Sańlaq Saıan

Sábeńniń qamshysy

Kógaldaǵy hokkeıde arǵymaq attaı aryndap shapqan Saıan Shaımerdenovti bul sportqa jetelep alyp barǵan adam – onyń ákesi, úlken jazýshy, qazaq zııa­lylary kóshbasshylarynyń biri Safýan aǵa eken. Bul alpysynshy jyl­dardyń ortasy bolatyn. Dopty hok­keı­diń endi-endi qanat jaıyp kele jatqan zamany. Bala Saıan kishkentaı kúninde tynym tappaı typyrshyp dalaǵa júgiretin. Qarashada qyrbaq qar túsip, jeltoqsanda maıda qońyr taýdyń samalyna baýyryn jibitip, qańtar tússe qatatyn aýladaǵy kóktaıǵaqta Saıan kóppen birge konkı tebetin.

Ol zamanda qazirgideı bátińkeniń tabanyna qapsyra shegelep, tobyq tusy siri terimen aınala kómkerilgen zamanaýı konkıler joq. Joq emes-aý, óte az. Ekiniń biriniń qolyna túse bermeıdi. Biraq oǵan qarap jatqan Saıan joq. Qolyna túsken kendir jippen temir konkıdi pımasy­na shandyp baılap alyp, aýlany aınala ­shabady. Odan kal­dy kórshi aýlanyń balalarymen jarysady.

Birde mynadaı qyzyq bolypty. Ataq­ty Sábeń, ıaǵnı zańǵar jazýshy Sábıt Muqanov aýyldas inisi Safýanǵa qazaqtyń búldirgeli, jińishkelep tilingen segiz órim taspaly, tobylǵy sapty qamshysyn syılapty. Ony Safekeń tábárik retinde qaq tórge ilip qoıady. Aıaǵyna baılaǵan kendir jibi úzilip, mazasy ketken Saıan úıge kirip kelip, qaq tórde terbelip turǵan qamshyǵa kózi túsedi. Kúlimdep baryp qolyna alady. Qamshynyń tuıyq ushyn tarqatyp kórse, shashyraıtyn túri bar. Jińishke qaıys taspa konkı baılaǵanǵa tabylmaıtyn qural sııaqty. Kókten izdegeni jer­den tabylǵanyn qaramaısyz ba? Sodan bala Saıan otyra qalyp tábárik qamshyny tarqatady. Jumsaq ılenip, sheber tilingen jińishke qaıyspen temir konkıdi qara pımaǵa baılap alyp, aryndap aýlaǵa shyǵady. Attaı týlap, konkı tebedi. Qoldy-aıaqqa turmaı syrǵanaıdy.

Úıdiń kireberis esik kózinde jatqan órimi joq, tobylǵy sapty qamshynyń jurnaǵyn kórgen Safýan áke bir sát tosylyp qaldy da, aýlada sútke toıǵan qulyndaı shapqylap júrgen ulyn kórip, keń qabaǵyn bir qaıshylaǵan da qoıǵan. «Qýaty boıyna syımaı júrgen bul uldy konkı tebetin hokkeıge bermese bolmaıtyn túri bar...». Onyń ber jaǵynda aýlanyń taıǵaq muzy naýryzdyń ortasynda býǵa aınalyp, kókke ushyp joq bolady. Konkıge talapty bala ala jazdaı qara jerde syrǵanaı ma? «Qoı, bul balany odan da jyl on eki aı muzy erimeıtin sporttyq aıdynǵa alyp baraıyn!»

Osylaı kóregen áke 12 jasar bala Saıandy Almatydaǵy «Dınamo» stadıo­nyna jetelep ákelip, muz ústindegi dop­ty hokkeıdiń jas bapkeri Vladımır Aleshınniń qolyna tapsyrdy.

 

Kógaldaǵy hokkeıden KSRO chempıony atanǵan tuńǵysh qazaq

«Izdegenge – suraǵan» degendeı, Saıan Safýanuly basqalardaı emes, tez shıy­ryqty. Aınalasy tórt jylda kádimgideı «sen tur, men ataıyn» deıtin dárejege jetti. Tipti dopty hokkeıdiń eki túrimen (muz ústindegi jáne kógaldaǵy) qatar aınalysty. Qysqasy, qysy-jazy damyl tappady. Onyń syrtynda mektep qabyrǵasynda oqyp júrgen balanyń sabaǵy degen taǵy bar.

