Qylqalam qudireti

Bala Ábilhan segiz jasynan baılardyń qoı-qozysyn baǵady. Qoı sońynda júrgen bala boıyndaǵy talanttyń ushqynymen qorym tastardyń jyltyr betine attyń, taýeshkiniń, arqardyń, bókenniń sýretin beıneleıdi. Qoı jaıyp júrip, tas qa­shaı­dy. Jumsaq tastardy terip, olardan syr­ǵa, saqına, monshaq, urshyqtyń basyn jasaıdy. Ábilhannyń óriste júrip ja­saǵan monshaqtary men túımeleriniń erek­she ádemiligine tamsanyp, aýyldyń qyz-kelinshekteri talasatyn kórinedi. Kem­pirler de: «Seniń jasaǵan urshyǵyń jeńil ári jyldam», dep rıza bolysady eken.

Ábilhannyń sýret salar qaǵazy tas bolsa, boıaýy – arbaǵa jaǵatyn qara maı. Birde taýdyń qııa betindegi shatqaldyń úlken kesek tastarynyń betine adamnyń basyn salady. Bul sýretti mal ıesi Shalǵynbaı baı kórip qalyp: «Sen, zulmat, ne istep júrsiń? Qudaı aqyretke barǵanda salǵan sýretińe jan bitir dep qınaıdy. Kúnáhar!» dep balany sabaı jónelipti.

Bala sýretshiniń jas talanty aýyl rasynda tanylyp, abyroıy arta beredi. Qyz-kelinshekter arnaıy izdep kelip, kıim-keshekteriniń jaǵasyna, bet oramal-darynyń shetine, súlgi oramaldarǵa gúldiń sýretin, al syrmaq, tekemetke oıý syzdyryp: «Jaqsylap syzyp ber», dep ótinetin bolǵan. Al mektepte oqyp júrgen balalar dápterlerine sýret, órnek syzdyrady. Ábilhannyń aýyldastaryna qadiri artyp, «sýretshi bala» atanady. Onyń sýret ónerine degen qushtarlyǵyn baıqaǵan bir dıirmenshi qarııa: «Senen úlken sýretshi shyǵady. Talabyńdy qaıtarma, izden! Almatyǵa bar, odan ári múmkin Máskeýge jolyń túser», dep aqylyn aıtady. Qarııanyń sózi ot bop janǵan talantty qozdyra túsip, 1926 jyly qoı baǵýdy qoıyp, oqýǵa bet burady.

Mine, tasqa qashap sýret salǵan qoıshy balanyń, bıyl týǵanyna 120 jyl tolyp otyrǵan sheber sýretshiniń úlken ónerdegi alǵashqy qadamy osylaı órilipti. Ǵumyry ańyzǵa balanǵan sýretshiniń túrli-tústi boıaý álemine kelgen soń da juldyzdy sátteri, qıly oqıǵalary, shynaıy ómirmen jarysqan óner jolyndaǵy bultarys-qaltarystary da az bolǵan joq. Sonyń birinde sýretshi 1926 jyly Jarkenttegi jol bóliminde jumys isteıdi. Onda da qylqalamy alaquıyn tolqyp, beti tabaqtaı saýdagerlerdi, qalǵyp-múlgip otyrǵan baqsy-balgerlerdi syqaqtap salǵan sýretteri jumysshylardyń naza­ryn aýdarady. Jarkenttiń Salamatov degen ­fotografy jas sýretshiniń ónerine qy­zy­ǵyp, salǵan sýretterin Qyzylorda qala­syna, Halyq aǵartý komıssarıatyna salyp jiberedi. Sóıtip, beımálim da­rynnyń sýretteri astanaǵa ózinen buryn jetken.

