Jitiqara óńiri men Chelıabi oblysynyń Bredy aýdanyn bólip jatqan memlekettik shekaranyń túbindegi adyr-adyrǵa ulasyp jatqan alasa tóbeshikterdiń biri Qaraýyltóbe atalady. Kishkentaı ǵana tóbeshiktiń taýǵa bergisiz tarıhy bar. Qaraýyltóbeniń ústinde beti kesek-kesek shaqpaq tastarmen jabylǵan tómpeshikter kóp. Kónekóz qarııalardyń áńgimesinde bul tas zırattardyń astynda Kenesary Qasymuly bastaǵan ult-azattyq kóteriliske qatysqan sultandardyń, batyrlar men sarbazdardyń jatqany aıtylady.
Birde ardager jýrnalıst, ólketanýshy Qýanysh Ormanov aǵamyz: «Ekeýmiz Jitiqara jaqqa baryp keleıik. Kóp jurtqa beımálim bir tarıh bar. Sony bilip qaıtasyń. Kólikti ózim tabamyn, tek qolaıly ýaqytyńdy aıt», degen. Kóp uzamaı aýdandyq ishki saıasat bólimi jibergen jeńil kólikke minip, jolǵa shyqtyq. Qýanysh aǵamyzdyń kele jatqanyn bilip otyrsa kerek, bizdi aýdan ákimi Nurjan О́tegenov qarsy aldy. Jarty saǵattan soń ákimniń júrdek «Djıbinde» otyrdyq. Qaraýyltóbeni betke alyp baramyz. Qýanysh aǵa jolaı áńgime tıegin aǵytyp jiberdi.
– Kenesarynyń sarbazdary negizinen Torǵaı men Yrǵyz dalasyna shoǵyrlanǵan. Patsha áskeri kóterilisshilerdi úsh jaqtan qyspaqqa alady. Orski otrıadyn áskerı starshına, qazirgi tilmen aıtsaq, polkovnık Lebedev, Tobolskiden shyqqan áskerdi sultan Ahmet Jantórın, sibir otrıadyn general-maıor Jemchýjnıkov basqarady. Bul úsh otrıad Torǵaı tabanynda toǵysyp, Kenesary áskerin tolyq qorshaýǵa almaq bolǵan. Alaıda buǵan olardyń jer jaǵdaıyn durys bilmeýi, han barlaýshylary ádeıi taratyp otyrǵan jalǵan málimetterdiń adastyrýy, ár tustan burq etken partızandyq shabýyldardyń jıileýi kedergi bolǵan. Lebedevtiń otrıadynan sytylyp shyqqan Kenesarynyń qoly О́lkeıek ózeniniń boıynda A.Jantórınniń otrıadyn tolyq joıyp jiberedi. Artynsha álgi úsh otrıadqa kómekke kele jatqan qosymsha kúsh Dýnnıkovskııdiń, ony kútip jatqan Jemchýjnıkovtyń qalyń áskerin aınalyp ótip, Orynbor bekinisin shabady. Tamyzdyń ortasynda myqty bekinisi bar Ekaterınsk stanısasyn kúıretedi. Aqmola, Kókshe, Atbasar óńirinde birqatar sátsizdikke ushyrap, 1840 jyldyń kókteminde Tobyl ózeniniń boıyna kelip toqtaǵan Kenesary, keıbir derekterge qaraǵanda, sol kezde Kindiktide otyrǵan Balqoja bıge:
«Sálem jazyp jiberdik,
Arǵyn-qypshaq aǵasy.
Jyrtylmasyn, jarqynym,
Elimizdiń jaǵasy», – degen mazmunda hat joldaǵan.
Bıden:
«Qalanyń túbi or bolar,
Ordyń túbi sor bolar.
Qapııada kenetten,
Oǵan túser bolsańyz,
Qaıta shyqpaq sor bolar,
Seniń, sultan, dushpanyń,
Jalǵyz patsha emes-ti,
Qaıda barsań aldyńda,
Qaraýyl turǵan tor bolar», degen jaýap hat alǵan jaraly arystan, jattan da, jaqynnan da túńilip, qaharyna minedi. Munyń arty nege aparyp soqqany barshaǵa aıan. Bul jaıynda áskerı starshına Lebedev general-gýbernatorǵa «24 sáýirde qaraqshy Kenesary Qasymov qypshaq rýynyń bıi Balqoja Jańbyrshınniń aýylyn shapty. Osylaısha, 349 myń 466 rýbl kóleminde zııan keltirdi» degen syńaıda baıan hat joldaıdy. Odan ári Novolıneınyı shekarasynyń boıyndaǵy áskerı bekinisterdi shabýdy kózdegen Kenesary ońtústik-batysqa qaraı qozǵalyp, Jitiqarany betke alady. Qalyń qol Jelqýar ózeninen ótip, Úshbýrylǵa kelip toqtaǵan. Osy jerden qazirgi Marınovka jaqqa jyljıdy. Jelqýardyń boıynda Kenesary hannyń áskerine Esilbaı batyr bastaǵan jaǵalbaılynyń qoly qarsy turǵan. Alaıda keıin eki jaq bátýaǵa kelip, kishi júzdiń jigitteri Kenesary jaǵyna ótedi. Osydan keıin edáýir kúsheıgen kóterilisshiler qazirgi Zabelovkanyń mańynda kazak áskerine qarsy shaıqasqa shyqqan. Osy shaıqasta jer jaǵdaıyn jaqsy biletin Esilbaı batyrdyń qoly jaýdyń aldyńǵy shebin talqandap, nátıjesinde, patsha áskeri Bersýat ózeniniń arǵy betine sheginip, sol tustan osy Qaraýyltóbege kelip bekingen qazaq qolyn aýyr zeńbirekpen atqylaıdy. Patsha áskeriniń Kenesaryǵa qarsy tuńǵysh ret zeńbirek atýy – osy kez eken. Qaraýyltóbeniń aınalasyn durystap metalizdegishpen súzip shyqsa, sol zeńbirekterdiń oǵy qazirdiń ózinde tabylyp qalýy ǵajap emes...
