Kongress kitaphanasy

Amerıkalyqtar tańǵy asty úıden emes, syrttan ishedi. Olar úshin tańǵy násip Starbakstegi qara qoıý kofe men aldyn ala daıyndalǵan tiske basarlar ǵana. Jol boıy bári birtúrli súıinip, keıde tiksinip qaraıdy. Úsh balasymen shubyryp júrgen qaıdan kelgender dese kerek-ti. Bala demek­shi, munda kelgeli biz bala kórmedik. Kerisinshe, bala ornyna ıt jetektegen qala turǵyndaryn jıi kezdestirdik. Kóshede úsh balamen ketip bara jat­qan bizge jergilikti turǵyndardyń tańyr­qaǵandary da sodan bolsa kerek.

Qosh. Vashıngton metrosy áp-sátte Kongress kitaphanasynyń irgesine ákelip tastady. Aınalasyn alýan túrli ásem aǵashtar kómkergen ǵajaıyp ǵımarat aldymyzda tur. Jaı turǵan joq, mende san myń jyldyq tarıhtyń tańbalary men san júz halyqtyń jazbalary saqtaýly dep pań qalypta menmeńsıdi. Ras-aý. Ýaqyt kóshinen adasyp qalǵan qanshama halyq óz tarıhy týraly nebir qundy jádigerler men mańyzdy derekterdi osy aradan tapty emes pe? «Balalarym bilimdi bolyp óssin» degen izgi nıetpen eń aldymen osy bir júregi bar jalǵyz úıge ádeıi ákelip otyrǵanym da sodan. Taǵat tappa­ǵan tórt jastaǵy úlken ulym: «bul qan­daı jer?» dep suraı bastady. «Bul álemdegi eń úlken kitaphana, qazir kirip kóremiz». Bismillá. Birinshi baspaldaq...ekinshi...úshinshisi. Bizden buryn kelgenderden surastyrsaq, munda kirý úshin aldymen saıtta tirkelip, sosyn kelý kerek eken. Nede bolsa kirýge amal jasaıyq dep týrısterdi tekserip turǵan eńgezerdeı qara tústi áıelge baryp, jaǵdaıymyzdy aıttyq. Shıetteı úsh balaly jas ata-anany kórgen soń, aıady ma, álde meıirimi tústi me áıteýir esh kedergisiz bizdi kitaphananyń ishine kirgizdi.

Al tańyrqaıyq. Kóz aldymyzda kitaptar úıi emes, bir ǵajap tas shahar tur. Bul tas qala kitaptardy qushaqtap qana únsiz turǵan joq. San ǵasyrdyń, alýan túrli zamannyń kýágeri ekenin ár kelýshige kúbirlep aıtyp jatqan­daı. Atalǵan kitaphana 1800 jyly qurylǵan, sol úshin de Amerıka­daǵy eń kóne federaldy mádenı mekemege aınaldy. 1814 jyly tamyzda AQSh armııasyn Bladensbýrgte talqandaǵannan keıin brıtandyq­tar Vashıngtondy qan tókpeı-aq basyp aldy. Amerıka áskeriniń Port-Doverdi qıratýyna jaýap retinde brıtandyqtar qaladaǵy kóptegen qo­ǵamdyq ǵımaratty talqandaýǵa buı­ryq berdi. Áne sol sátte brıtan­dyq ás­kerler Kongress kitaphanasyn, onyń ishindegi 3000 tomdyq jınaǵyn ór­tep jiberdi. Bul órtten tek birneshe tomdyq jınaq qana aman qaldy. Ol – Kongrestiń 1810 jylǵy kirister men shyǵystardyń úkimettik esep kitaby edi. Ony brıtandyq teńiz ofıseri ser Djordj Kokbern kádesyı retinde qabyldady, onyń otbasy atalǵan já­digerdi 1940 jyly Amerıka Qurama Shtattary úkimetine qaıtaryp ber­di. 1815 jyly 30 qańtarda Kongress Tomas Djeffersonnyń 6 487 kitap­tan turatyn jeke kitaphanasyn 23 950 dollarǵa satyp alýdy maqul­dap, kitaphanany qaıta jasaqtaýǵa kiri­sedi. Biraq 1851 jyly Kapıtolıı pa­latalarynda taǵy bir órt bolyp, kol­leksııanyń úlken kólemi, sonyń ishinde Djeffersonnyń kóptegen kita­by kúlge aınaldy. Sodan beri talaı zamandy artqa qaldyr­ǵan Kongress kitaphanasy joqtan-barǵa aına­­lyp, qazir álemdegi eń úlken ári kitap qory mol mekemege aınalyp, jyl saıyn san mıllıondaǵan saıahatshyny qarsy alyp otyr. AQSh-tyń úshin­shi Prezıdenti Tomas Djeffer­son Kon­gress kitaphanasynyń quryly­myn qurýda mańyzdy ról atqardy. 1802 jyly 26 qańtarda ol prezıdent­ke Kongress kitaphanashysyn taǵa­ıyn­daýǵa múmkindik beretin zańǵa qol qoıdy jáne ony retteý, qadaǵalaý úshin kitaphana boıynsha Birikken komıtet qurdy.

