Tereńnen tartqan tamyryn...

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Túrki memleketteri uıymynyń halyqaralyq róli artyp kele jatqanyn atap aıtqany belgili. Byltyr Samarqandta ótken jıynda Prezıdent Qazaqstan túrki áleminiń atajurty retinde uıymǵa múshe barlyq elmen jan-jaqty qarym-qatynasty damy­týǵa aıryqsha mán beretinin aıtqan edi.

«Yqpaldastyǵymyzdy odan ári nyǵaı­týǵa jáne ony jańa beleske kóterýge múd­delimiz. Túrki yntymaqtastyǵyna uıytqy bolǵan uıymdardyń tarıhyn zerdelesek, olardyń kópshiligine Qazaqstan bastamashy bolǵanyn kóremiz. TÚRKSOI, TúrkPA jáne Túrki akademııasy – sonyń aıqyn dáleli. Bul uıymdar baýyrlas elderdiń mádenı-rýhanı jaqyndasýyna ólsheýsiz úles qosyp otyr. О́zara baılanysty ny­ǵaıtý jolynda Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti orasan zor ról at­qarady», dedi Memleket basshysy.

Jospar boıynsha is-sharaǵa Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrkııa, Qyrǵyzstan, Túrik­menstan, О́zbekstan prezıdentteri, son­daı-aq Majarstannyń Premer-mı­nıstri qatysady. Keı buqaralyq aqpa­rat quraldary qazirdiń ózinde Astanadaǵy jıynda Majarstan men Túrikmenstan uıymǵa tolyqqandy múshe atanady dep aqparat taratqan-dy.

Kúni keshe Túrkııa Prezıdenti Re­jep Taııp Erdoǵan resmı saparmen  Túrikmenstanǵa baryp, atalǵan eldiń Pre­zıdenti Serdar Berdimuhamedovpen kezdesti. Eki­jaqty kelissózden keıin alystan at ter­letip kelgen meıman atal­ǵan eldi Túrki memleketteri uıymy­nyń tolyqqandy mú­shesi retinde kórgi­si kele­tinin málim­dedi. «Álemdegi, ásire­se, bizdiń aımaqtaǵy bolyp jatqan oqıǵa­lar Túrki memleketteri uıymy shańyraǵyn­daǵy birligimizdiń mańyzyn aıqyndap berdi. Biz uıymǵa baqylaýshy mártebesi bar Túrikmenstandy tolyqqandy múshe retinde kórgimiz keledi», dedi R.Erdoǵan.

Osy oraıda, Túrki memleketteri uıy­mynyń tarıhyna az-kem toqtalǵandy jón kórip otyrmyz. Uıym «Túrki keńesi» retinde Qazaqstannyń bastamasymen 2009 jyly Nahchyvan qalasynda (Ázerbaıjan) quryldy. Onyń Hatshylyǵy Ystanbul qa­lasynda ornalasqan. Qazirgi tańda Uıym­ǵa Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, Túrkııa, О́zbekstan kiredi. Ma­jarstan men Túrikmenstan baqylaýshy mártebesine ıe.

Jalpy, Túrkitildes mem­leketterdiń basshylary táýelsizdikke qol jetkizgen­nen keıin baýyrlas elder basshylarymen jıi-jıi kezdesetin. Sol kezdegi memleket bas­shylarynyń saparlarynan keıin ózara alys-beris, barys-kelis aıryqsha qarqyn aldy. Túrkııanyń sol kezdegi Prezıdenti Turǵyt О́zaldyń bastamasymen túgel túrki jınalyp, túrkitildes memleketter bas­shylarynyń alǵashqy sammıti ótti.

Bul mańyzdy bastama qatysýshylar tarapynan qoldaýǵa ıe boldy. Túrki ále­miniń basshylary turaqty túrde sammıtin ótkizip, muny ıgi dástúrge aınaldyrdy. Osyndaı jumystyń nátıjesinde yn­tymaqtastyq pen baýyrmaldyqty art­tyrý baǵytynda kóptegen mańyzdy qadam jasaldy. Máselen, 1998 jyly Alma­tyda ótken kezekti alqaly jıynda kez­desýlerdiń naqty nátıje berýi úshin turaqty Hatshylyq quryldy. Degenmen bastama birden júzege asqan joq.

