Tirshiliktiń qamymen ómirdiń bar taýqymetin tartyp, qoǵamǵa qal-qadirinshe qyzmet etken qart kisiler kóp jaǵdaıda zeınetke shyqqanda jaǵada qaırańdap qalǵan eskeksiz qaıyqtaı, endigi ómirge beıimdele almaı jan kúızelisine túsip qalatyn kezderi bolady. Eger búkil beınetińniń zeınetin kóretin kezeńde bala-shaǵa qaıyrymdy, qoǵam izgi, jalǵyzsyratpaıtyn dos-jaranyń jetkilikti bolsa, ol da bir ǵanıbet! Degenmen ómir biz oılaǵandaı ertegi emes, zeınettegi áleýmettik jaǵdaı, jazmysh árqıly bolǵandyqtan, qoǵam tarapynan qarttyqqa aıańdaǵan jandardyń qalǵan ómirin jaqsylyqqa bóleıtin áleýmettik qamqorlyq qajet.
Máselen, Almaty bıligi bıyl 26 qazan men 8 qarasha aralyǵynda zeınetkerler úshin qalanyń kórikti jerleri men Almaty oblysynda týrıstik nysandarǵa saıahat uıymdastyrǵan edi. Osy bastamalar arqyly qalanyń búkil qarty qydyrdy demesek te, mańyzy orasan. Megapolıs basshylary qala zeınetkerlerin qandaı amaldarmen qulaǵdar etkeni ózderine aıan. Sonymen, bul saıahatty Almaty qalalyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy men Almaty qalasynyń týrızm basqarmasy «Belsendi uzaq ómir» jol kartasy aıasynda iske asyrdy.
Almaty qalasy jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń basshysy Baýyrjan Jaýbasov: «26 qazanda Sharyn shatqalyndaǵy saıahatqa 100 shaqty zeınetker bardy», deıdi. Týrıstik nysan qyzmetkerleri zeınetkerlerge shatqaldardy aralatyp, shejiresin baıandap, eń kórnekti tustaryn kórsetip shyǵypty. Beımálim alyptar qoldan quıǵandaı, eńseli munaralarǵa uqsaıtyn jartas shógindileri aıaýly jastaǵy jandarǵa esten ketpesteı áser syılaǵany sózsiz. Jáne uzaq serýennen keıin ekskýrsııaǵa qatysqan zeınetkerlerge dámdi dastarqan daıarlanǵan. Osy saparǵa qosylǵan zeınetker Baqyt Omarova bul ómirindegi eń eleýli oqıǵalardyń biri ekenin, endigi ekskýrsııalarǵa da qýana qatysatynyn aıta kele: «Tabıǵattyń tamasha kórinisterinen lázzat alyp, elmen aralasý, shyndyǵynda, baqyt eken. Kóńil kúıimizdi kóterip, bir serpiltken uıymdastyrýshylarǵa osy úshin alǵys aıtamyn», deıdi.
Zamandasyn qýattaǵan zeınetker Raısa Mambetova: «Baqyt degenniń ózi jaqsy demalystardan da quralady», degendi qosyp, shyn júrekten alǵys bildirip jatty.
Osydan keıin zeınetkerler Esik kóli men óz ómirin ótkizgen qalanyń barlyq kórikti jerlerimen tanysyp, Almaty qalasynyń tarıh murajaıyna, Voznesen kafedraldy soboryna, Yqylas atyndaǵy mýzykalyq aspaptar murajaıyna, «Shymbulaq» taý shańǵysy kýrortyna qydyrdy.
Osy arada aıtpaǵymyz, mundaı bastamalar bir rettik, kóz aldaıtyn sharalardyń qatarynda qalyp qoımaı, zeınetkerler qashanda izgi oqıǵalardan qulaǵdar bolyp, qataryna ilesip otyrsa. Álbette, qala bıligi talaı saýapty iske muryndyq bolǵanymen, mıllıondaǵan halqy, myńdaǵan qarty bar qalany saıahatqa shyǵara almaıtyny anyq. Degenmen ár mekeme, baısaldy uıymdar da ara-tura ardagerleriniń halin surap, osyndaı sátter syılap otyrsa, zańǵa tompaq bola qoımas.