Sonymen Saıan bala 1971 jyly orta mektepti bitirip, Qazaq memlekettik dene­shynyqtyrý ınstıtýtynyń stýdenti atandy. Dál osy jyly ataqty «Dınamonyń» jastar quramyna múshelikke qabyldan­dy. Qudaı ońdap taǵy da osy jyly tarıhta tuńǵysh ret kógaldaǵy hokkeıden jastar arasynda KSRO birinshiligi óte qalmasy bar ma. Oǵan tulpardaı týlaǵan Almatynyń «Dınamosynyń» sapynda Saıan da bardy. Apyr-topyr oıyn bas­taldy. Dınamolyqtar irikteý synynda óz tobynda kósh bastady.

Sońǵy týrǵa tórt komanda aıaq bas­ty. Olar: Sverdlovskiniń «SKA»-sy, Gorkııdiń «Starty», Syzrannyń «Tor­pedosy», Almatynyń «Dına­mosy». Biz­diń jigitter osy synda qarsylastary­nan basym túsip, tuńǵysh ret jastar arasynda KSRO chempıony atandy. Al «Dı­na­monyń» eresekteri sheshýshi synda Ýlıanovskiniń «Volgasyna» jol berip, ekinshi orynǵa turaqtap qaldy.

Ataqty bapker Edýard Aırıhtiń qy­raǵy janary Saıandy jiti qadaǵalap júretin. Nátıjesinde, Edýard Ferdı­nan­dovıch 1973 jyly Saıandy eresekter quramasynyń qataryna qosyp jiberdi. Shirkin, Saıannyń bala kúngi armany osy edi ǵoı. Imek taıaǵyn ıirip, kók júzinde jebedeı júıtkigen suqsyr úırekteı jar­qyldady. Mindeti – quramanyń jartylaı qorǵaýshysy. Osy jyldyń jazynda kógaldaǵy hokkeıden eresekter arasynda KSRO birinshiligi jalaýyn kóterdi. Synǵa túsken 16 komandanyń ishinen almatylyqtar top jardy. Saıan Safýanuly osylaı kógaldaǵy hokkeıden qazaq ulandary ishinen KSRO chempıony atanǵan tuńǵysh qazaq retinde tarıhta qaldy.

1976 jyly Qazaqstan sportyndaǵy úl­ken oqıǵa kógaldaǵy hokkeı men muz aı­dy­nyndaǵy hokkeı resmı túrde bó­lin­di. Buryn oıynshylar ekeýine bir­deı qa­tysa beretin. Saıan kógaldaǵy hok­­­keı komandasynyń quramyna bardy ári komanda kapıtany atandy. Taǵy bir este júrerlik dúnıe, 1977 jyly Saıan Shaımerdenov kógaldaǵy hokkeıden KSRO-nyń úzdik 22 oıynshysynyń qataryn tolyqtyrdy, alyp derjava KSRO quramasynyń kapıtany tizginin qolyna aldy.

 

Dara týǵan talant

Kezekti bir Odaq birinshiliginde alma­t­ylyqtar kánigi qarsylasy Sverd­lov­ski­niń SKA-symen jan berip, jan alysyp aıqasyp jatqan. Bizdiń komandaǵa chempıon ataný úshin jalǵaz upaı kerek. Dınamonyń saıypqyran oıynshy­lary Aleksandr Goncharov, Mıhaıl Nıchepýrenkolar armııashylardyń osal tusyn tappaı qan sorpasy shyqty. Soq­qysy jaıdyń oǵyndaı Aleksandr Ionkınniń atqan doby dalaǵa ketip koman­danyń oıyny qojyraı bastaıdy. Bar-joǵy jalǵyz dop qarsylastardyń ­torynda týlap jatsa bitip-aq tur. Qol­sozym jerdegi chempıondyq ataqqa jete almaı, dınamolyqtar taryǵa bastady. Oıynnyń aıaqtalýyna 15 mınýt...

Mundaıda ne isteý kerek? Bas bapker Edýard Ferdınandovıch jan bererde atatyn sońǵy oǵy sııaqty qaptalda otyrǵan Saıandy oıynǵa qosady. Dál osy sátte tóreshi dınamolyqtardyń paıdasyna aıyp dobyn belgiledi. Ony Ionkın shirene turyp tartyp jiberdi. Zymyraı ushqan dop oqtaı zýlap baryp, qaqpashynyń taıaǵynan tabylyp, qaıtadan keri serpildi. Manadan beri «shirkin, jeńis, taryǵa shapqan taýyqtaı kelgeniń be?» dep ishteı qýanyp turǵan almatylyqtardyń úmit oty sý quıyp jibergendeı sóne berdi, sóne berdi... Qaqpaǵa kirmeı qaıtqan dop, qalyqtap alańnyń ortasyna qaraı ushyp keledi, ushyp keledi...

