Jol apaty nege jıiledi?

Qańtar-qyrkúıek aılary ara­ly­ǵyndaǵy derekterge kóz jú­girtsek, jol-kólik oqıǵalary (JKO) byltyrǵymen sa­lys­tyr­ǵanda azaıǵanǵa uq­saı­dy. Respýb­lıka boıynsha 10 my­ńǵa jýyq jol-kólik oqıǵasy tir­­kelip, byltyrǵydan 3,8%-ǵa tómendegen. Oqıǵalardyń kóbi Al­maty qalasynda bolǵan. El­degi jalpy JKO-nyń 25,9%-y nemese 2,6 myńy Alataý baý­raıyndaǵy alyp qalaǵa tıesili bolyp shyqty. JKO boıynsha Almaty oblysynda 961 jaǵdaı (37,6% azaıǵan), Jambyl oblysynda 695 oqıǵa (39,4% azaıǵan) tirkelgen. JKO-sy eń az oblys – Ulytaýda 42 oqıǵa bolypty.

Jyl basynan beri elimizde jol-kólik oqıǵalary saldarynan 14 myń adam zardap shekken. Osy jyldyń toǵyz aıyn­­da elimizde 4,1 myń qyl­mys­tyq-kóliktik qu­qyq bu­zý­shylyq tirkelgen. Jol-kólik oqıǵalary boıynsha quqyq bu­zýshylyqtardyń 69,5%-y jol qozǵalysy nemese kólik qu­ral­daryn paıdalaný erejelerin buzǵan 2,9 myń oqıǵa tirkelgen. Taǵy 22%-y kólik quralyn bas­qarý quqyǵynan aıyrylǵan jáne alkogoldik, esirtkilik nemese ýytqumarlyq masań kúıdegi adam­nyń kólik quralyn basqarýda 902 quqyq buzýshylyq bolǵan. Kórsetkishterdi byltyrǵy jylmen salystyrǵanda tómendedi desek te, adam ómiri men den­saýlyǵy turǵysynan ony az, ne kóp dep bólýge bolmaıdy. Ata­lyp otyrǵan jaıttyń basty sebep­­­terine negizinen – kólik qu­raly­nyń tehnıkalyq jaı-kúıi, júr­gizýshi, jaıaý júrginshi men jaǵ­daıy kóńil kónshitpeıtin jol jatady.

Qazirgi tańda elimizde 4,7 mln kólik quraly bar. Olardyń qan­shasynyń tehnıkalyq jaǵdaıy oı­daǵydaı ekenin ıesinen bas­qa eshkim bilmeıdi. Kólikti tehnı­kalyq baıqaýdan ótkizý degenińiz – bes myń teńgege satyp alatyn, kóliktiń tolyq tehnıkalyq jaǵ­daıyn shynaıy kórsete al­maı­tyn bir japyraq qaǵaz ǵana ekenin bári jaqsy biledi. Osy rette kólikti tehnıkalyq baı­qaýdan ótkizýdiń basqa joldaryn qarastyrǵan durys sekildi.

Keńinen taralǵan bul oqıǵa­lardyń sebepterine júrgi­zýshi qaýymnyń bile tura jol ere­jelerin óreskel buzýy, má­selen, jol qozǵalysy belgilerin elemeý, baǵdarshamnyń qyzyl bel­gisine ótý kiredi. Odan keıin ara qashyqtyqty saqtamaý, ási­rese jol qozǵalysynyń qar­balas ýaqyttarynda úlkendi-ki­shili jol apattaryna ákelip soqtyrady. Kólik júrgizýde ja­ýapkershilikti sezinbeýdiń eń soraqy túri – masań kúıinde kólik aıdaý. Sondaı-aq qarama-qarsy qozǵalys jolaǵyna shyǵý, jyldamdyqty asyrý, basqa kó­likterdi basyp ozý erejelerin buzý, zeıin qoımaýshylyq – jol-kólik oqıǵalarynyń eń kóp se­bepshisi. Kólik júrgize otyryp, uıaly telefonmen sóılesý bú­ginde ekiniń biriniń ádetine aı­nalǵany ókinishti. Rýlde otyryp, beınejazbalar túsirý, áleý­­mettik jelige kirý búginde jastyń da, káriniń de súıikti isine aı­nal­ǵandaı. Al joldardyń nasharlyǵyna baılanysty oryn alatyn jol-kólik oqıǵalary bul bir basybútin bólek áńgi­me. Tótenshe jaǵdaılarǵa uryn­dyratyn jol jamylǵysy men oı­dym shuńqyrlar, tipti ja­ryq­­­tyń jetkiliksizdigi de óz al­­­dyna bir taqyrypqa arqaý. Qoz­­­ǵa­­lysty basqarý júıele­ri­niń jıi kezdesetin aqaýlary – adam ómiriniń naǵyz qas ja­ýy. Ashyq káriz qudyqtary, jol ja­myl­ǵysynyń deń­geıi­nen aýyt­qıtyn lıýkter, jol belgi­le­riniń durys qoıyl­ma­ýynan týyndap jatatyn túrli jaǵdaılar jáne bar.

 «Apattylyqtyń jalpy deń­geıiniń tómendeýine qaramastan, Almaty qalasynda, Almaty, Jam­byl, Túrkistan jáne Jetisý oblystarynda joǵary deńgeı saqtalyp otyr. Oǵan negizgi se­bepterdiń biri – joldar men ın­­fraqurylymnyń jaǵdaıy. Sta­tıstıka boıynsha jol-kólik oqıǵalarynyń 73 paıyzy eldi mekenderde oryn alady», degen edi Ishki ister mınıstriniń orynbasary Marat Qojaev Úkimet otyrysynda.

