“KIShI ARAL” QAShAN KÚSh ALAR?

Árige oı júgirtsek  aq bas tol­qyndary jarysa júıtkip, jaǵany urǵylap jatatyn Aral teńiziniń keshegi kelbeti kóz aldymyzda kól­beńdeı tura qalady. Sonaý 1970 jyldary dalanyń sánin, adamnyń árin kirgizgen Aral teńizi saǵymdaı joǵalyp qurdymǵa kete bardy. Balyq sharýashylyǵy ká­siporyn­dary birinen soń biri ja­bylyp, keme joly qatynas­tary toqtaı bastady. Keme jóndeý zaýytynyń da kúni ótip, kóptegen alyp kemeler teńiz jaǵalaýynda qaırańdap qalyp jatty. –Ashyǵyn aıtsam, – deıdi memlekettik syılyqtyń laýreaty, baıyrǵy balyqshy Narǵalı De­meýov, – ketken teńizdiń qaıtyp kelýine Elbasy Nursultan Ábishulynyń tikeleı septigi tıdi. Sol úshin de Elbasymyzǵa aıtar júrekjardy alǵysymyz sheksiz. Kishi Aralymyz kele jatyr, bizge budan artyq baqyt joq. Iá, aıtsa aıtqandaı, Kishi Aralymyz kelip, kók teńizdiń aq bas tolqyndary jaǵalaýdy súıer shaqqa da sanaýly ǵana ýaqyt qalǵan syńaıly. Osy kúnderi kezinde qurdymǵa ketken sary sazandar men aq tyrandar Kishi teńizdiń tóskeıin tilgileı júzip júrse, aq shaǵalalar shańqyldaı usha bastady. Elbasymyzdyń basty naza­ryn­da turǵan SARATS jobasy bastaý alyp, Kókaral bógeti salyndy. Kókaral bógeti qalaı salyna basta­dy, solaı Kishi teńiz tolysyp, aq sorǵa aınalǵan alyp aımaq sýmen sýsyndady. SARATS jobasynyń 1-keze­ginde Soltústik Aral teńiziniń deńgeıi 38 metrden 42 metrge deıin kóterilip, buryn Aral qala­synan 120 shaqy­rymǵa qashyqtap ketken teńiz jaǵalaýy 70 shaqy­rymǵa jaqyndaýy tıis bolatyn. Dese de, búgingi kúni Kókaral bógetiniń aldyndaǵy sý deńgeıin 41,3 metrge kótergenniń ózinde teńiz jaǵalaýy Aral qalasyna jobada kórsetilgen 70 shaqyrym­nyń ornyna 18 shaqyrymǵa ja­qyndap otyr. Ony 42 metr deńgeıine kótergen jaǵdaıda odan da jaqyndar edi. Mamandardyń paıymdaýynsha, 46 metrge kóter­gende Kishi Aral to­ly­syp ta bolǵan bolar edi. Soltústik Aral teńizi SARATS jobasy boıyn­sha 6-7 jylda tolady dep boljan­ǵanmen, ol 1,5-2 jylda tolyp, ony aıta­syz, aǵymdaǵy jyly úlken kólem­degi taza sý Úlken teńizge aǵyp, ysyrap bolýda. Bir ǵana mysal. Ústimizdegi jyldyń ózinde Úlken teńizge 2206 mln. tekshe metr taza sý aǵyp ketken. Bul jaǵdaı Syr aımaǵy turǵyn­daryn selt etkizbeı qalǵan joq. Sodan da oblys ákimi Bolatbek Qýandyqovtyń tóraǵaly­ǵy­men SARATS-2 jobasynyń 2-shi kezegi boıynsha atqarylýy tıis jumys­tar­dy qaıta saraptaýdan ótkizý maqsatynda sý sharýashy­lyǵy ma­mandary men ekologtar, qoǵamdyq uıym ókilderi qatysqan keńes ótkizildi. SARATS-2 jobasyna betburys jasalǵan shaqta, ıaǵnı 2009-2010 jyldary sý tapshylyǵy bolatyny týraly másele kóterilgen bolatyn. Dese de, boljamdar teriske shyǵyp otyr. Naqtylaı aıtar bolsaq, búginde Shardaradan tómenge qaraı 1400 tekshe metr sý kelýde. Mundaı molshylyq qaıdan kelip jatyr? Aıtalyq, Elbasy bastamasymen salynǵan Kóksaraı sý rettegishi áý basta “SARATS-2” jobasynda qarastyrylmaǵan edi. Ýaqyt óte kele joǵarydaǵy joba osyndaı tıimdiligi dáleldengen iri-iri ózgeristermen tolyǵyp jatyr. Sóz reti kelgende