Osy sátte alańnyń jıegine jetip úl­­­ger­gen Saıan qalyqtaǵan dopqa qaraı qustaı ushty. Bastapqyda ony eshkim ańdaǵan joq. Tipti armııashylar jeńis toıyn toılaýǵa qamdana bastaǵan sy­ńaıly. Biraq dúnıe kúrt ózgerdi. Áýe­legen dopty jerge túsirmeı, ımek taıaq­pen qarqyp úlgergen Saıan qarsylas qaqpasyna qaraı qaıtadan zymyratty. Jaýdyń betin qaıtaryp masattanyp turǵan qaqpashy es jıyp úlgergen joq, artyndaǵy qaqpada týlap jatqan dopty bir-aq kórdi. Osylaı almatylyqtar Saıan Safýanulynyń arqasynda tórtinshi dúrkin KSRO chempıony atandy.

 

Buıyrmaǵan baq

1979 jyl týǵanda Saıan Shaımerde­nov kógaldaǵy hokkeıden keńes odaǵyn to­lyq moıyndatty. Jalpy derek úshin aıta ketken durys bolar, eresekter arasynda «Dınamo» sapynda KSRO chempıony ataǵyn jeti márte jeńip alǵan úsh oıynshy bar. Olar: Saıan Shaımerdenov, Farıd Zıgangırov, qaqpashy Mıneýla Azızov.

1980 jyly dınamolyqtar­dyń sapynan toǵyz oıynshy KSRO qu­ra­­masy qatarynda óner kórsetip júrdi. Bul Máskeý Olımpıadasyna Qa­zaqstan­nan toǵyz sportshy qatysady degen sóz. Olar: shabýylshylar – Saıan Shaı­mer­denov, Mıhaıl Nıchepýrenko, Alek­sandr Goncharov, qorǵaýshylar – Igor Ryj­kov, Farıd Zıgangırov, jartylaı qorǵaýshylar – Oleg Zagorodıev, Aleksandr Mıasnıkov, Aleksandr Ionkın, qaqpashy – Mıneýla Azızovtar bolatyn.

Sodan olımpıadanyń bastalýyna týra bir aı qalǵanda KSRO qurama mú­sheleri dárigerlik baqylaýdan ótetin boldy. Qyzyq bolǵanda medısınalyq tekserý Saıandy aýrý dep tapty. «Baýyrynda isik bar, sporttyq jarystarǵa qatysýǵa bolmaıdy» degen sheshim qabyldady. Saıan ań-tań. О́mirde mundaı aýrý baryn bilmeıdi, alǵash ret dárigerlerden estip tur. Basqasy basqa, dúnıeniń dúbirli dodasy Olımpıadaǵa qatyspaıtyny janyn jegideı jedi.

Ol kezde Edýard Ferdınandovıch syr­­qattanyp aýrýhanada jatqan. Júgi­rip ulttyq quramanyń bas bapkeri Mı­haıl Osınsevke bardy. «Aǵataı-aý, men­de syr­qat joq, bul ne sumdyq!». Bas bap­ker: «Dári­gerler qatelespeıdi, shyra­ǵym, ­bar da emdel!» dep qysqa qaıyrdy.

Buıyrmaǵan baqqa shara bar ma, aıtýly jarysty Saıan kórermender ortasynda otyryp tamashalady. Keńes quramasy júldeli úshinshi oryn, qola medalǵa qol jetkizdi. Múmkin komanda kapıtany sa­ıyp­qyran Saıan oınaǵanda keńes odaǵy qura­masy kúmis, múmkin altyn alar ma edi...

Bir qyzyǵy, olımpıadadan keıin «kó­regen» dárigerler Saıanǵa alańǵa shyǵýyna ruqsat berdi. Joǵarydaǵy oqıǵadan keıin oı túıgen Saıan óz qataryna qazaq azamattary Serik Qalymbaevty, Marat Mańǵybaevty, Sultan Qobylandındi tartty. Osy inilerine qamqor bola júrip, 1982 jyldyń júzin de kórdi.

