О́tken apta sońynda Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi, Aqmola oblystyq ákimdigi jáne «Babalar rýhyna taǵzym» qoǵamdyq qorynyń uıymdastyrýymen elorda tórindegi Ulttyq mýzeıde «Abylaı hannyń joryq joldary jáne Uly dalanyń uly tulǵalary» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótip, is-shara barysynda «Abylaı hannyń qara joly» atty ekinshi jınaqtyń tusaýy kesildi.
Taǵylymdy basqosýǵa Parlament Májilisiniń depýtattary, Aqmola oblysy ákimdiginiń qyzmetkerleri, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń ókilderi, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń ǵalymdary, «Abylaı hannyń qara joly» atty respýblıkalyq ekspedısııasy músheleri jáne jýrnalıster qatysty.
Atalǵan jıynǵa uıytqy bolyp otyrǵan dúnıe – ólketanýshy Muratqajy Ydyrysulynyń jetekshiligimen 2021 jyly shildeniń 31-inen bastap, tamyzdyń 14-ine deıingi aralyqta elimizdiń ortalyq jáne shyǵys óńirine ǵylymı zertteý maqsatynda joryq jasaǵan «Abylaı hannyń qara joly» atty respýblıkalyq ekspedısııanyń qorytyndy esebi.
Joryq jetekshisiniń aıtýyna qaraǵanda, ekspedısııa músheleri jarty aı merzimde 8000 shaqyrym jol júrip, ólke tarıhymen tanysqan. Iаǵnı alǵashqy qadamyna arqadaǵy tarıhı nysan Syrymbetten bastaǵan joryqshylar jolaı Býrabaı aýdany aýmaǵyndaǵy Kenesary aýylyn janaı ótip, orta ǵasyrda Shaıban áýletiniń sultandary ýaqytsha qonys qylǵan Jaltyrǵa soǵyp, ári qaraı qazaq arystarynyń izi qalǵan Qaraótkelge aıaldap ońtústik-shyǵysty betke alǵan.
«Osy saparymyzda Ereımentaý – Ekibastuz – Baıanaýyl arqyly Saryarqanyń quıqaly mekeni Semizbuǵy – Botaqara, Qarqaraly – Qazylyqty kókteı ótip, HH ǵasyr basyndaǵy alash astanasy Semeıge at basyn tiredik. Odan ári ejelgi tarıhymyz tunyp jatqan Shyǵys Qazaqstan jerindegi ataqty Shilikti qorǵandaryn kózimizben kórip, odan keıin Altaı men Alataýdy jalǵap jatqan Tarbaǵataı taýlaryn bókterleı jortyp, Jetisýdyń jıegine jettik. Ári qaraı Balqash – Aqjal – Aqsý – Aıýly arqyly uıyq meken Kókshetaýǵa oraldyq. Búgin osy ekspedısııa barysynda jınaqtalǵan materıaldar negizinde qurastyrylǵan kitaptyń tusaýy kesilip otyr», dedi ólketanýshy Muratqajy Ydyrysuly.
Jıyn barysynda alǵashqy bolyp sóz alǵan Aqmola oblysy ákiminiń orynbasary Altynaı Ámirenovanyń aıtýyna qaraǵanda, atalǵan ekspedısııa 2018 jyly jergilikti ákimdiktiń qoldaýymen qurylǵan eken. Iаǵnı oblys basshylary bundaı rýhanı-tarıhı ólketaný jumysyn qoldaıdy. Sonyń bir dáleli retinde Aqmola oblysynyń ákimi Marat Ahmetjanovtyń quttyqtaýyn oqyp berdi. Onda: «Abylaı hannyń qara joly» atty respýblıkalyq ekspedısııanyń zertteý jumystary halqymyzdyń tarıhı, rýhanı, mádenı muralary men salt-dástúrin, uly tulǵalardyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jáne elimiz terrıtorııasyndaǵy kıeli oryndarymen tanysý baǵytynda birshama qundy málimetter jınaqtady. Jańa Qazaqstannyń órkendep ósýine, Otanymyzdyń baı mádenı qundylyqtaryn damytýdaǵy eleýli eńbekteri úshin ekspedısııa múshelerine shynaıy alǵysymdy bildiremin. Shyǵarmashylyq eńbekterińizge tabys, otbasylaryńyzǵa amandyq, myqty densaýlyq tileımin!» delinse, jıynǵa onlaın qatysqan senator Talǵat Júnisov pen Parlament Májilisiniń depýtaty Aına Mysyrálimova da mundaı taǵylymdy joryqtyń qorytyndy sharasy negizinde qurastyrylyp, jaryq kórip otyrǵan týyndynyń ult rýhanııatyna bereri mol ári paıdaly ekenin atap ótti.