Al endi munyń bári ne úshin kerek ekenin jáne júz jasaǵan japondardyń qupııasyna boılamas buryn, Qarttar aılyǵy aıasynda Almatynyń 30 myńnan asa eresek turǵyny medısınalyq kómekpen qamtylǵanyna toqtala ketý kerek. Jyl saıyn qazan aıynda Qarttar aılyǵynda zeınetkerlerge áleýmettik, medısınalyq kómek pen qoldaý kórsetilip jatady. Dárigerler joldy kótere almaıtyn pasıentterdiń úılerine ózderi barady.
«Bıyl kóshpeli medısınalyq brıgadalar 2 380 naýqastyń úıine bardy. Brıgadalarda zerthanalyq taldaý, glıýkoza, holesterındi anyqtaıtyn ekspress-taldaý, jalpy jáne bıohımııalyq taldaý jasaıtyn, oǵan qosa elektrokardıografııa sııaqty aspaptyq zertteýler júrgize otyryp, úıde keńeıtilgen medısınalyq tekserý júrgize alatyn beıindi mamandar boldy. Kólikpen tasymaldaýǵa shamasy kelmeıtin pasıentterdiń barshasy ýchaskelik dárigerlerdiń nemese medbıkeler baqylaýyna alynǵan. Qajet bolǵan jaǵdaıda psıhologtiń keńesimen qamtamasyz etiledi. Dári-dármekterin úıge jetkizip berý de qarastyrylǵan», deıdi Almaty qalalyq gerontologııalyq qyzmet jónindegi úılestirýshi, «UOS ardagerleriniń qalalyq emhanasy» bas dárigeriniń emdeý jónindegi orynbasary Olga Týeva.
Sonymen, Qarttar aıynda qalanyń táýlik boıǵy stasıonarlaryna 1 270 qart pasıent attandyrylyp, em-dom taǵaıyndalsa, Almaty emhanalarynda «Belsendi uzaq ómir súrý mektebi», «Arterııalyq gıpertonııa mektebi», «Insýlttiń aldyn alý mektebi», «Qant dıabeti mektebi» sııaqty densaýlyq mektepteri jumys isteıdi. Aıtqandaı, Qarttar aılyǵynda kardıolog, nevropatolog, oftalmologter eń úlken suranysqa ıe bolǵan.
«Baqylaýǵa nemese dárigerler yqpal ete alatyn, basqarýǵa bolatyn faktorlar bar. Basqarylatyn zııandy faktorlardy tolyǵymen, ıakı ishinara joıýǵa bolatyndyqtan, keselderdi órshitpeı, densaýlyqty durystap, ómirdi uzartýǵa bolady. Degenmen tuqym qýalaıtyn, jynystyq aýrýlar men kárilik syndy basqarylmaıtyn faktorlar da bar. Bir qaraǵanda, osy máselede dármensiz sııaqty kóringenimizben, muny belgili bir dárejede beıtaraptandyryp, basqarylatyn faktorlar kómegimen ornyn toltyrýǵa bolady. Adam ómirin uzartatyn oqshaý bir jaıtty bóle-jaryp ataý múmkin emes. Uzaq jasaý «tuqym qýalaıtyn jáne aınaladaǵy faktorlardyń ózara kúrdeli árekettesýimen» quralady», deıdi gerantolog.
Oǵan qosa mamandar halyqtyń qartaıýy men ómirdiń uzarýy qymbat em-domdy qajet etetin sozylmaly aýrýlardyń kóbeıýine ákelgenin aıtady. Jasymyzdy urlaıtyn qaýipti faktorlar ádette óz qalaýymyzben jasaıtyn áreketterimizge de baılanysty. Sondyqtan bul faktorlardy ómir salty men minez-qulyqty ózgertý arqyly joıýǵa nemese azaıtýǵa bolady.