О́mirińde jolyqqan jaqsy adamdar árqashan bir jaqsylyqqa sep bolady. Temirjol boıynyń ár qıyrynda eńbek etip júrgen sýretshiniń oqýǵa túsýine de kezdeısoqta jolyqqan, nıeti jaqsy, ónerdi baǵalaıtyn jandar sebep bolǵan. Ábilhan Aınabulaq stansasynda istep júrgende daý­ly bir jınalys ótedi. Onda ónerdiń qadirin biletin sýretshi sóz sóılep, Ábilhannyń bolashaqta úlken sýretshi bolatynyn, ony tezirek Túrksib jumysshylarynyń atynan oqýǵa jiberý kerek ekenin aıtty. Sonda orystar: «Biz Qasteevti jaqsy bilmeımiz. Múmkin ol baı balasy shyǵar. О́miri qoı sońynda jalshylyqta júrgen baıqustan mundaı óner shyqpaıdy», dep qarsylasady. Mundaı ádiletsizdikke shy­damaǵan jerlesteri yzadan jarylardaı bolyp: «Biz Ábilhandy jaqsy bilemiz, ol naǵyz sińiri shyqqan taqyr kedeı, 8 jasynan baıdyń jalshysy boldy», desip shyryldaıdy. Jınalystyń aıaǵy elinen taqyr kedeı ekenin rastaıtyn qujat aldyrsyn deýmen bitedi. Ábilhan bir jyl boıy elden kedeıligin rastaıtyn qujat ala almaı taýsylady. Jaýap kúte-kúte sharshap, aqyry 1929 jyly qysta jumystan bosap, Shejinge tartady. Túıe aıdaǵan kerýenge ilesip, jaıaý-jalpylap Jarkentke sharshap-shaldyǵyp jetkende Sadyq Saparǵalıevten: «Seni Almatyǵa oqýǵa shaqyrǵan qaǵaz kútip jatyr», degen qýanyshty habar estıdi. Sóıtip, 1929 jyldyń qańtar aıynda, sarttyń eki dóńgelekti esek arbasyna otyryp, Ábilhan Almatyǵa attanady. Fotograf Salamatov Ábilhannyń 1928 jyly salǵan «Moldanyń nusqasy», «Saýdagerler», «Baı» sııaqty sýretteri men tastan qashaǵan «At», «Qoı», «Adamnyń basy» sııaqty músinderin, oǵan qosa ádemi tastardan jasaǵan monshaqtaryn Almaty oblystyq oqý-aǵartý bólimine salyp jibergen eken.

Talantymen erekshelenip, ózindik qol­tańbasymen árqashan óz ortasynan oza shap­qan sýretshi áıgili Nıkolaı Gavrılovıch Hlýdovtyń sheberhanasynan dáris al­ǵa­ny málim. Oryssha bilmeıtin Ábilhan Hlýdovpen túsinisý úshin aýdarmashy etip, ózimen jataqhanada turatyn Dáldenbaev pen Orazymbetovti ertip alady. Hlýdov Ábilhannyń erek darynyn baıqap, bar bilgenin úıretip, shyn peıilimen shákirt etti. Onymen qoshtasarda bir qorap boıaýy men qylqalamyn tartý etip: «Meniń armanym joq. Qazaqtan sýretshi shyqty. Aman bolsań, ataqty sýretshi bolarsyń, tek sýret salýdy tastama!» deıdi.

«Qazaqtan sýretshi shyqty» degen sózdi aıtqyzǵan Ábilhan Qasteevtiń mol murasy – búgingi urpaqqa olja. Otba­sy­lyq muraǵatta sýretshiniń 400-ge jýyq jumysy bar. Portretteri, syzbalary, etıýdteriniń kóbi otbasylyq qorda saq­talǵan. Odan bólek, týyndylarynyń kóp bóligi Almatydaǵy О́ner murajaıynda tur. Pavlodardaǵy mýzeıde de 15 shaqty týyndysy bar. Jarkenttegi Sýret galereıa­synda da Qasteevtiń biraz kartınalary qoıylǵan. Búginde Qasteevtiń týyndyla­ryna sheteldikter de kóp qyzyǵady. Iаǵnı Qasteev – týyndylary qymbatqa baǵa­lanatyn sýretshi. Máselen, sýretshiniń 1965 jyly salǵan «Peızaj» atty kar­tı­nasy aýksıonda 413 myń dollarǵa satyl­ǵa­nyn aıtsaq ta jetip jatyr. Desek te shyn ónerdiń baǵasy sheksiz emes pe!