Kóksaraı sý rettegishiniń Syr aımaǵyna ákelip otyrǵan orasan baılyǵyn da aıta ketpesek bolmas. Elbasynyń tikeleı nusqaýymen Kóksaraı sý rettegishi qurylysy ótken jyly bastalyp, aǵymdaǵy jyly paıdalanýǵa berildi. Bul qurylys arqyly Kishi Aralǵa taza sýdyń tolassyz barýyna jol ashyldy. Mamandardyń paıym­daýyn­sha, Kóksaraı sý rettegishine 3 mlrd. tekshe metr sý syıǵyzylmaq. Demek, Kishi Araldy qaıtyp alyp kelýge birden-bir sebebi tımek. Sondaı-aq Qyzylorda oblysy jyl saıyn sý basyp qalý qaýpinen birjolata arylmaq. Eń bastysy, Kóksaraıǵa kóktemde arnadaǵy ar­tyq sýdy jınap, ala jazdaı aıaqsý­dan tapshylyq kóretin Syr dıqan­daryn qajetti mólsherde qamtama­syz etýge múmkindik te týyp otyr. – Elbasynyń batyl bas­tamasy­men qolǵa alynyp, álemdik qaýymdastyqtan “ǵasyr ǵalamaty” degen baǵa alǵan SARATS jobasy­nyń ekinshi kezeginde Soltústik Aral teńiziniń Saryshyǵanaq buǵazynda qurylystar keshenin salý usynylǵan bolatyn,– deıdi oblys ákimi B.Qýandyqov.  – Onyń ornyna Kókaral bógetiniń aldyna jınalatyn sý deńgeıin Baltyq júıesi boıynsha 50 metr deńgeıine kóterý jumystaryn engi­zýdi jan-jaqty zertteý qajettigin Senatta ótken dóńgelek ústelde, Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary qabyldaýynda tol­ǵaqty másele etip kóterdim. Osy tolǵaqty máselege baı­lanysty SARATS-2 jobasy boıynsha atqarylar jumystardy zertteý jáne Kókaral bógetiniń aldyna jınalatyn sýdy 50 metr deńgeıge deıin kóterý máselesin saraptaý úshin jumys toby qu­rylyp, búginde shuǵyl iske kirisip te ketti. Jobanyń 2-kezeginiń tehnıka­lyq-ekonomıkalyq negizdemesin ázirleýdi Nıderlandy eliniń Arcadis Euroconsult, Danııanyń DHI Water & Environment, Ulybrıtanııanyń Jacobs-Badtie kompanııalary jáne “Qazgıprovodhoz” ınstıtýty qolǵa aldy. Joba boıynsha Saryshy­ǵa­naq buǵazynda salynatyn qury­lystar kesheni quramyna uzyndyǵy 10,3 shaqyrym, ortasha bıiktigi 7,4 metr bolatyn bóget, sekóntine 50 tekshe metr sý ótkizetin uzyndyǵy 46 shaqyrym bolatyn kanal salý. Aral qalasyndaǵy keme portyna deıin baratyn uzyndyǵy 25 shaqyrym kanal salý, 40 shaqyrym 35 kv.elektr júıesin júrgizý, sý ótkizgishtigi sekóntine 50 tekshe metr bolatyn 3 sý qurylystaryn salý, bógetten Aral qalasyna deıin 50 shaqyrym jáne uzyndyǵy 46 shaqyrym qyzmettik joldar salý qarastyrylǵan. Sonymen Kishi Aral kele me, joq álde?.. Kópshilik kókeıinde júr­gen osy saýylǵa “Kishi Aral keledi” dep núkte qoıýǵa ábden bolady. Joǵaryda aıtqandaı, SARATS-1 jobasy negizinde qyrýar jumystar atqarylyp, qaıtqan teńizdiń qaıtyp kelýine betburys jasalsa, SARATS-2 jobasy bastaý alyp, Kishi Araldy alyp keledi. Kishi Aral kele jatyr... Erkin ÁBIL, Qyzylorda. QYMYZ JALPYHALYQTYQ SÝSYNǴA AINALÝY TIIS Semeılik tanymal kásipker Tóleýǵazy Imanǵalıev 1991 jyldan beri qurylys jumysyn júrgizetin “Sáýle” JShS-iniń bas dırektory. Ol “Asaý bottler” seriktestigin quryp tamaq ónimderin óndirýmen de shuǵyldanýda. Halqymyzdyń qadirli sýsynyn zaman talabyna saı saýda aınalymyna shyǵarý óte názik sharýa