 

Bapkerlikke bet burý

Saıannyń sporttyq ómirindegi eleýli jetistik 1982 jyly KSRO-nyń azýly alty komandasy qatysqan týrnırde top jaryp, Eýropa chempıondarynyń kýbogi jarysyna attanýy edi. Fransııa eliniń astanasy Parıj qalasynda ótken ja­rysta Saıannyń komandasy altyn meda­lin jarqyratyp jeńispen oraldy. Osy jyly dınamoshylar toǵyzynshy dúrkin KSRO chempıony atandy.

Osy jyldyń sońynda kógaldaǵy hokkeıden halyqaralyq dárejedegi sport sheberi Saıan Safýanuly úlken sportpen qosh aıtysty. Alǵashynda Almaty qalasyndaǵy RShVSM-nyń komandasyna bapker bolyp barady. Biraq kóp jyl birge júrip, bite qaınasqan ortasyn bir sátte tastap ketý ońaı bolmaǵan syńaıly. Komandalas dosy Farıd Nurǵalıuly aıtady: «Saıan alǵashqy aılarda RShVSM-daǵy jumysy aıaqtala salysymen bizge jetip keletin. Biz jeńiske jetsek qýanyp, sátsizdik kórsetsek renjip júrdi. Sportqa jan-tánimen berilgen Saıan sııaqty adamdy kezdestirý qıyn: birtýar tulǵanyń qadirin der kezinde bile almadyq», deıdi.

Saıan bapkerlik qyzmetin atqara júrip elimizde kógaldaǵy hokkeıdiń damýyna barynsha úles qosty. Kógaldaǵy hokkeıden Azııa federasııasynyń prezıdenti, Malaı eliniń koroli Aslan Shahpen jaqsy dos edi. Osy kisi Qazaqstanǵa zamanaýı alań salyp bereıik, qarjynyń 70 paıyzyn biz beremiz, qalǵan 30 paıyzyn shyǵaryńdar depti. Bizdiń jaq aýzyn qý shóppen súrtken.

Búgin Saıan Shaımerdenovtiń 70 jyldyǵynda osy sala týraly jan-jaqty oılaný memlekettik másele dep bilemiz. Kógaldaǵy hokkeıden Saıan izbasarlary shyǵýǵa tıis.

 

«Saıanǵa ustaz bolǵanymdy maqtan tutamyn»

– Meniń tól shákirtterim arasynda Saıan­nyń orny bólek. Ol óte saýatty oınaıtyn ári óte bilimdi jigit edi. Bizder jaqyn dostar sııaqty jaqyn ara­lastyq. Sondaı-aq Saıan úlken sporttan qol úzgen soń bapkerlikke aýysty. Alma­tynyń «Svıazıst» qyzdar komandasyn jattyqtyrǵan jyldary respýblıkalyq jarystarda eshkimge des bermeı, odaq deńgeıindegi týrnırlerden júlde ákelip júrdi.

Men qaqpada tur edim, Saıan dop qýa­lap júıtkip kelip qalǵan eken, men tár­tipti buzyp qaqpaǵa kóldeneń jata kettim. Bundaıda tártip buzǵanym úshin Saıan maǵan renjýi kerek bolatyn. Biraq ol úndemeı kete berdi. Oıyn sońynda janyma kelip: «Vladımır Antonovıch, ustaz ben shákirttiń bir-birine qarsy kelýi qaı jaqsylyq deısiz, kúnáden aýlaq bolaıyq...» dep kishipeıildik tanytty. Men osyndaı azamattyń ustazy bolǵanymdy maqtan tutamyn.

Vladımır ALEShIN,

S.Shaımerdenovtiń alǵashqy bapkeri

 

«El múddesin bárinen joǵary qoıatyn»

– Saıan ekeýmizdiń jastyq shaqtaǵy jaqsy kúnderimiz hokkeı alańynda ótti. Jylynda keminde bes ret shetelge shy­ǵyp júrdik. Bul degen – barymyzdy syǵyp beremiz degen sóz. Saıan odaqqa tanymal Aleksandr Goncharov, Mıhaıl Nıchepýrenko, Oleg Zagorodnevterden bir mysqal kem oınamaıtyn. Tipti olardan asyp ketetin kezder de bolyp turdy.

Syrtqa jarysqa barǵanda mindetti túrde qonaqúıde birge jatamyz. Saıan óte az uıyqtaıtyn. Áńgime aıtqanda sheber edi, qııaly ushqyr bolatyn. Ásirese onyń este saqtaý qabileti erekshe. Bilim jaǵynan eshkim onymen shendese almaıtyn. Ol ortasha oınaý degendi bilmedi, tek joǵary deńgeıde ǵana oınaıtyn.

