Keshe Májilis spıkeri Erlan Qoshanovtyń tóraǵalyǵymen ótken jalpy otyrysta talaıdan beri qoǵamda qyzý talqyǵa túsken zań jobasy qaraldy. Sondaı-aq depýtattar qaraýyna birqatar zań jobasy usynyldy.
Granttyq júıe engiziledi
Atap aıtqanda, jalpy otyrysta «Mass-medıa týraly» zań jobasy ilespe túzetýlerimen birinshi oqylymda maquldandy. Zań jobasy jóninde Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, negizgi zań jobasy memleket múddesin, qoǵamnyń suranysyn jáne medıa salasynyń damý úrdisterin eskere otyryp, buqaralyq aqparat quraldary týraly zańnamany jetildirýge baǵyttalǵan.
«Qoldanystaǵy zań búgingi aqparattyq salanyń damý jyldamdyǵyna ilese almaı otyrǵany anyq. Sondyqtan zamannyń ózi konseptýaldyq turǵydan múldem jańa zań qabyldaýdy talap etti. Budan bólek, «Mass-medıa» uǵymy, onlaın-platformalardan basqa, barlyq ınternet-resýrsty qamtyp otyr. Eń bastysy, zań jobasy sóz erkindigin qatań saqtaı otyryp, jýrnalısterdiń kásibı mártebesin kóterý jáne memlekettik aqparattyq saıasattyń tıimdiligin arttyrý máselelerin sheshedi. Sonymen nazarlaryńyzǵa usynylǵan zańnamanyń eń mańyzdy jańalyqtaryn atap óteıin.
Birinshi, qoldanystaǵy zań aqparat quraldarynda jarııalanǵan materıaldarǵa shaǵym túsirý kezeńine shek qoımaıdy. Degenmen BAQ ókilderimen uzaq talqylaý barysynda azamattardyń jeke múliktik emes quqyqtarynyń buzylýyna jol bermes úshin 3 jyldyq shekteý merzimin bekitken durys degen sheshim qabyldandy», dedi A.Balaeva.
Mınıstrdiń sózine sáıkes, zańda jýrnalıster joldaıtyn saýaldarǵa jaýap berilý merzimi naqty kórsetilmek. Sondaı-aq aýyzsha, jazbasha ne túsinikteme retinde jaýap berý tártibi qarastyrylǵan. Máselen, jazbasha jaýap berý merzimi 7 jumys kúninen 5 kúnge qysqartyldy.
«Úshinshi, elimizdegi zańsyz spýtnıktik aqparat qurylǵylarymen kúresý maqsatynda ózimizdiń resmı otandyq qurylǵylar ornatýǵa arnaıy sýbsıdııa qarastyrylady. Iаǵnı bul norma jazalaý qaǵıdatynan bas tartyp, kerisinshe, osy baǵyttaǵy otandyq kásipkerlikke jaǵdaı jasaý arqyly júzege asady.
Tórtinshi, memlekettik aqparattyq tapsyrysty tıimdi etý úshin qarjylandyrýdyń granttyq júıesi engiziledi. Ol eń birinshi kezekte jobalardyń shyǵarmashylyq áleýetine baǵyttalady.
Besinshi, jýrnalısterdi túrli is-sharaǵa qatysýǵa akkredıtteýdi avtomatty túrde jasaý úshin arnaıy baspasóz kartasyn engizý usynylady. Jalpy, joǵaryda atalǵan árbir jańalyqtyń túbinde tııanaqty sarap pen muqııat eńbek jatyr. Zań jobasy Parlamentke engen 5 aıdyń ishinde 20-dan asa otyrys ótip, mınıstrliktiń, úkimettik emes uıymdar men medıa-sarapshylardyń qatysýymen 200-den asa tolyqtyrýlar engizildi», dedi A.Balaeva.
Budan bólek, jyl saıyn jýrnalısterdiń quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyna taldaý, olardyń jaǵdaıyn baǵalaý jáne tıisti usynymdary bar Ulttyq baıandama daıyndalady. 2025 jyldan bastap memlekettik emes BAQ respýblıkalyq deńgeıde granttyq qarjylandyrýǵa kóshedi. Otandyq teleradıo habarlaryn taratýdy damytý maqsatymen spýtnıktik teleradıo habarlaryn taratý operatorlary shyǵyndarynyń bir bóligi sýbsıdııalanatyn bolady. Sonymen qatar jýrnalısterdi akkredıtteýdiń biryńǵaı júıesin engizý máselesi qarastyrylady.
Daýdyń basy – «baspasóz kartasy»
Zań jobasyn talqylaý barysynda depýtattar kókeıindegi saýaldaryn qarsha boratty. Máselen, Aıdos Sarym «baspasóz kartasyna» qatysty alańdaýshylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, «Amanat» fraksııasy bul normaǵa úzildi-kesildi qarsy.