bolǵandyqtan ony ekiniń biri qolǵa ala bermeıdi. Sol sebepti búginde qutyǵa quıylǵan qymyzdy Qazaqstannyń bes qalasyna shyǵaryp otyrǵan Tóleýǵazy IMANǴALIEVTAN osy bir kúrdeli kásip jóninde áńgimelep berýin suradyq. – Shadyr minezdi jylqydaı yńǵaıǵa kóne bermeıtin qymyzdy zamana kóshine ilestirý qansha­lyqty múmkin bolyp jatyr? –Rasynda, qymyzdy óndirý jumysy qanshalyqty kúrdeli bolsa, arnaıy qutyǵa quıylǵan qymyzdardy saýda aınalymyna engizip jiberý de ońaı sharýa emes eken. О́ıtkeni, qymyz basqa ónim túrleri sekildi buryn saýda aınalymyna enbegen ári bıznes turǵysynan zerttelmegen. Tyńnan túren salý qashanda qıyn. Biz de basynda qymyzdy qutyǵa quıatyn qondyrǵy ákelemiz de, shetinen sata beremiz dep oıladyq qoı. Sóıt­sek, olaı emes eken. Mamyr aıynda qymyzben shuǵyldan­ǵanymyzǵa týra bir jyl boldy. Osy bir jylda saýda oryndaryn­da qymyzdyń oryn alý múmkin­dikterin qoldan kelgenshe zerttep, jibergen kemshilikterimizdi qal­pyna keltirdik. Nátıjesinde biz óndirip otyrǵan “Shyńǵystaý” qymyzy elimizdiń Qaraǵandy, Eki­bastuz, Kereký, О́skemen, Semeı qalalarynda satylady. –Jańa jibergen kemshilik­terimizdi qalpyna keltirdik dep qaldyńyz. Ol qandaı másele? –Bizdiń jibergen aǵattyǵymyz – qymyzdyń saýda aınalymyn-daǵy suranysyn naqty anyqtap almaı, ústi-ústine óndire berýde boldy. Saýmaldyń ár lıtrin 100 teńgeden satyp alyp otyrǵan-dyq­tan, ónimniń ótińkiremeı tu-ryp qalýy sharýamyzdy qıynda-typ jiberdi. Soǵan qaramastan onyń sebep-saldaryn izdedik. Marketıng mamandar izdedik. Áý basta qymyzdyń óte qoımaýy ónimniń kemshiliginen emes, ónim jarnamasynyń, nasıhat jumysy-nyń álsizdiginen eken. Alǵashqy qarqynmen qymyzdy 3 aıda 90 tonnaǵa deıin óndirip jiberdik qoı. Bastapqy ónimniń ótimi baıaý qozǵalǵanda “Qalaı bolady eken?” dep abyrjyp qalǵan kez bolǵanyn jasyrmaımyn. Biz áýelde qymyz­dy óńdeımiz, dúkenderge shyǵa-ramyz, sodan soń boldy dep oıladyq. Olaı oılaǵan sebebimiz – azyq-túlik bıznesinde shıkizat­ty bireý shyǵarady, kelesi bireý óńdeıdi, taǵy bireýi satady. Biz sonyń óńdeýi men satýyn tań­dadyq. О́ıtkeni, óz aldymyzǵa jylqy sharýashylyǵyn ashý biraz ýaqytty, kóp qarajatty talap etetin boldy. Saýmaldaı satyp alýǵa toqtadyq. О́nimimizdiń ótimi neǵurlym ulǵaıǵan saıyn soǵur­lym saýmalǵa suranys bolady, sol arqyly jylqy malynyń kóbeıýine septigimizdi tıgizemiz dep eseptedik. О́mirdiń zańdylyǵy sol  bári  birden bolmaıdy. Qazir qymyzǵa suranysty arttyrýdyń barlyq múmkindikterin qaras­tyryp jatyrmyz. –Tóleýǵazy Seıitqazyuly, ulttyq taǵamymyzdy rynoktyń uly dúbirine ilestirsem, onyń keremet sýsyn ekendigin áıgilesem degen qadamyńyzǵa bılik tara­pynan, tıisti mekemeler tarapynan qoldaý baıqaldy ma? – Bul kóterip otyrǵan máse­leńiz óte oryndy. Dese de, bizdiń memleket naryqtyq ekonomıka zańdylyqtarymen ómir súrip jatqanyn eskerýimiz kerek. Naryqtyq ekonomıka talabynda kásipker ózi meńgere alatyn bız­nespen ǵana shuǵyldanýy kerek. Naryqta “anaý maǵan kómek­tes­pedi” degen ókpe júrmeıdi.  