O.Týeva qarttyqqa boı aldyrmaý 25-30% jaǵdaıda qanmen beriletinin zamanaýı zertteýlermen dáıekteı kele: «Iаǵnı áke-sheshesi, ata-babasy uzaq jasaǵandardyń orta eseppen basqalarǵa qaraǵanda ǵumyry uzaqtaý. Eger ata-analary túrli keselderdiń kesirinen orta jastan asa almasa, onda balalarynyń da uzaq jasaý yqtımaldyǵy azaıady. Biraq bul – tek yqtımaldyq. Degenmen árkimniń ómiri ózine baılanysty. О́ıtkeni tuqym qýalaýshylyqqa qatysy joq basqa faktorlardyń úlesi – 70%. Bul – ómir salty, kúndelikti ádetter men tamaqtaný, medısınalyq kómektiń qoljetimdiligi men sapasy. Demek, joǵarydaǵy kórsetkishte genetıkanyń úlesi az, biraq adamnyń uzaq jasaǵan týystary neǵurlym kóp bolǵan saıyn onyń 80-90 jasaý múmkindigi soǵurlym joǵary ekeni anyqtalǵan», deıdi.
Zeınet jasynan asqan qala turǵyndarynyń densaýlyǵyna jaýapty mamandar adamnyń jasy ulǵaıǵan saıyn kún tártibin densaýlyǵyna zııan keltirmeıtindeı quryp alýǵa keńes beredi.
«Kez kelgen adam árbir tańyn gımnastıkadan bastaýy kerek. Jeńil qımyl aǵzany oıatyp, barlyq músheni qımyldatyp, metabolızm úderisin iske qosady, omyrtqanyń ıkemdi bolýyna yqpal etedi. Biraq egde jastaǵylarǵa arnalǵan jattyǵýlar býyndarǵa zaqym keltirmeý úshin jeńil bolýy kerek. Tańerteńgilik jattyǵýlardy kúndelikti ádetke aınaldyrý aıaq-qoldyń qaqsap, basqa da dimkástikti azaıtady. Kúni boıy jaqsy kóńil kúımen júrýge kómektesedi. Tańerteńgi gımnastıkadan keıin salqyn sý men ystyq sýdy kezektestire shaıynýdy ádetke aınaldyrý kerek. Bul keremet kúsh beredi», deıdi mamandar.
Qysqasy, mamandar osyndaı keńes berýge mindetti desek te, sonda kóp jasaýdyń qupııasy nede degen suraq týyndaıtyny sózsiz. Máselen, búginde japondardan uzaq ómir súretin el joq. Ústine atom bombasy tússe de, densaýlyqty saqtaýdyń syryn meńgergen memlekette qazirgi tańda jasy júzden asqandardyń sany 50 myńǵa jetken jáne eń bastysy olar qarttyqtan qaýsap otyrǵan joq. Belsene ómir súre, álemge saıahat shegedi. Taǵy 15 jyldyń aıasynda júz jasaǵan japondardyń sany jarty mıllıonnan asyp jyǵylady degen boljam bar. Osynyń mánisin zertteýge umtylǵan, uzaq ómir súrýdiń syrymen aınalysatyndar uıymdar olar shıki balyq pen teńiz ónimderin kóp tutynatyndaryn alǵa tartqanda, Japonııadan da keremet teńiz jaǵalaýlarynda, jyly jaqtarda turatyn, balyq, teńiz ónimderin olardan da eki ese kóp jeıtin jáne jemis-jıdekten kende emes elder japondardan eki ese az ómir súretini anyqtalǵan. Sóıtsek, japondar dıdarlasyp otyrǵan adamynyń kóńiline qaıaý salmaýǵa tyrysatyn jalǵyz ult bolyp shyqty. Bir-biriniń kóńiline qarap, jyly shyraı minez tanytyp, áńgimelesip otyrǵan jannyń kóńil kúıin túsirmeýge tyrysatyn mundaı halyqtar jer betinde neken-saıaq. Alyp bara jatqan jerasty, jerústi baılyǵy túgili, úlken aýmaǵy, egis alqaptary da joq tolaıym el qalaı baıydy, ómirin qalaı uzartty deseńiz, olar aldymen pıǵyly men óz oılaryn basqarýdy meńgergen. Al bizdiń mamandardyń «faktorlar» dep otyrǵany da osy.
Jandy jaralaıtyn sóz, jaǵymsyz áńgime aınalańyzdaǵylardyń ǵana emes, óz júıkeńizdi de juqartady, sizdiń ǵana emes, sizben bir shańyraqta ómir súrý buıyrǵan adamdardyń da ǵumyryn qysqartady. Al jaqsy pıǵyl, jyly sóz, keremet saıahattar keleshekte jemisin berer dán ispettes bolsa, japondar – osyny birinshi bolyp túsingen ult.
ALMATY