«Mundaı qıturqy formatty shekteý normalaryn engizýdi qoıý kerek dep esepteımiz. Osyǵan oraı, Májilistegi «Amanat» fraksııasy óz alańdaýshylyǵyn bildirip, salystyrmaly kesteden ol normany alyp tastaýdy usynǵan. Naqty suraǵym, osy normaǵa salalyq mınıstr retinde kózqarasyńyz qandaı? Jýrnalıster qaýymy men «Amanat» depýtattarynyń ustanymyn qoldaısyz ba?», dedi A.Sarym.
Mınıstrdiń aıtýynsha, bul normany zań jobasynda qaldyrý nemese qaldyrmaý máselesi áli naqty sheshilmegen. Alaıda ol bul bastama jýrnalısterdiń quqyǵyn buzbaıtynyn alǵa tartty.
«Mınıstrliktiń 2024 jylǵy jumys josparynda medıa salasyndaǵy barlyq máseleni retteý úshin medıaplatforma jasaqtap, iske qosýdy qarastyryp otyrmyz. Ol BAQ-tyń zańdy esepke turýy, esepten shyǵýy, gazet-jýrnaldardyń túpnegizin saqtaý, akkredıtteý máselelerin avtomattandyrý úshin qurylady. Bul – jýrnalısterdiń jumysyn jeńildetýge baǵyttalǵan norma. Bul norma depýtattar korpýsyn da, jýrnalısterdi de ekige bólip otyrǵanyn eskerip, ekinshi oqylymǵa deıin taǵy da jan-jaqty qarap, ortaq bir mámilege kelsek bolady. Belden basyp, tek qana óz usynysymyzdy engizemiz degen másele joq», dedi A.Balaeva.
Rınat Zaıytov telearnalarda kórsetiletin birqatar baǵdarlamany jabýǵa qatysty saýal joldady. Depýtattyń sózine súıensek, «QosLike», «Qalaýlym» sekildi jobalar qoǵam narazylyǵyn týǵyzyp otyr.
«Bizde qoǵamnyń narazylyǵyn týdyrǵan baǵdarlama kóp. «QosLike», «Qalaýlymdy» aıtpaǵannyń ózinde odan basqasy da bar. Onyń zardabyn da halyq tartyp jatyr. Túrli baǵdarlamadan tanylǵan jastar onlaın oıyn platformalaryn jarnamalaıdy. Buǵan dálel jeterlik. Onyń syrtynda neshe túrli tok-shoý bar. Osyǵan monıtorıng jasap, toqtatý týraly usynys berdik. «Mass-medıa» týraly zańnyń aıasynda osylardy toqtatý týraly tetik bar ma?», dedi R.Zaıytov.
A.Balaeva atalǵan baǵdarlamalarǵa bıýdjetten qarjy bólinbeıtinine nazar aýdardy. Soǵan qaramastan mınıstr zań jobasyn ekinshi oqylymda qaraǵanǵa deıin bul máseleni eskeretinin jetkizdi.
«Siz aıtyp otyrǵan baǵdarlamalar kóp pikirtalas týdyryp jatqany anyq. Ana retinde, memlekettik qyzmetshi retinde men sizdiń janaıqaıyńyzdy túsinip otyrmyn. Memlekettik organ retinde mundaı baǵdarlamalarǵa qarjy bólmeımiz. Buǵan men kepildik beremin. Oǵan aqsha tólenbeıdi. Ondaı baǵdarlamalar buqaralyq aqparat quraldarynyń óz tabysyna jasalady. Bul másele jalpy qoǵamnyń bolashaǵyna yqpalyn tıgizetindikten, osy máseleni ekinshi oqylymda qaraýǵa daıynbyz», dedi A.Balaeva.
Memlekettik tilge basymdyq berile me?
Qazybek Isa buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy kontenttiń qazaq tilindegi úlesin arttyrýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, qazaqsha habarlar 70 paıyzdan kem bolmaýǵa tıis.
«Zań jobasynda qazaq tilindegi teleradıobaǵdarlamalardyń kólemi basqa tilderdegi baǵdarlamalardyń jalpy kóleminiń 50 paıyzynan kem bolmaýǵa tıis edi. Biraq depýtattar 70 paıyzdan kem bolmaýyn usyndy. Túzetý Úkimetke ketken, áli jaýap joq. Áleýmettik jelini qarasaq, qazir qazaqtildi dúnıelerge suranys óte joǵary. Jaqynda Prezıdenttiń halyqaralyq jıynda qazaqsha sóılep, memlekettik tildiń mártebesin kóterýi týraly qazaqsha jazbalar ózge tildegilerden 10 esedeı kóp oqylyp, rezonans jasady. Parlamentte de jıynnyń 90 paıyzy qazaqsha ótedi. Májilis – mınıstrlerden memlekettik tildi talap etetin jalǵyz bılik orny.