Biraz ýaqyt saıabyrsyǵan túrkilerdiń basqosýy jańa myńjyldyqta qarqyn aldy dep aıtýǵa negiz bar. Ázerbaıjan astanasynda 2005 jyldyń mamyrynda «Baký – Tbılısı – Jeıhan» munaı qubyry resmı túrde iske qosyldy. Osy irgeli jıynǵa túrkitildes memleketterdiń basshylary qatysyp, joǵary deńgeıdegi kezdesý ótkizdi. Basqosýda túrkitildes memleketter arasyndaǵy qatynastyń qarqyndy damyp kele jatqany anyq ańǵaryldy.

Túrki memleketteri uıymynyń kezek­ti belesi dep 2006 jyly Antalıada ót­ken VIII sammıtti atap ótken artyq emes. Jıynǵa Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, Túrkııa basshylary qatysty. Kez­desý barysynda Túrki keńesin qurý týraly bastama kóterildi. Aıta ke­ter­lik taǵy bir másele, quryltaıda túrki­tildes memleketterdiń Parlamenttik Assambleıasyn qurý jóninde ýaǵdalastyq jasaldy. Jańa qurylymnyń alǵashqy jınalysy 2009 jyldyń qyrkúıeginde – Bakýde, ekinshisi 2011 jyldyń sáýirinde Astanada ótti.

Úsh jyldan keıin Ázerbaıjannyń Nahchyvan qalasyn­da túrki yntymaqtas­tyǵy tyń serpin aldy. Osy­laısha, Túr­kitildes memleketter bas­­shylary 2009 jyldyń qazanynda túrki áleminiń basyn quraǵan aýqymdy quryl­taıdyń irgetasy qalandy. Nátı­jesinde, Túrkitildes mem­leketterdiń yn­tymaq­tastyq keńesi jáne Túrki akademııasyn qurý jóninde ýaǵdalastyq jasalyp, túrki ıntegrasııasy shıraı tústi.

Sammıtte Nahchyvan kelisimi qabyl­­danyp, túrkitildes halyqtardyń tarıhynda erekshe mańyzǵa ıe qujatqa aınaldy. Sol kelisimge sáı­kes, Túrkitildes memleketterdiń ynty­maqtastyq keńesi qu­ryldy. Keıinirek, 2010 jyly 25 mamyrda qujatta aıtylǵan máselelerdi júzege asyrý aıasynda elordada Túrki akademııasy ashyldy.

Al Túrkitildes memleketterdiń ynty­maqtastyq keńesiniń alǵashqy otyrysy 2011 jyly Almaty qalasynda uıym­dastyryldy. Quryltaı ekonomıka jáne saýda salasyna arnaldy. Bilim, ǵylym jáne mádenıet yntymaqtastyǵy taqy­rybyndaǵy ekinshi sammıt 2012 jyly Bishkekte ótse, taýar tasymaly máselesi 2013 jyly Ázerbaıjannyń Gabala qala­synda talqylandy. 2014 jyly Túrkııanyń Bodrým qalasynda Túrki keńesiniń IV sam­mıti ótti. Munda Qazaqstan Túrki keńesin nyǵaıtý jáne kólik kommýnıkasııasyn damytý máselelerin kóterdi.

2015 jyly 11 qyrkúıekte Astana qa­lasynda aqparattyq saladaǵy ózara is-qımylǵa arnalǵan jáne Qazaqstannyń tóraǵalyq etýine jol ashqan Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesiniń V sammıti ótti. Altynshy jáne jetinshi sam­mıtter tıisinshe Sholpan-Ata (Qyr­ǵyzstan) jáne Baký qalalarynda ótti.

