdanynda, Baıǵanın aýdanynyń Dońyztaýynda Qazanǵaptyń kúılerin sheber oryndaıtyn ónerli jandar kóp boldy. Ahmet Jubanov «Ǵasyrlap pernesi» kitabynda «Qazanǵap Dońyztaýda turatyn Tóresh kúıshige baryp bata aldy» dep jazyp ketken. «Biz sol Qazanǵapqa bata bergen ataqty Tóresh kúıshiniń aýylynanbyz», deıdi Jaılaý Asylhanov.
Kúıshilik óner erte zamanda dánin sepken topyraqtan eshqashan joǵalmaıdy. Bul ónerdiń qudyrettiligi de sonda, keı kezde tynshyp jatady da, ýaqyty kelgende qaıta jandanady. Kúı arqyly myńdaǵan jyldyń arasyndaǵy dáýir bir-birine jalǵanady, ata-babanyń amanaty dombyra arqyly urpaǵyna jetedi. Túrli kezeńde halyq kókireginen aqtarylǵan kúı arqyly babalar amanatyn sheber jetkizip júrgen – el arasyndaǵy Jaılaý sııaqty azamattar.
Qazanǵap murasy keńes ókimetiniń qatań saıasaty jyldary el jadynan óshirilip, umytylyp qala jazdady. Qazanǵap kúılerin jańǵyrtýǵa degen qulshynys 1970-1980 jyldary kibirtiktep bastalyp, qazirgi ýaqytta bir izge tústi. Keıingi jyldary ár jerden joǵalǵan kúıleri tabylyp, nasıhaty kúsheıip, oryndaýshylar sany da artty. Biraq Qazanǵap murasy túgendeldi dep aıtý erterek sııaqty, áli de kóp izdenis kerek. Qazanǵap kúıin halyqqa jetkizýde ónertanýshy Ábdýhamıt Raıymbergenov kóp eńbektenip júr. Oǵan jas zertteýshiler de qosyldy. Biraq áli de jumys kóp. «Qazanǵap murasy túpsiz tereń shyńyraý sııaqty. Izdengen saıyn bizge beımálim qyrlary shyǵa beredi. Kúı – qazaqtyń tamyry, jany, júıkesi. Kúı joǵalsa, ulttyń rýhy da joǵalady», deıdi Jaılaý.
Ulttyq ónerimizdi kıeli sahnadan nasıhattap júrgen Asylhanov áýletiniń ishki ustanymy – adaldyq, jalǵan sóılemeý jáne tynymsyz eńbek. Osy úsh qaǵıda úıdiń úlkenderine de, kishilerine de ortaq. Qazaqtyń dástúrli tárbıesi qarapaıym qundylyqtarǵa negizdelgenin eskersek, ata-ana eńbekqorlyǵy balalaryna qashanda úlgi. Jaılaý kúıshiniń shańyraǵy osylaısha óner men qazaqy ónegeni qatar ustap kele jatyr.
Aqtóbe oblysy