Eldegi qazaq halqynyń sany 70 paıyzdan asyp, qazaqtildi mektep bitirýshilerdiń granty 70 paıyzǵa jetti. Al qazaqtildi áleýmettik jeliler men ıýtýb arnalardyń jazylymdary ózge tilderge qaraǵanda 10 esedeı kóp. Bir ǵana «Oıan, qazaq» fılmi mıllıondaǵan kórermen jınap, rekord jasady. Qazaqtildi habardyń bári eldiń jatyp qalǵan ýaqytynda – tún jarymda emes, jurt oqıtyn ýaqytta bolýǵa tıis. Qazaqtar túnimen uıyqtamaıdy dep oılaı ma, tún jarymda tikeleı habarlar berilip jatady keıde. Qazaqsha habarlar 70 paıyzdan kem bolmaýǵa tıis jáne el kóretin ýaqytta kórsetilýi qajet degen talap – halyqtyń talaby. Siz bul talapqa qalaı qaraısyz?», dedi Q.Isa.
Saýalǵa jaýap bergen mınıstr qazirgi tańda elimizde 5 459 medıa ókili tirkelgenin atap ótti. Alaıda sonyń 90 paıyzǵa jýyǵy jekemenshik enshisinde. Sondyqtan olardyń ereksheligin eskerý qajet.
«Qazirgi tańda Ekonomıka mınıstrligi arnaıy saraptama ótkizip jatyr. Onyń qorytyndysy boıynsha sizderge jaýap beriledi. Ekinshiden, qazaq kontentin kóbeıtý, onyń paıyzdyq máselelerine kelsek, maǵan salsa 100 paıyzǵa kóshýge bolatyn edi. Alaıda BAQ-tyń 90 paıyzy jekemenshik bolǵandyqtan, olardyń múmkindikteri, ereksheligi bar. Bizdiń oıymyzsha, bul másele kezeń-kezeńmen júzege asýǵa tıis», dedi A.Balaeva.
Áýeli – mektep, sosyn turǵyn úı
Májilis bilim berý jáne tálimgerlik máseleleri boıynsha zań jobasyn qabyldady. Qujattyń maqsaty – bilim berý salasyndaǵy jáne jetim balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy ulttyq zańnamany keshendi jetildirý. Onda sabaq kezinde uıaly telefondardy paıdalanýǵa tyıym salý, ata-analarǵa elektrondy júıeler arqyly baǵalar men úı tapsyrmalaryn tegin qaraýǵa múmkindik berý, birinshi synypqa testileýsiz qabyldaý, balabaqshalarǵa oryn berý boıynsha biryńǵaı kezek júıesin engizý qarastyrylǵan.
Bilim sapasyn arttyrý maqsatynda ákimdikterge bilim berý uıymdaryn materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý, olardy 5 jyl saıyn apattyq tekseristen ótkizý syndy jańa fýnksııalar qosylady.
«Sońǵy kezde mektep ǵımarattarynyń tóbeleriniń qulaýy sııaqty faktiler jıilep ketti. Sondyqtan biraz jyldar boıy jumys istep turǵan ǵımarattardy ár 5 jyl saıyn tekserip turý óte mańyzdy dep sanaımyz. Zań jobasynda 30 jyldan kóp paıdalanyp kele jatqan mektep, balabaqsha men kolledjderdiń ǵımarattaryn ár 5 jyl saıyn apattylyq qaýpi boıynsha tekserý týraly norma usynyldy. Taǵy bir problema – kishkentaı balalardyń terezelerden qulaýy. О́kinishke qaraı, keıingi eki jylda júzdegen bala terezeden qulaǵan. Osyǵan oraı zań jobasymen terezelerdi arnaıy qaýipsizdik mehanızmderimen nemese qulyptarymen qamtamasyz etý mindetteledi.
Bizde áleýmettik nysandarmen, mektepter men balabaqshalarmen qamtamasyz ete almaı turyp kópqabatty úılerdi salý problemasy bar. Ásirese megapolısterde. Osynyń kesirinen jumys istep turǵan mektep úsh aýysymǵa kóshedi, balalardyń densaýlyǵyna qaýip tónedi, al endi mektep salaıyn dese jaqyn jerde bos jer de qalmaıdy. Osyǵan oraı zań jobasyna jańa talap engizildi. Endi mektep, balabaqsha men aýrýhanany salyp almaı, kópqabatty turǵyn úılerdi salýǵa tyıym salynady», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan depýtat A.Aımaǵambetov.