Bir qyzyǵy, kitaphanadaǵy saq­talǵan kitaptar men serııalyq jınaq­tardyń jartysyna jýyǵy aǵylshyn tilinen basqa tilderde eken. Sonymen birge munda álemniń 470-ke jýyq tilindegi materıaldar, sırek kezdese­tin kitaptar men qoljazbalar bar. Sırek kezdesetin materıal demekshi, mun­da Soltústik Amerıkadaǵy eń iri sırek kitaptar kolleksııasy, sonyń ishinde Batys jarty shardaǵy XV ǵa­syr­daǵy eń úlken kitaptar jınaǵy saq­talǵanyn bireý bilse, bireý bil­mes. Jınaqqa qazirgi Amerıka Qurama Shtat­tarynda basylǵan eń alǵashqy kitap «The Bay Psalm Book» (1640) te kiredi. Al balalarǵa arnalǵan kitaptar bóli­minde «Balalardyń jańa oıyny» (Fıla­delfııa, 1763) jáne «Balalarǵa arnalǵan Kıeli kitap» (Fıladelfııa, 1763) sııaqty óte sırek kezdesetin 100-ge jýyq kóne jádiger tur. Kongress kitaphanasyndaǵy eń kishkentaı kitap – «Uly patsha Koýl» jaıyndaǵy týyndy. Ol «1/25 x 1/25» pishininde ǵana. Al eń úlken kitap – Býtannyń túrli-tústi sýretteri engen 5-7 fýttyq jınaq. Ony Maıkrosofttyń qoldaýymen Mas­sachýsets tehnologııalyq ınstıtý­tynyń stýdentter toby osy Ońtústik Azııa elindegi eski ómir salty men máde­nıetter týraly derekterdi jınaqtaǵan. Sýretti kitaptyń kóshirmesi Kongress kitaphanasyna syıǵa berilgen.

AQSh-tyń qyrqynshy prezıdenti Ronald Reıgan 1987 jyly Kongres­tiń 13-kitaphanashysy retinde tarıhshy Djeıms H. Bıllıngtondy usyn­dy, al AQSh Senaty taǵaıyndaýdy biraýyzdan rastady. Bıllıngtonnyń jetekshiligimen kitaphana 1987 jylǵy 85,5 mıllıonnan 2014 jyly 160 mıllıonnan asa jınaqtaǵy analog­tik kolleksııalardyń kólemin eki esege art­tyrdy. Áne sodan beri atalǵan mekeme jyl saıyn qoryn keńeıtip, ártúrli aýqymdy jobalar jasap, ótken men búginniń arasyndaǵy altyn kópir rólin atqaryp keledi. Iá, ǵalymdar Kongress kitaphanasyn álemdegi eń úlken kitaphana dep aıtyp júr. Biraq bizdiń sanamyzda Otyrar kitaphanasy eń úlken kitaphana degen túsinik qalyptasqany shyndyq. Tarıhı derekterge júginsek, bul kitaphananyń negizin qalaýshy retinde ataqty ǵalym, fılosof Ál-Farabı babamyz jáne XII ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy kitap janashyry, rýhanı tulǵa Sýnaq rýynan shyqqan Hısamýddın bolǵan desedi. Meıli kim bolsyn, Otyrar kitaphanasy sol kezde aýqymy jaǵynan tek Aleksandrııa kitaphanasynan ǵana kishi bolǵany shyndyq. Eger solaı bolmasa 1255 jyly armıan saıahatshysy: «Otyrar Syrdarııa boıyndaǵy iri qalalar qatarynda. Otyrar dúnıe­júzilik saýdada burynǵysynsha deldaldyq ról atqarýda», dep tamsana jazbas edi. Árıne, úlken qalada úlken kitaphananyń bolýy zańdylyq. Al Otyrar kitaphanasynyń taǵdyry Shyńǵyshan Otyrardy qıratqannan keıin múlde belgisiz kúıde qala bergeni de belgili.

