Orman – el dáýleti, jer sáýleti

Ǵylymı zertteý jumystary­nyń nátıjeleri ósimdikter dúnıesi­niń adamzat balasy úshin qanshalyqty qajet ekendigin naqty dáleldeıdi. Jer de, janýarlar da jasyl jeleksiz ómir súre almaıdy. Násiltektik (geno­fond) qorymyzdyń durys qalypta­syp, saqtalýy da osy tabıǵat baılyǵynyń jaı-kúıine tikeleı baılanysty. Onyń ishinde orman-toǵaı alqaptarynyń el men jer úshin mańyzy zor. О́lkeniń ókpe­sindeı jasyl flora aýamyzdy shań-tozań, kómirteginen tazartyp, jaz aılaryndaǵy aptapta ystyq­ty tómendetedi, ańyzaq jeldiń jyl­damdyǵyn baıaýlatady, kún radıasııa­syn azaıtyp, sý qorlaryn býlanýdan saqtaıdy.

1 gektar jerdegi jasyl jelekter saǵatyna eki adamnyń ókpesi bólip shyǵaratyn 8 lıtr kómir qyshqylyn boıyna sińirip, aýany 30 adamnyń ómir súrýine qajetti ottegimen baıytady. Aǵash japyraqtarynyń árbir sharshy metr aýmaǵy jaz aılarynda 1,5-3,0 kılogramm shań-tozańdy tutyp qalady.

Orman aǵashtarynyń emdik qasıeti de asa zor. 1928 jyly professor G.P.Tokın ósimdikterdiń fıtonsıdter dep atalatyn, qorshaǵan ortaǵa zııandy aýrý qozdyrǵysh bakterııalardy óltiretin hosh ıisti zattardy bólip shyǵaratynyn dáleldep bergen edi. Samyrsynnyń kishkentaı ǵana bir butaǵy mańyndaǵy mıkrobtardy 10 ese azaıtsa, týıa aǵashy aınalasyndaǵy aýadaǵy mıkrobtardyń úles salmaǵyn 67 paıyzǵa deıin tómendete alady eken. Emen japyraǵy, terek dińi, alma aǵashynyń búrleri nebir aýrýlarǵa em.

Sonymen qatar egistiktegi orman al­qaby aýyl sharýashylyǵy daqyl­dary­nan mol ónim alýǵa jaǵdaı jasaı­dy. Aýa raıy qubylystarynyń jaısyz­dyǵyn báseńdetip, ylǵaldy arttyrady. Topyraqty jel, sý erozııasyna ushyraýdan saqtaıdy. Orman aǵashtary topyraqtyń sýyrylyp ushýyna, sý tasqynyna tosqaýyl bolady, mal jaıylymdaryn shuraılandyryp, shabyndyqty jaqsarta túsedi. Orman qysqy boran men sýyqta malǵa yqtasyn bolsa, jazda ystyqtyń áserin báseńdetip, saıa bolady. Dala qustary, ańdary, basqa da alýan­ túrli janýar kóbeıip, ósýine yńǵaıly aǵashty jerdi panalap, mekendeıdi.

Jasyl jelek qalaly jerlerdegi kóp­qabatty turǵyn úılerdiń turǵyndary úshin de asa qajet. Sap túzegen túrli aǵash qatary óndiristi qalalar men eldi mekenderdiń sáýletin arttyrady, sánin keltiredi, adamǵa mol rýhanı lázzat beredi. Jazda kún ysyǵan kezde adam kóp shoǵyrlanatyn oryndarda aýa jetpeı qalady. Al aýlalarda, úıdiń aınalasynda tal-terek qaýlap ósip, jaıqalyp tursa, janǵa – daýa, jerge – saıa. Adam orta eseppen kúnine 2-3 kg taǵam, 4-5 lıtr sý tutynady. Bir táýlikte 20 kg ottegimen tynystaıdy. Demek, ottegisiz bir sát te ómir súre almaıdy.

«Orman – jerdiń ókpesi», «Orman – el dáýleti, jer sáýleti». «Jasyl jelek – jer kórki». Adamzat es jıyp, etek japqan erte dáýirde jer betin tutas orman kómkerip, 8 mlrd gektardan asa jasyl jelek jaıqalyp turǵan desedi. Statıstıka onyń 3 mlrd gektardan astamy otqa oranǵanyn alǵa tartady. Jalpy, orman órti – álemniń barlyq jerinde jyl saıyn oryn alyp jatatyn qalypty qu­bylys. Oǵan mysaldy alysqa barmaı-aq óz elimizden de kóptep keltirýge bolady. Bıyl maýsym basynda oryn alǵan Abaı oblysyndaǵy orman órti kezinde tabıǵatqa, qorshaǵan ortaǵa, el ekonomıkasyna keltirilgen zalal, shy­ǵyn óz aldyna, adam ólimine jol berildi.

Aǵash – ejelden qundy qurylys materıaly, otyn kózi. Álemde jyl sa­ıyn halyq sharýashylyǵy qajettiligi úshin 30 mln gektarǵa jýyq aǵash otalady. Kezdeısoq órtten kúlge aınalyp jatqan ósimdikter qanshama?