Soǵan qaramastan memleket tarapynan shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa arnalǵan baǵdar­lamalar barshylyq. Qymyzdyń buryn-sońdy teh­no­logııa úr­disimen úndesip kórme­genin kóldeneń tartyp biz eshkimdi mazalaǵan emespiz. Bir jyl ishin­de óz kúshimizben ty­rysyp kele jatsaq ta, birqatar kómek­tiń kerek ekenin sezindik. Ásirese qa­lalyq, ob­lys­­tyq, respýb­lıka­lyq deń­geıde aq­parattyq, jarna­malyq qol­daýdyń qajet ekendigi bi­rinshi ke­zekte tur.  Osy tur­ǵydan biz al­daǵy ýa­qytta úlken-úlken aqparat orta­lyqta­ry­nyń bas­shylyǵyna, mınıs­tr­likterge usynys jasap, jarnama jaǵynan patrıottyq tanytýlaryn suramaqpyz. Bizdiń kóz jetkizgenimiz – jarnama máselesi tıisinshe qolǵa alynsa, qymyz jalpyhalyqtyq sýsynǵa aınalǵaly tur. Al, qy­myzdyń jalpyhalyqtyq sýsynǵa aınalýy birinshi kezekte aýyl sharýashylyǵyna serpilis ákeledi. Aýyl sharýashylyǵynyń serpilýi aýyldyń túleýine mol septigin tıgizetini aıtpasa da túsinikti. – Álginde “Qymyzdyń jal­pyhalyqtyq sýsynǵa aınalýǵa múmkindigi mol” degenińizdiń belgili bir sebepteri bar shyǵar? – Árıne, eger biz qymyzdyń shıpaly sýsyn ekenin, onyń adam aǵzasyna beretin qýatyn dáıekti jetkize alsaq, ol mindetti túrde jalpyhalyqtyq sýsynǵa aına­lady. Byltyr Astanada ult­tyq taǵamdardyń res­pýblıkalyq baı­qaýyna qatystyq. Bizdiń “Shyń­ǵystaý” qymyzy ekinshi oryn aldy. Sonda jáne Semeıde qymyzdyń degýstasııa sha­ra­laryn ótkizdik. Ba­ı­qa­ǵanym, qymyz ish­ýshilerdiń ishinde ózge ult ókil­deri kóp qyzyǵýshylyq tanyt­ty. Mysal keltire ketsek, ózimizdiń ulttyń ókilderi qymyz-dy alǵash  jutqanda ashyrqanyp ári onysyn aınalasyna baıqatyp turady. Al, orystar qymyz ishkende bálendeı ashyrqanbaıdy eken. Sonymen birge taǵy bir mysal, TMD bo­ıynsha qymyzdy eń kóp pa­ı­da­lanatyn jer – Máskeý qalasy. Sen­seńiz, Máskeý turǵyndary táýligine 15 tonna qymyz ishedi eken. Reseıdiń orta­lyq qalasyna qymyz negizinen Bashqurtstannan jáne Qyrǵyz­stannan tasymal­danady. Árıne, Máskeý mańynda da qymyz daıyndaýmen shuǵyl­da­natyndar az emes kórinedi. Qy­myzdyń jalpy­halyqtyq sýsynǵa aınalýyna tolyq múmkindigi bar deýimizge, mine, osyndaı derekter negiz bola alady. – “Shyń­ǵystaý” qymyzyn bir jyl­dyń ishinde elimizdiń 5 qala­synda satylatyn dárejege jetkizipsizder. О́nimderińizdi tara­týdy osy aýqymda shekteısizder me, álde keńeıte túsesizder me? –Dál qalaı bolatynyn ýaqyt kórseter. Dese de, alǵa qoıǵan maqsatymyz joq emes. Artta qal­ǵan bir jyl bizdi qymyz bıznesi­niń qyr-syryna úıretti. Alǵa­shynda bar kúshimizdi qymyzdy qutyǵa jabýǵa jumsadyq dedim ǵoı. Biz shyǵara bersek, basqa ká­sipkerler kóterme baǵamen ákete beredi degen dámemiz dalada qaldy. Eriksiz satý máselesimen shuǵyldandyq. Bi­rinshi kezeńde saýda aınalymyna aıyna 1 tonna qymyzdy áreń ótkizsek, qazir bir aıda 8 tonna qymyz erkin ótetin boldy. Qazir Qazaqstannyń 5 qalasynda saýda núktelerin turaqtandyrdyq. Endi Reseıge shyǵarmaq oıymyz bar. Kórshiles eki qaladan áriptester izdes­tirýdemiz. Buıyrsa Reseıdegi alǵashqy satylymdy