Buryn tek sýretten kóretin alyp ǵımaratty endi óz kózimizben kó­rip turmyz. Adamnyń armanyna shek bo­lar ma? Osyǵan deıin elde júr­gen­de osy kitaphanany kózben kór­sem dep ańsarly bolyp edim, endi osyn­da otyryp, qazaqqa qatysty derek­terdi tapsam, sol materıaldar­dy óz qolymmen ustap, eldegi oqyr­man­ǵa tanystyrsam degen eski arman taǵy da qylań berdi. Ertegideı kitapha­nanyń ishinde sýretke tústik, joǵa­ry­dan tómenge kózimiz talǵansha qara­dyq. Ǵylymnyń qyzyǵyna batqan ǵalymdar, oqymystylar ala qaǵazǵa telmirip, zertteý jasap otyr. Osy bir kóriniske qaraısyń da, súıinesiń.

Biz Kongress kitaphanasynan shyq­qanda, kún batyp qalypty. Tór­tinshi synypta oqıtyn qyzym ilim-bilim ordasyna qaıyryla: «Áli bir­neshe ret kelemiz ǵoı, á» dep qımaı qara­dy. Iá, munda áli talaı kelermiz. Joldyń arǵy betinde AQSh Kapıtolıı ǵımaraty menmundalaıdy. Ol da eski kúnniń tarıhyn aıtqysy keletinin ańǵartqandaı. Kongress kitaphanasyna ekinshi ret birge oqıtyn toppen keldik. Maqsatymyz – oqyrman bıletin alý. Kireberiste osy kitaphanada tabany kúrekteı jıyrma bes jyl istegen qart kitaphanashy Joan Ýeks hanym qar­sy aldy. Bárin túsindirip, qolymyz­ǵa bir­den kitaphananyń oqyrman bıle­tin berip, alyp ǵımarattyń ishin ta­nys­tyrdy. Sóz arasynda oǵan budan buryn osy kitaphananyń saıtynan qazaqqa qatysty birneshe kitap pen sýretter taýyp, ony «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalaǵanymdy aıtyp edim, qatty qýanyp, óziniń Qazaq­stan­ǵa sapary týraly jazǵan maqalasyn ­kór­setti. Tomas Atkınsondy surap edim, biletinin aıtyp, jyly lebizin jetkizdi.

Abyz jazýshy Ábish Kekilbaıuly: «Adamdy adam etken – kitap, adamzat etken – kitaphana» dep beker aıtpaǵa­ny­na taǵy bir márte kózimiz jetti. Mine, qolymyzda dúnıe júzindegi eń alyp, tarıhı kitaphananyń oqyrman bıleti tur. Jaı turǵan joq, «osy sátińdi, osy kúnińdi qadirle, úmit art­qan elińniń údesinen shyq» dep úlken mindet pen jaýapkershilikti sezindirip turǵanyn bildik. Shynyn aıtqanda, bul da bir – baq, bul da bir – mereı. Endigisi erteńgi kúnniń, izdenistiń enshisinde.