Elimiz jer kólemi jóninen álemde toǵyzynshy oryndy ıelenedi. Al dúnıe júzinde 38 mıllıon sharshy shaqyrym orman bolsa, sonyń bar-joǵy 0,3 paıyzy ǵana bizdiń enshimizde kórinedi. Demek, bul – qazaq baıtaǵynyń bar-joǵy 4,3 paıyzy orman degen sóz. Sondyqtan da el kartasynda kók jasyl boıaýdan góri sary, surǵylt tús basym. Máselen, kórshi Reseı jeriniń – 46 paıyzy, Ýkraınanyń – 18 paıyzy, Belarýstiń – 34 paıyzy, Grýzııanyń – 34 paıyzy, Moldovanyń – 13 paıyzy, Túrkııanyń – 25,9 paıyzy, Ázerbaıjannyń – 11, Armenııanyń 15 paıyzy ormandy alqaptarǵa jatady. Álemdegi aǵash ataýlynyń jartysynan kóbi negizinen tórt memlekettiń jerinde ósip-ónedi eken. Atap aıtsaq, jer-jahan ormanynyń 22 paıyzy – Reseıge, 16 pa­ıyzy – Brazılııaǵa, 7 paıyzy – Kanadaǵa, 6 paıyzy – AQSh-qa tıesili.

Taǵy bir aıta keter jaıt, joǵaryda keltirilgen 4,3 paıyz ormandy jerimiz­diń 48 paıyzy sekseýil ósken alqaptar. El kólemindegi 130-ǵa tarta orman sha­rýashylyǵynyń kópshiligi ǵasyrlar toǵysyndaǵy almaǵaıyp kezeńde sharýalaryn shaıqaltyp aldy. Endi-endi eńse tiktep kele jatyr. Bizdegi orman dep júrgen alqaptardyń on paıyzy, 1 mıl­lıon gektary – kezinde qoldan otyr­ǵy­zylǵan aǵashtar. Altaıdaǵy samyrsyndardy eskermesek, syńsyǵan tropıka, evkalıpt toǵaılar degender atymen joq. Barymyz – aralas ormandar. Budan shyǵatyn qorytyndy – orman-toǵaılardy kóbeıtemiz desek, qoldan aǵash otyrǵyzý isin kún tártibinen túsirmeý kerek.

Ǵasyr basynda osy máselege memle­kettik mańyz berilip, Astana qalasy mańynda 35 myń gektardan asa alqapqa aǵash tuqymdary otyrǵyzylǵany belgili. Jasyl jelek beldeýi jyl saıyn jańa kóshettermen tolyǵyp, qanatyn keńge jaıyp keledi. «Qalaýyn tapsa, qar janady» degen, qaraǵaı, qaıyń, kókte­rek, qandyaǵash, shegirshinderdiń Arqaǵa beıimdelgen sorttary da tereń tamyr tartyp, tez boılap barady. Búginde Astana ormany alystan kórkem kóz tartady. Jasyl jolaq ishinde qustardyń, jan-janýarlardyń túr-túri de kóptep paıda bola bastady.

«Istiń basy – nıet». Nıet bolsa, taqyr jerdi de gúldendirýge bolatynyna osy elorda aınalasyndaǵy jasyl beldeý – aıqyn aıǵaq. Kezinde osy baǵdarly bas­tamaǵa erekshe yqylas tanytqan aqyn, qazaq poezııasynyń klassıgi Esenǵalı Raýshanov orman-toǵaıdyń, túrli aǵash tuqymyn egý, ósirýdiń elimiz úshin qan­shalyqty mán-mańyzy bar ekeni jó­ninde keńinen qozǵap, tereńnen tol­ǵap, ta­nymdyq-taǵylymdyq maqala jaz­ǵan edi («Astana ormany». // «Egemen Qazaqstan», 7 qyrkúıek 2007 j.) Sol materıalda orman-toǵaılardyń álemdik taǵdyr-tarıhyna qatysty kóptegen qyzǵylyqty derek keltiriledi.

Kezinde orys patshasy I Petr «Reseı orman alqabyna aınalsyn» degen ókim shyǵaryp, aǵashty ruqsatsyz keskender­ge aýyr jaza qoldanatyn bolyp­ty. Jáńgir han 1841 jyly óz ordasynyń mańyn kógaldandyryp qana qoımaı, Bókeı handyǵynda orman sharýashy­ly­ǵy ýchılıshesin ashqan. Oqý orny 1917 jylǵa deıin jumys istep turypty. Batys Qazaqstandaǵy Bókeı Ordasy aýdanyna qarasty 82 myń gektar jerdi alyp jatqan sol qaraǵaıly orman búginde Qazaqstandaǵy eń baıyrǵy orman sharýashylyǵynyń biri. «Jaqsy­dan baq qalady» degen osy. Jáńgirden úlgi alǵan Bókeıdiń esti-basty azamat­tary arasynan da orman otyrǵyzý isin jal­ǵastyrýshylar shyǵypty. Jáń­gir­diń baldyzy, ataqty etnograf ǵalym Muhammed Salyq Babajanov, Ǵubaı­dýl­la Bókeıhanovtardyń da óz baǵy bol­ǵan. Buǵan Alash kósemi Álıhan Bókeı­hannyń Sankt-Peterbýrgtegi Orman sha­rýashylyǵy ınstıtýtynyń ekonomıka fakýltetin oqyp bitirgenin qosyńyz.