Al jıynǵa qatysqan ǵalymdar tarapynan pikir bildirgen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tanymal tarıhshy-etnolog Jambyl Artyqbaev: «Bul jınaq qazaq tarıhynda «erlik dáýiri» atanǵan Abylaı zamanyna arnalyp otyr. Bul kezeńde ómir súrgen tarıhı tulǵalardyń áreketi – el táýelsizdigin myńdaǵan jyldyq myqty irgetasqa bekitetin altyn tamyr ekeni aqıqat. Sonymen birge Uly dalanyń árbir taýy men tasy, ózeni men kóli, toǵaıy men ormany tek toponımııalyq eskertkish qana emes, sonymen birge myńdaǵan jyldyq taǵylymdy tarıhtyń deregi. Mine, birneshe jyl boıy Muratqajy Ydyrysuly bastaǵan respýblıkalyq «Abylaı hannyń qara joly» ekspedısııasy ulan-baıtaq qazaq jerin aralap, babalarymyzdyń erlik jolynda qaldyrǵan eskertkishterin túgendep, ony qalyń elge tanystyryp júr. Nátıjesinde, birneshe kitap jaryq kórdi. О́lketanýshynyń atqarǵan isine rızashylyq bildiremin», dedi.
Kelesi kezekte oıyn ortaǵa salǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, folklortanýshy-ǵalym Serik Negımov: «О́lketanýshy Muratqajy Ydyrysuly uıymdastyrǵan ǵylymı-tarıhı, etnografııalyq ekspedısııa materıaldarynda, ıaǵnı «Abylaı hannyń qara joly» atty kitapta el tarıhyndaǵy, rýhanııat keńistigindegi uly oqıǵalar, eldik, memlekettik, ulttyq mańyzdy ıdeıalar, túıdek-túıdek qazyna-buıymdar, kerýenshiler, rý-taıpa kósemderi, handar, abyzdar, bıler, bahadúrler, jyraýlar, sal-seriler jóninde mándi maǵlumattar bar. Tarıhı, mádenı, ádebı qundylyqtarǵa meılinshe baı bul basylymda Shahıahmet haziret meshiti, Sańǵyl bı, Qazanshy áýlıe, Qarabýra áýlıe, Aqbıkesh munarasy, Baba túkti Shashty Ázız, Ysqaq bab, Bıbi Márııam, Júnis ata keseneleri jaıynda tarıhı-shejirelik derekter men ańyzdar berilgen eken. Bul kitap bolashaq úshin óte qundy týyndy bolary anyq» dedi.
Tarıhı-tanymdyq kitaptyń tusaýkeser rásimine qatysqan qazaqtyń batyr uly, ǵaryshker, qoǵam qaıratkeri Toqtar Áýbákirov te jıyn ústinde óziniń júrekjardy lebizin bildirse, tanymal tarıhshy ǵalymdar Qarjaýbaı Sartqojauly, Búrkitbaı Aıaǵan, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Qanat Eńsenov qatarly mamandar da óz oılaryn ortaǵa saldy. Is-shara sońynda kúıshi О́teýli Ádil Abylaı hannyń «Shańdy joryq», «Qara jorǵa» kúılerin oryndasa, Birjan sal mýzeıiniń dırektory, dástúrli ánshi Dáýlethan Muqtarhan ánnen shashý shashty.