Aldyńǵy oryndyqta uıyp tyńdap otyrǵan aýdan ákiminiń telefony shyr ete tústi de, Qýanysh aǵanyń áńgimesin úzip jiberdi. «Bizdi Chaıkovskıı aýylynyń ákimi Baýyrjan esimdi azamat kútip alady. Joldy jaqsy biledi. Qaraýyltóbe shekara túbinde jatqandyqtan, betalbaty eshkimdi ótkize bermeıdi. Biraq aldyn ala shekarashylarǵa qońyraý shalyp, kelisip qoıǵanbyz. Olar da kútip tur», dedi Nurjan Qaıyrjanuly.
Sálden soń jol boıynda turǵan eki aq «Nıvanyń» qasynan ótip baryp toqtadyq. Bizdi kútip turǵan Chaıkovskıı aýylynyń ákimi Baýyrjan Erjanov pen Jelqýar shekara bólimshesi bastyǵynyń orynbasary, aǵa leıtenant Nursultan Moldııarov eken. Amandyq-saýlyqtan soń, Baýyrjan Erjanov Qýanysh aǵadan «Osy bizdiń Chaıkovskııdiń tarıhı ataýy qandaı? Otyz jyldan asty ǵoı, qashanǵy Chaıkovskıı bola beredi. Ataýyn zamanǵa saı etip ózgertkimiz-aq keledi, biraq buryn qalaı atalǵanyn bilmeımiz!» dep surady. Qýanysh aǵa bul eldi mekenniń tyń ıgerý jyldary paıda bolǵanyn, biraq jergilikti halyq qalasa, Qaraýyltóbe nemese Kenesary dep ózgertýge bolatynyn aıtyp jatyr.
Aýyl ákiminiń tóteden qoıǵan saýaly qyzyǵýshylyǵymdy oıatty ma, áıteýir «Djıpke» minbeı, «Nıvaǵa» aýsyp otyryp aldym.
– Buryn qarııalar kezinde Kenesary han mańyzdy áskerı baqylaý beketi retinde paıdalanǵan Qaraýyltóbede janǵan ot Jitiqaradan da, Bredy jaǵynan da anyq kórinedi eken dep otyratyn. Eki jaqtaǵy qazaq qoly bir-birine osylaı belgi berip, habar-oshar alysyp otyrǵan. Qaraýyltóbeniń janynan bizdiń jigitter qylysh taýyp alǵan. Ol qylysh joǵalyp ketti. Naızanyń ushy, jebeniń synyǵyn taýyp alǵandar kóp. Sýyr innen shyǵaryp tastaǵan kúmis bilezik te tabylǵan. Myna tusta Bersýat pen Shyntasty ózenderi qosylyp, Jelqýarǵa baryp quıady. Osy jerlerde táýelsizdik jolynda talaı-talaı shaıqastar bolǵan desedi, – deıdi Baýyrjan.
Ári-beri avtokólik ótip jatqan «Jelqýar» shekara beketine jetpeı, solǵa buryldyq ta, birinen-biri aýmaıtyn alasa tóbelerge qaraı júrdik. Qaraýyltóbeni shekarashylar áli kúnge deıin áskerı baqylaý nysany retinde paıdalanady eken. Tóbeniń basyna shyqsańyz, shekaranyń arǵy-bergi beti kóz ushyna deıin anyq kórinedi.
