Jaqynda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty álemdegi eń iri zertteý jáne bilim birlestikteriniń biri – Germanııanyń aldyńǵy qatarly oqý orny Karlsrýe tehnologııalyq ınstıtýtymen yntymaqtastyqqa qol qoıdy. Otandyq ınstıtýttyń dırektory Saıabek Sahıev pen sheteldik ınstıtýttyń halyqaralyq ister jáne ınnovasııalar boıynsha vıse-prezıdenti Tomas Hırt qol qoıǵan qujat termoıadrolyq tehnologııalar salasyndaǵy zertteýler men ınnovasııalarǵa, álemdik deńgeıdegi jetistikterge jetýge múmkindik beredi. Memorandým aıasynda ǵylymı-tehnıkalyq aqparat almasý, birlesken zertteýler jasaý jáne halyqaralyq reıtıngti jýrnaldarǵa birlesip maqala jazý da kózdelip otyr.
Germanııaǵa barǵan saparynda bizdiń ǵalymdar Trıtıı, KALOS ádisimen lıtıı keramıka pebblderin óndirý qondyrǵysy, termoıadrolyq sıntez materıaldaryn zertteý tárizdi aýqymdy zerthanalar jumysymen tanysty. Búginde Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń MAGATE, Birikken ıadrolyq zertteý ınstıtýty, MIT, Chioda corporation, SERN syndy əlemniń 30-dan asa jetekshi ǵylymı uıymdarymen jáne ýnıversıtetterimen yntymaqtastyǵy damyp keledi.
MAGATE sarapshylarynyń pikirine súıensek, aldaǵy 10 jylda ýranǵa degen suranys eki esege deıin artyp, 2030 jyly álemde 160 atom reaktory, onyń 135-i Azııa elderinde salynady dep kútilip otyr. Soǵan oraı atom salasy mamandaryna qajettiliktiń artýy da zańdylyq. Qazirgi kezde álem elderi beıbit atom ónerkásiptiń joǵary tehnologııalyq ǵylymǵa táýeldi ári shıkizattyq emes sektordy damytýǵa jol ashatyn áleýetti sala ekenine basymdyq berip otyr.
Reaktorlar naryǵyn taldaýmen aınalysatyn «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS málimetinshe, elimizde qurylysy josparlanyp otyrǵan bolashaq atom elektr stansasyna ónerkásiptik-óndiristik maqsattaǵy 2 myńdaı maman qajet. Osy oraıda mamandardyń myńnan astamy (1800) Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda daıarlanady. Olardyń 1 500-i operator, ınjener, jabdyqtar men júıelerge qyzmet kórsetetin tehnıkalyq qyzmetkerler bolsa, 300-in joǵary bilimdi mamandar quraıdy.
2030 jylǵa qaraı álemniń aldyńǵy qatarly zertteý ortalyqtarynyń elıtasyna qosylýdy maqsat etip otyrǵan atom salasyndaǵy irgeli jəne qoldanbaly zertteýlerdi, ǵylymı-zertteý jəne təjirıbelik konstrýktorlyq jumystardyń tolyq sıklin júrgizip otyrǵan Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń qazirgi kezde salaǵa kásibı mamandar daıarlaýy kósh basynda tur. Akademıkter Qanysh Sátbaev, Jabaǵy Tákibaev negizin qalaǵan ıadrolyq tehnologııalar ǵylymy osy ınstıtýt bazasynda jalǵasyn taýyp, atom salasynda tabysty eńbek etip júrgen 300-den asa ǵylym kandıdaty men ǵylym doktory daıarlandy.
Qazirgi kezde Reseıdiń ıadrolyq fızıka salasyndaǵy eń iri zertteý ortalyǵy – Dýbna qalasynda elimizden barǵan 94 ǵalym jumys istep, atom ónerkásibiniń jetistikterin meńgerip jatyr. Al keıingi 10 jyldan beri Japonııadan kelgen ǵalymdar ınstıtýt bazasynda 4-býyndaǵy joǵary temperatýraly gaz salqyndatqysh reaktorlar salasynda ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarmen aınalysý ústinde.
Bıyl aqpan aıynda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jáne «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS arasynda jasalǵan kelisimde mamandardy Iаdrolyq fızıka ınstıtýtyndaǵy SSR-Q ǵylymı-zertteý stasıonarlyq reaktory, synı stend, túrli tıptegi údetkish, 23 ǵylymı-zertteý zerthanasynda daıarlaý maquldanǵan bolatyn.