Túzetýlerge sáıkes kámeletke tolǵan azamattar jetim balalarǵa tálimger bola alady. Tálimgerlerdiń talaptary, quqyqtary men mindetteri zań jobasynda belgilenedi.
«Bul ınstıtýt 10 jastan asqan, balalar úılerinde tárbıelenetin jetim balalardy áleýmettendirýge jáne ómir súrý jaǵdaılaryna beıimdeýge qosymsha múmkindik beredi. Tálimgerler, volonterlik tártipte, ıaǵnı aqysyz, balalar úıiniń tárbıelenýshilerin qamqorlyǵyna alyp, olarǵa qoldaý kórsetýge, áleýmettendirý jumysyn júrgizýge múmkindik alady. Tálimgerge, olardy baqylaýǵa, olardyń jaýapkershiligine qatysty naqty, ári qatań talaptar qarastyryldy. Balalar úıi, bilim basqarmasy men tálimger arasynda barlyq qarym-qatynastar shartpen retteledi.
Zań jobasynda polısııada devıantty minez-qulyq boıynsha tirkeýde turǵan balalardy qoldaý jáne ońaltý boıynsha arnaıy norma usynylyp otyr. Basty másele – osy sanattaǵy balalardyń bos ýaqytyn qamtý. Osyǵan oraı, endi osy oqýshylar proaktıvti formatta, ıaǵnı eshqaıda baryp ótinish bermeı-aq, túrli úıirmemen jáne seksııamen qamtylady. Bilim berý uıymdarynda dinı jáne basqa da zııandy aqparatqa jol bermeý týraly naqty mindet bekitildi», dedi A.Aımaǵambetov.
Májilis 2021 jylǵy 28 mamyrda Mınskide qol qoıylǵan TMD elderi aýmaqtaryn sanıtarlyq qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalady. Qujat Dostastyq elderiniń aýmaǵyna juqpaly aýrýlardyń ákelinýi men taralýynyń aldyn alýdy, sondaı-aq halyqtyń densaýlyǵyna qaýipti taýarlardy ákelý men satýdy retteıdi. Ol taraptardy tıisti aýmaqtarda sanıtarlyq qorǵaý boıynsha qajetti sharalardy júrgizýge mindetteıdi.
TMD-ǵa múshe elderdiń aýmaǵyna ákelinetin barlyq taýar sanıtarlyq-epıdemııalyq jáne gıgıenalyq talaptarǵa saı bolýy jáne tıisti qujattarmen birge júrýi kerek. Talaptarǵa sáıkes kelmeıtin ónim anyqtalsa, taraptar onyń ımportyn shekteýge quqyly.
Budan bólek, depýtattar memlekettik korporasııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn qabyldap, Senatqa joldady. Túzetýlerge sáıkes seriktestik uıymdar men kelisimder ınstıtýty engiziledi. Búginde qanatqaqty rejimde aýyldarda «Qazposhta» bólimshelerinde front-ofıster tabysty jumys istep jatyr. Memlekettik qyzmetter banktik qosymshalarda qoljetimdi.
Zań boıynsha memlekettik qyzmet kórsetý úderisi ekige bólinedi. Memlekettik qyzmetterdi tek memlekettik organdar ǵana kórsetedi, al nátıjelerdi qabyldaý men berýdi memlekettik organdar derbes nemese áriptestik uıymdar arqyly júzege asyra alady. Qujattardy alǵan kezde Qazaqstan azamattarynyń saýsaq izin tirkeý mindettiligi alynyp tastalady. Iаǵnı olar tirkeýden óz erkimen óte alady. Bul rette saýsaq izi sheteldik azamattar úshin mindetti bolady. Sheteldikter men azamattyǵy joq adamdar úshin jeke sáıkestendirý nómirin alý úshin Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tirkeý organdaryna jeke ótinish berý talaby engiziledi. Buryn olar muny elge kelmeı-aq senimhat boıynsha jasaı alatyn.
Májilis «2024-2026 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańyna Senat usynǵan redaksııamen kelisti. Senat atalǵan zańǵa 180 túzetý engizdi. Túzetýler respýblıkalyq bıýdjet jobasy parametrleriniń teńgerimdiligin buzbaıdy jáne el ekonomıkasyn odan ári ornyqty damytýǵa jáne Memleket basshysy qoıǵan mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan.
Májilis «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly» Kodeksine (Salyq kodeksi) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańyna jáne «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly» Kodeksin (Salyq kodeksi) qoldanysqa engizý týraly» zańǵa Senat engizgen ózgeristerimen kelisti. Sondaı-aq Májilis birqatar zań jobasyn jumysqa aldy.
Jıyn sońynda depýtattar ózderin mazalaǵan máseleler jóninde tıisti mekemeler basshylaryna saýal joldady.