Túrkitildes memleketterdiń yntymaq­tastyǵyn odan ári nyǵaıtqan taǵy bir bas­tama 2021 jyly Túrkııada, VIII sammıt barysynda qabyldandy. Irgeli is-sharada jahandyq kún tártibindegi ózekti taqyryptar boıynsha ortaq is-qımyldyń mańyzyna erekshe ekpin berilgen-di. Sondaı-aq uıymnyń bolashaǵyna qatysty birqatar mańyzdy másele boıynsha sheshim qabyldady. Túrki keńesiniń ataýy «Túrki memleketteriniń uıymy» dep ózgertildi.

Budan bólek, jıyn kezinde úshinshi taraptarmen jáne ınstıtýttarmen ynty­maqtastyqtyń jańa ádisterin anyqtaý, Túrki ınvestısııalyq qoryn qurý máse­lesi kó­terildi. Sondaı-aq uıymnyń orta jáne uzaqmerzimdi maqsattary men min­det­terin aıqyndaıtyn «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» baǵdarlamasy bekitildi. Samarqandtaǵy IH sammıtte Túrki ınves­tısııalyq qoryn qurýǵa qatysty naqty sheshim qabyldandy.

Bıyl baýyrlas Túrkııada alapat zil­zala bolyp, myńdaǵan adam qaza tap­qany belgili. Tamyrlas memlekettegi apatqa túrki elderi beıjaı qaraǵan joq. 16 naý­ryzda uıym basshylary Ankarada Túrki memleketteri uıymynyń kezekten tys sammıtine jınaldy. Basqosýǵa qatys­qan Memleket basshysy Q.Toqaev sammıttiń «Apat jáne tótenshe jaǵdaılar menedjmenti, gýmanıtarlyq kómek» degen taqyrypta ótýi beker emes ekenine nazar aýdardy. Shartarapta tabıǵı jáne tehnogendik apattardyń kóbeıgenine toqtalǵan Prezıdent bul jaǵdaıdyń óte ózekti halyqaralyq máseleniń birine aınalǵanyn jetkizdi.

Qasym-Jomart Toqaev osyndaı kúr­deli kezeńde Qazaqstan gýmanıtarlyq shara­lardan shet qalmaıtynyna toqtalyp, túrki elderi tótenshe jaǵdaı kezinde tıim­di áreket ete bilýi kerek ekenine nazar aýdardy. Sondaı-aq uıym hatshylyǵy men mú­she memleketter arasyndaǵy baılanys­tar­dy nyǵaıta túsý úshin birqatar usynys aıtty.

«Biz tabıǵı apattyń aldyn alý úshin kúsh jumyldyrýymyz kerek. Túrkııadaǵy zilzala qaýip-qaterge qashanda daıyn bolý qajettigin kórsetti. Sondyqtan uıym aıasynda Tótenshe jaǵdaılar mekemeleriniń birlesken kúshin jasaqtaýdy usynamyn. Ony Almatydaǵy Tótenshe jaǵdaılar jáne alapat jer silkinisteriniń qaýip-qaterin azaıtý jónindegi ortalyqtyń negizinde ashýǵa bolady. Bul ortalyqty 2016 jyly Qazaqstan jáne Qyrǵyzstan úkimetteri qurǵan. Birlesken kúshke uıymnyń Aza­mattyq qorǵanys hatshyly­ǵy már­tebesin bergen jón dep sanaımyn. Ol apatt­an zardap shekken elderge kómek kórsetý jumystaryn úılestiretin bolady. Osy qurylym aıasynda halyqaralyq is-sharalar uıymdastyrylady. Atap aıtqanda, qutqarýshylardyń biliktiligin arttyrý jáne oqý-jattyǵý kýrstary ót­kiziledi», dedi Prezıdent.

Qoryta aıtqanda, Shyǵysy Sibirden, Batysy Qara teńizge deıingi alyp aýmaqqa taralǵan, myńdaǵan jylǵa sozylǵan Uly dala órkenıetin qalyptastyrǵan túrkilerdiń búgingi urpaǵynyń birligi bekı tústi. Túrki memleketteri uıymy quryl­­taılaryn sátti ótkizý arqyly qazirgi tańda dıplomatııanyń mańyzyn jer-ja­hanǵa pash etedi.