Kógaldaǵy hokkeıden KSRO qurama­syna kapıtan bolý tek Saıanǵa buıyrdy. Kapıtan saılaý jabyq daýyspen óte­tin. Oıynshylar oǵan Saıandy laıyq kóretin. Kapıtan degen – bas bapkerdiń kómekshisi. Oǵan meniń dosym bilimi men eńbekqorlyǵynyń arqasynda jetti. Bir ókinetin jaǵdaı, Saıan sporttan erte ketti. Jeke bas múddesin el múddesinen joǵary qoıatyn azamat edi.

 

Farıd ZIGANGIROV,

kógaldaǵy hokkeıden Olımpıadanyń qola júldegeri

 

«Jubymyz jazylmaıtyn edi»

– 1953 jyly jazýshy Safýan Shaı­merdenovtiń shańyraǵynda eki qyzdan keıin dúnıege kelgen ulǵa Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov syndy qazaqtyń marǵasqalary «taý tulǵaly azamat bolyp óssin» degen izgi nıetpen, yrymdap Saıan dep at qoıypty. 1961 jyl men týyppyn. Úlken ákem Safýan: «Qazaqtyń saharasynda dúnıege kelgen bul bala maǵan – ul, Saıanǵa – ini, ózi daladaı keń bolsyn, atyn Saıyn qoıamyn» dep at qoıypty. Sóıtip, Saıan – qalada, men 15 jasyma deıin atamnyń baýyrynda, dalada óstim. О́kinishke qaraı, óz ákemnen tym erte aıyrylyp qaldym. 1976 jyly Almatyǵa kelip, sodan 1996 jyly qyzmet babymen elimizdiń jańa ortalyǵy Astanaǵa qonys aýdarǵanǵa deıin 20 jyl Saıan ekeýmizdiń jubymyz jazylǵan joq.

Saıan bilimdi, zııaly, tárbıeli ári óte qarapaıym edi. Ataq-dańqtyń býyna esh­qashan basy aınalyp kórgen jan emes. Adamgershiligi men adaldyǵyn, otandyq sport aldyndaǵy eren eńbegin baǵala­ǵan bolar, sol kezdegi Sport agenttiginiń bas­shylary ony áldeneshe ret Asta­naǵa úlken laýazymdy qyzmetterge de shaqyrdy.

Alaıda bir jaǵynan Almatydaǵy egde tartqan áke-sheshemizdi, ózi janyndaı jaqsy kóretin hokkeıin qımaǵandyqtan, «sportta mensiz de bastyq jetedi ǵoı, qınamańdar» dep at-tonyn ala qashatyn. Qoly bosaı qalǵan sátinde kitap oqıtyn. Qaı eldegi týrnırge baratyn bolsa, sol memleket týraly málimetter jınap, konspekti jazyp otyrǵanyn talaı kórdim. Aǵylshyn tilin jetik biletin. «Osynyń ne qajeti bar» desem, «Shetelderde Qazaqstan týraly biletinder neken-saıaq. Tipti kópshiligi bizdi áli kúnge mal sońynda júrgen kóshpeli, qarańǵy halyq dep oılaıdy. Sondyqtan olarǵa bilimdiligimizdi kórsetip, mádenıetti, órkenıetti el ekenimizdi tanytýymyz kerek», deıtin.

О́z basym 2012 jyldan bastap «Sa­fýan jáne Saıan Shaı­merdenov» atty qoǵam­dyq qor quryp, eki tulǵany nasıhattaý isine atsalystym. Nátıjesinde, qor birqatar keleli jumys atqardy. Atap aıtqanda, 2012 jyly Safýan ákemizdiń 90 jyldyǵyna baılanysty mádenı is-sharalardyń ótkizilýine, 2013 jyly Saıan Safýanulynyń 60 jyl­dyǵy qarsańynda Almaty qalasynda kógaldaǵy hokkeıden úlken týrnır uıym­dastyrýǵa muryndyq bolǵan edik. О́tken jyly Safýan ákemniń 100 jyldyq mereıtoıy osy qordyń aıasynda Qyzyljar óńirinde joǵary deńgeıde atap ótildi. Bul – meniń áýlet tiregi Shaımerdenovterge degen qurmetim.

Saıyn ESMAǴI,

inisi