– Bul tóbeniń ústinen memlekettik shekaranyń boıy 12 shaqyrymǵa deıin anyq kórinedi. Arǵy-bergi bettegi qybyrlaǵan, jorǵalaǵannyń bári kóz aldymyzda. Jergilikti turǵyndar da mal joǵaltyp aldyq, baıqaǵan joqsyńdar ma dep jıi qońyraý shalyp jatady. Tyl jaq ta alaqandaǵydaı kórinip jatyr. Joq izdegenderdiń malyn baıqasaq, anda júr, munda júr dep kórgen jerimizdi aıtamyz. Jitiqara qalasy jaqyn jatqandyqtan, bul jerde ózimiz jaqtan da, Reseı tarapynan da memlekettik shekaranyń buzylý qaýpi joǵary. Sondyqtan únemi osy tóbeniń basyna shyǵyp, qaraýyl qyzmetin atqaramyz. Munda sarbazdar jylynatyn arnaıy pýnkt bar. Júrek jalǵap alýǵa da jaǵdaı jasalǵan. Qysta aıaz ben borannan, jazda jaýyn-shashynan pana, – deıdi aǵa leıtenant Nursultan Moldııarov.
Osydan on shaqty jyl buryn shekarashylar Qaraýyltóbeniń basynda áskerı jattyǵý ótkizetin atys alańynyń qurylysyn bastaǵan eken. Sol kezden qalǵan kózdeý nysanalarynyń orny, granata laqtyrýǵa, áskerı kólikti búrkemeleýge arnalǵan úlken shuńqyrlar áli kúnge deıin saqtalǵan. Qurylys jumystary bastalǵan soń, áskerılerge tarıhshy ǵalymdar kelip, bul jerde qorǵan bar ekenin, Kenesary hannyń sultandary men sarbazdary jerlengen tarıhı oryn ekenin aıtypty. Sodan keıin atys alańynyń qurylysy toqtap qalǵan.
Osydan eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn azattyq úshin ah urǵan Kenesary hanǵa qorǵan bolǵan Qaraýyltóbeniń kúni búginge deıin Otan shekarasyn kúzetýge qyzmet etip kele jatqanyna qaıran qaldyq.
Qýanysh Ormanov aǵanyń aıtýynsha, negizinen jalań qylysh-naızamen qarýlanǵan Kenesary sarbazdary Qaraýyltóbeniń mańynda zeńbirekke qarsy shapqan. Osy joıqyn shaıqasta aldyńǵy shepte kele jatqan eki sultan, jaǵalbaıly qolyn bastaǵan Esilbaı batyr zeńbirek oǵynan qaza tabady. Olar el azattyǵy jolynda sheıit bolǵan ózge sarbazdardyń denesimen birge Qaraýyltóbeniń basyna jerlengen.
– Kelesi túni Kenesary qarsy shepti soltústikten aınalyp ótip, erteńinde jaýdyń dál jelke tusynan kelip túsedi. Kútpegen jaqtan bastalǵan tosyn shabýyldan úreıi ushqan patsha áskeri zildeı aýyr zeńbirekterin keri buryp ta úlgermeıdi. Jaýdy qanǵa bóktirgen qandy qylysh qalyń qol sol kúıi Bredy qalashyǵyn shaýyp, órtep jibergen. Osy óńirdiń kónekóz qarııalary Bredy eldi mekenin bertinge deıin Kúıik dep atap keldi. Sultan áskeri Kúıikten asyp, Ekaterınınsk bekinisine deıin barǵan. Sol mańdaǵy Josaǵa kelip quıatyn shaǵyn ózenniń boıynda tutqyndardy qylyshtyń júzimen súndetke otyrǵyzǵan. Qarııalardan estýimshe, súndettelgen tutqyndardyń kóptigi sonshalyq, álgi ózen qyp-qyzyl bolyp aqqan eken. 1844 jyldyń jazynda bolǵan osy oqıǵadan keıin jergilikti qazaqtar bul ózendi Oryskesken dep atap ketti desedi. Kenesary shyǵysqa qaraı qozǵalady dep boljaǵan Dýnnıkovskıı qalyń áskerin bastap sol baǵytqa qaraı jyljıdy. Alaıda orys zertteýshisi A.Dobrosmyslovtyń eńbeginde Ekaterınınsk otrıady men Elızavetınsk forpostyn qıratqan han qolynyń 40, keıbir derekterde 120 adamdy tutqynǵa alyp, Torǵaı dalasyna qaıtyp oralǵany aıtylady. Bálkim, bul bireýler úshin ertegi sııaqty bolyp kóriner, Josa ózeniniń ońtústigine qaraı ornalasqan altyn kenishi bertinge deıin Oryskesken dep atalyp keldi, – deıdi ólketanýshy.
Qaraýyltóbeden qaıtyp kele jatqanda Qýanysh aǵa Qarasý ózeniniń boıyndaǵy Sarysaı jáne Qaraoı eldi mekenderiniń arasynda qyzyl kirpishten salynǵan eski úıdiń qırandysy bolǵanyn, jergilikti jurt ony han úıi dep ataǵanyn aıtty. Shamasy Kenesary bir-eki kún túnegen úı bolsa kerek. Qýanysh aǵa jolaı Naýryzbaı batyrǵa qatysty buryn estimegen qyzyq bir áńgimeniń shetin shyǵaryp edi, onyń baıanyn aldaǵy kúnderge qaldyra turýdy jón kórdik.
Qostanaı oblysy