Instıtýttyń óndiristik bazasymen yqpaldastyqta uıymdastyrylatyn sharalardyń deni mamandar tájirıbesin shyńdaı túsetini anyq. Jaqynda Qazaq-Brıtan ýnıversıtetinde Eýropalyq ıadrolyq zertteýler ortalyǵy – CERN, Energetıka mınıstrligi jáne Iаdrolyq fızıka ınstıtýty janynan qurylǵan 6-halyqaralyq mektepte ǵalymdar medısına men ónerkásiptegi joǵary energetıkalyq fızıka, údetkishti tehnıka, ıadrolyq, radıasııalyq fızıka, radıasııalyq tehnologııa salasyndaǵy tájirıbelerin talqylady. Bas páteri Jeneva qalasynda ornalasqan CERN – elementarly bólshekter fızıkasyn zertteý salasyndaǵy álemdik jetekshi uıym ári onyń zerthanalyq múmkinshilikteri de zor.
Halyqaralyq 6-mektep jumysyna qatysqan Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, hımııa ǵylymdarynyń doktory Kúnsulý Zakarııa «Jahandyq ózgerister, álemdik ınnovasııalyq damý, tehnologııa dáýiri ǵylymǵa úlken serpin berip keledi. Osynyń bir dálelindeı, bıyl 13 maýsymda Jenevada Iаdrolyq fızıka ınstıtýty men Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymynyń NA62 yntymaqtastyq týraly memorandýmyna qol qoıdy. Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń NA62 eksperımentine qatysýy el ǵylymy úshin asa mańyzdy ári kezekti synaqtarǵa kezeń-kezeńmen ený josparda tur», dedi.
Anyǵyn aıtqanda, NA62 – Eýropalyq ıadrolyq zertteýler ortalyǵynyń eń úzdik eksperımentaldy jetistigi ári buǵan deıin joǵary dáldikpen jasalǵan NA48, NA48/1, NA48/2 eksperımentteriniń jalǵasy sanalady. Bas dırektor, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, akademık Saıabek Sahıev atap ótkendeı, Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń CERN NA62 yntymaqtastyǵyna enýi ǵalymdarymyzdyń álemdik ǵylymı jobalarǵa qatysýyna jol ashady.
– NA62 úlken «mega science» jobasynan keıin ınstıtýt 2028 jyly HIKE jobasyna qatysýdy kózdep otyr. Bul tizimdegi 120 uıymnyń 34-qatarynda Qazaqstan tur. Bul el ǵalymdarynyń CERN-degi bir ǵana jobasy emes. Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń NA62 ǵylymı eksperımentine qatysýy – otandyq ǵylym úshin úlken olja. Bul bizdiń ǵalymdarǵa mıllıardtaǵan dollarǵa baǵalanatyn STROÝ sekildi úlken jumystarǵa qatysýǵa múmkindik beredi. Mundaǵy ekinshi úlken másele, STROÝ tehnologııalaryn paıdalana otyryp, STROÝ-detektorlaryn ózimiz shyǵara alatyn bolamyz. Sondyqtan CERN – múmkindikterimizdi synaıtyn ári shyńdaıtyn alań. Qazirdiń ózinde bul maqsatqa 10-nan asa maman daıarlandy, – deıdi S.Sahıev.
Eýropalyq ıadrolyq zertteýler ortalyǵynyń bólim dırektory Hoakım Mnıh «Bizdiń ǵylymı eksperımentterimizge Qazaqstannyń qosylýy, Iаdrolyq fızıka ınstıtýty ǵalymdarynyń NA62 eksperımentine qatysýy aldaǵy ýaqyttaǵy birlesken jobalarymyzdy tereńdetýge múmkindik beredi», deıdi. CERN-ge múshe emes eldermen baılanys jónindegi aǵa keńesshi Krıstof Sheferdiń aıtýynsha, bul yqpaldastyq ǵylym men tehnıka salasyndaǵy ıntegrasııalyq baılanystardy nyǵaıtýmen qatar Qazaqstan ǵalymdarynyń bedelin arttyrýǵa yqpal etedi. CERN-degi CMS yntymaqtastyǵynyń múshesi Vıktor Kım, Florıda ýnıversıtetiniń ókili Katerına Kýznesova, CERN-degi Isolde yntymaqtastyǵynyń múshesi Magdalena Kovalskı, ǵalymdar Hans Danıelsson, Andrea Chelentano, sondaı-aq Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, QBTÝ, О́zbekstan Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń ǵalymdary da osy 6-mektep jumysy aıasynda Qazaqstan ǵalymdarynyń jetistikterimen tanysyp, óz tájirıbelerimen de bólisti.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bazasyndaǵy negizgi qondyrǵylardyń biri – sý-sý Qazaqstan reaktory (CCR-Q/VVR-K). SSR-Q ǵylymı-zertteý reaktory – bolashaq AES-ke qajetti mamandar daıarlaýda tájirıbe jınaqtaıtyn negizgi qurylǵy. Reaktorda ıadrolyq jəne termoıadrolyq reaktorlardyń perspektıvalyq materıaldaryn radıasııalyq synaý, medısına men ónerkəsip úshin radıoızotoptar óndirý, ərtúrli materıaldyń elementtik quramyn neıtrondy-aktıvasııalyq taldaý júrgiziledi. 2016 jyldan SSR-Q ǵylymı-zertteý reaktory joǵary baıytylǵan ýrannan tómen baıytylǵan túrine aýystyrylǵan.
– Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (MAGATE) atom elektr stansalaryna jáne atom reaktorlaryna qoıatyn talaptary birdeı. AES túri – sý-cý energetıkalyq reaktory álemdegi eń qaýipsizi. Sondyqtan elimizdegi jalǵyz stasıonarlyq ǵylymı-zertteý reaktory SSR-Q 1967 jyldan birde-bir oqys oqıǵasyz jumys istep keledi. SSR-Q zertteý reaktorynyń qurylymy bolashaqta elimizde salynatyn AES qurylymy ispetti. Demek, buǵan qarap Almatyda 56 jyldan bergi aralyqta atom elektr stansasy jumys istep tur deýge negiz bar, – deıdi S.Sahıev.
Búginde ınstıtýt bazasyndaǵy «Radıasııalyq qaýipsizdik» oqý ortalyǵynda radıoekologııalyq qaýipsizdik pen qorshaǵan ortany qalpyna keltirý, radıasııalyq qaýipsizdikti, dozımetrııalyq baqylaýdy qamtamasyz etetin bilikti mamandar daıarlansa, 2003 jyly ashylǵan «Buzylmaıtyn baqylaý» oqý ortalyǵy ıadrolyq, radıoaktıvti zattarmen, ıondyq sáýlelermen, qaýipti qaldyqtarmen jumystardy júıeleıdi. 2017 jyly salynǵan «Iаdrolyq qaýipsizdik» oqý ortalyǵynda ıadrolyq, radıoaktıvti quraldar men qondyrǵylardy qorǵap, oqshaýlaýmen aınalysatyn mamandar baqylaý júrgizip, esebin, aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Úsh ortalyqta osy jyldarda 5 myń maman daıarlanǵan. Keler jyly óńirlik «Iаdrolyq krımınalıstıka» oqý ortalyǵyn ashý josparlanyp otyr. Búginde ınstıtýtta Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń 9 sarapshysy qyzmet etedi.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda SSR-Q zertteý reaktorynda jáne Cyclone-30 sıklotronynda onkologııalyq aýrýlardy (Iod-131, Molıbden-99, Ftor-18) dıagnostıkalaý jáne emdeý úshin ónerkásiptik (kobalt-57, ırıdıı-192, sýrma-124) jáne medısınalyq maqsattaǵy radıoaktıvti ızotoptardy óndirýdiń tolyq sıkli jolǵa qoıylǵan. Osy oraıda ınstıtýt ǵalymdary ıadrolyq fızıka ǵylymynyń irgeli jáne qoldanbaly jańalyqtaryn ónerkásiptik keshender, medısına, aýyl sharýashylyǵy, arheologııanyń ıgiligine aınaldyrýmen qatar Qyrǵyzstan, Reseı, Germanııa naryǵyna eksporttap otyr. Aldaǵy ýaqytta radıofarmpreparattardy Fransııa, Túrkııa, AQSh-qa shyǵarý josparda bar. Elimizde radıoaktıvti ızotoptar óndirisi 2021 jylmen salystyrǵanda 114 paıyzǵa artqan. Byltyr Germanııaǵa alǵash ret kobalt-57 jetkizilgen bolatyn. Instıtýt bazasynda óndiriletin jarany zararsyzdandyryp, ınfeksııadan qorǵaıtyn Aqua dress medısınalyq-kosmetıkalyq sterıldi gıdrogeldi tańǵyshtary men terige arnalǵan shýngıtti maskalar óndirisin damytý da otandyq óndiriske serpilis beretini sózsiz. Qazirgi kezde ǵylymdy kommersııalandyrý aıasynda bul óndiristi damytý múmkinshiligi zor.
Elimizdiń shıkizattyq emes áleýetin damytýda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty ǵalymdarynyń radıasııalyq óńdeý ádisi arqyly sýdan taraıtyn aýrýlar, sáýlelengen sýda bolatyn hımııalyq reaksııalar zııandy organıkalyq zattardyń, zııandy mıkroorganızmderdi joıý áserine qatysty jasaǵan jobalaryn óndiriske engizý ýaqyt kúttirmeıdi. Radıasııalyq óńdeý ozondaýǵa qaraǵanda únemdi ári hlorlaýdan áldeqaıda tıimdi ekenin, álemdegi azyq-túlik tapshylyǵyna tıgizetin paıdasy ushan-teńiz ekenin ınstıtýt ǵalymdary áldeqashan dáleldedi. Endigi kezekte beıbit atomnyń el ekonomıkasyndaǵy áleýetin arttyra otyryp, onyń jetistigin ónerkásipte tıimdi qoldanýǵa baǵyttalǵan jobalarǵa jol ashý kerek.
ALMATY