Sonymen qatar jol apatynyń saldarynan kólik quralyna keltirilgen shyǵyndy sot arqyly memleketten ótep alýǵa bolatynyn jet­kizgen-di.

«Jol apatynyń sebebi jol­­dyń sapasy dep tanylsa, sonyń saldarynan júrgizýshiniń apat­tyń aldyn alýǵa múmkindigi bolmasa, ol sotqa júginýge quqyly jáne bizde osyndaı faktiler bar. Júrgizýshiler kólik pen mú­­lik­ke keltirilgen zııan úshin ótem­aqy alady», degen edi mınıstr­diń orynbasary. Sondaı-aq Ult­tyq jol aktıvteriniń sapa or­talyǵy durys qoıylmaǵan jol belgileriniń jol qozǵalysyna qat­ty áser etetinin aıtqan. Osy or­­talyqty tekserý ná­tıje­le­rinde jol belgileri men kó­­she­lerdiń tańbalanýynyń jartysyna jýyǵy normalarǵa sáıkes kelmeıtinin anyqtaǵan. Máselen, tar jolda tutas jolaqtyń qo­ıylýy – shaǵyn eldi mekenderdi aıt­paǵanda, iri qalalarda da kezdesetin jaıt. Sonymen qatar bel­gilerdiń shaǵylysý deńgeıi tómen bolsa, onda júrgizýshi tún­gi ýaqytta áreket ete almaı, tótenshe jaǵdaı týyndaýy múm­kin. Sondyqtan jol belgileri men joldardyń tańbalanýyna tıisti oryndar nazar aýdarý qajet. Atalǵan oqıǵalardan kóp zardap shegetin ári keı jaǵdaıda oqıǵanyń sebepshisi sanalatyn jaıaý júrginshiler. Ruqsat etilmegen jerden joldy kesip ótý, mas kúıinde ótý, qarańǵy túskende joldan ótý úshin jaryq shaǵylystyrýshy zattardy paıdalanbaý, baǵdarshamnyń qyzyl túsine ótý, joldy qysqartý úshin jerdiń astynǵy hám ús­tiń­gi ótpelerin paıdalanbaý, ózi­­niń qaýipsizdigi úshin qa­ra­paıym saqtyq sharalaryn jasa­maý, máselen, joldan óterde qulaq­qapty sheshpeý, telefonnan bas almaı joldan ótetinder kún­nen-kúnge artyp barady. Mu­nyń barlyǵy jol-kólik oqıǵa­larynyń oryn alýyna sebepshi.

Keıingi kezderi qala kóshele­rindegi samokattar men moped­terdiń qatysýymen jol-kólik oqıǵalary jıi oryn alady. IIM deregi boıynsha jyl basynan beri mopedterdiń qatysýymen 84 JKO tir­kelgeni, onda bir adam qaza taýyp, taǵy 86 adam zardap shekkeni jóninde aqpar jarııalandy. Byltyr mopedterdiń qatysýymen 352 apat oryn alǵan. Sonyń saldarynan 10 adam qaza taýyp, 390 adam jaraqattanǵan.

Almaty qalasy polısııa de­partamentiniń bastyǵy Arys­tan­ǵanı Zapparov qalada sa­mo­­kattar men mopedterdiń qa­tysýymen bolǵan JKO sany arta tús­kenin, Almaty joldaryn­da eń qarapaıym esepteýler boıyn­sha 50 myńnan astam mopedter men skýterler bar ekenin, jyl basynan beri skýterlerdiń qatysýymen 25 JKO tirkelip, eki adam qaza taýyp, 27 adam jaraqat alǵanyn málimdegen edi. Ishki ister mınıstrligi skýterlerdi paıdalanýda biraz shara qabyldap, jas shekteýlerine qaraı qorǵanys quraldaryn mindetti paıdalaný, jolaýshylardy tasymaldaý boıynsha ta­laptar belgiledi. Atalǵan kó­lik quraldarymen bol­ǵan jol-kólik oqıǵalarynda jeńil avtok­ólikterdiń de kinási az emes. Bar kináni skýtershilerge aýdara salý ońaı. Kólik júrgizýshisi arnaıy velojoldar qoıylǵan kósheden ońǵa burylar aldynda jaıaý júrginshiler sekildi ský­tershilerge de jol berýge tıis. Alaıda jeńil kólik ıeleri mu­ny kóp jaǵdaıda eskere ber­meı­tindigin jetkizgen bolatyn.

Qazirgi tańda jol-kólik oqı­ǵa­lary adam ólimi men densaý­lyǵyna zııan keltirýdiń eń bas­ty sebepkeri ekenin ǵalymdar dá­leldep otyr. Sarapshylardyń esepteýinshe, álem boıynsha jol boıynda jyl saıyn shamamen 1,2 mıllıon adam nemese kúnine 3 myń adam kóz jumady eken. 10-nan 50 mln adamǵa deıin ártúrli ja­raqat alyp, olardyń 20%-y múgedek arbasyna tańylady. Elimizdegi barlyq JKO-sy jol qozǵalysy erejeleriniń qara­paıym qaǵıdalaryn bilmeýinen, júr­gizýshiler men jaıaý júr­gin­­shilerdiń jol tártibine ba­ǵyn­­baýynan jáne kólik qural­darynyń aqaýlyqtarynan da, ókinishke qaraı, osy jaǵdaılarǵa sebepker bolýda.