О́z baǵy degennen shyǵady, kezinde Esenǵalı Raýshanovtyń ózi de, eshqandaı yń-shyńsyz, dabyra-daqpyrtsyz Mań­ǵystaý oblysynyń Beıneý aýdanynda túrli aǵash egilgen orman ósirýdi qolǵa alǵan eken. Aqynnyń óz sózimen aıtqanda: «Qarǵa mıyn qaınatar shiliń­gir shildesi qyryna alsa qyryq kún emes, alpys kúnge sozylar kúńsigen ala taǵa­naq shól. Sýynyń tuzdylyǵy sonsha, ý tatı­tyn Ashyaǵardan basqa ózeni joq, shyńy­raý­dan basqa sý kózi taǵy joq osy aımaqta jaıqalyp ósip turǵan baq bar degenge eshkim de nanbaýy múmkin». Biraq nan-nanbańyz, búginde sol «Esenǵalı ormany» ýaqyt ótken saıyn túrlenip, saıaly baqqa aınalyp barady. Keshegi balań shybyqtan boı kótergen qaıyń, qara­ǵaı, terekter jarysyp ósip keledi. Tipti qylqan japyraqty aǵashtar da Beıneýdi jersine bastapty.

Osy oraıda mynadaı oı keledi: elimiz­diń zııaly qaýym ókilderi, qoly uzyn kásip ıeleri jer-jerlerde «óz ormandaryn» nege salmasqa? Sondaı-aq «Astana ormany» sııaqty, árbir oblystyń, ár qalanyń óz ormanyn nege qalyptastyrmasqa?! Taǵy da Esenǵalı aqynǵa júginelik: «Isher as, kıer kıim, ister is ózekti máselege aınal­ǵan myna zamanda aıdalaǵa aǵash otyrǵyzý, áldekimder aıtyp júrgendeı astamshylyq ne maqtangóılik emes, eldiń erteńin oılaǵandyq» bolady.

Elimizde 2005 jyly qabyldanyp, júzege asa bastaǵan «Jasyl el» baǵdar­lamasy bar. Keshendi baǵdarlama aıasynda arnaýly eńbek jasaqtary qurylyp, tájirıbe keńinen jaıylyp, jaqsy nátıje berdi. Jasaqshylar kúni búginge deıin qorshaǵan ortanyń kórkeıýine, qoǵamdyq oryndardyń taza bolýyna óz septigin tıgizip keledi.

Jyl saıyn «Turaqty damý» Jer qory uıymynyń bastamasymen «Búkil­halyqtyq aǵash otyrǵyzý kúni» atty ekologııalyq aksııa ótkiziledi. Aksııanyń maqsaty – ormandardy qalpyna keltirý, kóbeıtý jáne saqtaý, qalalyq aımaqtardy abattandyrý, qoǵamdy orman baılyǵyna baýlaý.

Kópshilik óńirlerdiń tabıǵaty qatal, qytymyr. Ekken aǵash, ósimdikterdiń ósip-ónip ketýi kóp qıyndyq týǵyzady, bi­raz ter tógýdi qajet etedi. Osy yńǵaı­daǵy mańyzdy bir másele – sonshama eńbektiń nátıjesinde dúnıege kelgen jasyl jelekti kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilýimiz kerek. Orystyń oısań jazýshysy M.Prıshvın «Tabıǵatty qorǵaý Otandy qorǵaýmen birdeı is» degen. Aǵash tuqymdary bıyl ekseń, kelesi jyly jaıqalyp shyǵa keletindeı, ósimtal emes. Máselen, shyrsha bir jylda 4 santımetr ǵana ósedi eken. On jylda 40 santımetr!.. Demek, orman al­qaptarynyń qalyptasýyna sandaǵan jyldar qajet. Kóktemde kók shybyqty shanshýmen sharýany bittige sanamaı, oǵan turaqty kútim jasalýy kerek. Árbir tal esepke alynýy kerek. Ekologter men mamandar kóshetterdi kúzde otyrǵyzý­dyń artyqshylyǵy kóp ekenin aıtady. Kóktemde egilgenderge qaraǵanda onyń kópshiligi kóktep, ósip ketedi eken. Bul mámilege de mán bergen jón.

«Atadan mal qalǵansha, tal qalsyn», deıdi dana halqymyz. Munyń astarynda tereń maǵyna jatyr. Bul mańyzdy sha­ra barshamyz úshin, eń áýeli Jer-Ana­myzdy saýyqtyrý úshin asa qajet. Te­ginde, túbinde tal-terek egý, aýyl, aýdan, qalalarymyzdy kórkeıtý, jasyl jelek­ke bóleý jalpyhalyqtyq sıpat alýǵa tıis.