Omby qala­synan bastamaqpyz. Reseıge jol salýǵa senimdi bolǵan sebebimiz – ol jaqta qymyzdy shahterlarǵa arnaýly sút retinde berýge ruqsat etilgen. – Sizdiń áńgimeńiz bul sharýa­nyń damý ústindegi kásip ekenin ańǵartyp tur. Jalpy, qymyz óndirýmen qatar qala ishinen úlkendi-kishili qymyzhanalar ashýdy oılastyryp kórdińizder me? –Qymyz óndirýdi damytý men qymyzhana ashý ekeýi eki másele. Qymyz óndirýdi damytýǵa qatysty aıtpaǵym – bir jyldan beri bizdiń qymyz bir lıtrlik ydysqa ǵana quıylýda. Aldaǵy ýaqytta bul ydys túrin 300 gramnan 5 lıtrge deıin ózgertpekpiz. Damytý demekshi, qymyzymyzdyń taratý sheńberin shetelmen baılanysty­ramyz ba degen de nıetimiz bar. Byltyr Qytaıǵa iz salyp, bir márte 10 tonna qymyz jónelttik. Bıyl Reseımen baılanys orna­typ jatyrmyz. Al, qymyzhanaǵa kelsek, ol bizdiń oıymyzda bolǵanymen, oǵan ázirge kúsh jetkiliksiz. – Qymyz ulttyq sýsyn degen­de, onyń arǵy jaǵynda ulttyq namys jatady. Sol ulttyq namy­symyzǵa syn sekildi qazaq qymy­zynyń zamana kóshine ilespek qadamy bolashaqta qanshalyqty pármendi bolady dep esepteısiz? – Eger qymyzǵa ulttyq namys retinde qaraǵymyz kelse, onyń keń taralýyna árkim óz múm­kin­diginshe atsalysýy kerek. Ásirese ǵalymdarymyz, dáriger-maman­da­rymyz qymyzdyń adam den­saý­lyǵyna paıdasy men emdik q­a­sıetterin kóbirek na­sıhattasa. Na­sıhat, aqparat, jarnama jumys­tary neǵurlym jan-jaqty júrgizilmeı, qymyzdyń ulttyq deń­geıge kóterilýi kúmándi. Son­dyqtan qazaq qymy­zy qanatyn keńge jaısyn desek, halqymyz­dyń qasterli sýsynyn basqa jurtqa moıyn­datýdyń túrli amaldaryn qaras­tyrýymyz qajet. – Osy oraıda suranyp turǵan bir suraq, qymyz ónimine memle­kettik tapsyrystar qarastyrylǵan ba? Buryn týberkýlez aýrýha­nala­rynda qymyz beriletin degendeı… –Ol dástúr keıingi jyldary úzilip qalǵan sekildi. Biz byltyr Aýyl sharýashylyǵy, Densaýlyq saqtaý mınıstrlikterinen bastap oblystyq, qalalyq densaýlyq saqtaý basqarmalaryna, oblysqa qarasty týberkýlez aýrýhanala-rynyń barlyǵyna qymyz ónimine tapsyrys berýlerin surap usy­nys-hattar joldaǵanbyz. Esh-qaısysynan habar bolǵan joq. Jalǵyz-aq Zyrıan aýdandyq aýrý­hanasynan ǵana tapsyrys boldy. Jańa joǵaryda aıttym, qymyz shahterlerge arnaıy sút retinde beriledi dep. Sol sekildi, qymyzǵa qorǵanys, sport jáne tý­rızm salasy da tapsyrys be­rýlerine bolady. Mysaly, Qy­taı­da qymyz sportshylarǵa turaqty beriledi. Onyń bárin olar jan-jaqty zerttep baryp qol­danyp otyrǵany túsinikti. – Sóz sońynda ónim sapasy týraly jáne qoldyń qymyzy men óndiris qymyzynyń aıyrmashy­lyǵy týraly aıtyp berseńiz. –Siz aıtyp otyrǵan eki qymyz da bir saýmaldan jasala­tyndyqtan, arasynda kóp aıyr-mashylyq joq. Aıyrmashylyq – óndiriste bir tehnologııa, bir stan­dartpen jabdyqtalady. Qoldyń qymyzyn árkim óz yńǵaıy, óz tájirıbesi boıynsha ashytyp daıyndaıdy. Sondyqtan qoldyń qymyzynyń ózi bir-birine uqsaı bermeıdi. Sanıtarlyq jaǵdaılary da biryńǵaı bola bermeýi múmkin. Saqtalý merzimi de qysqa. О́ndi­riste jasalatyn qymyz bir teh-nologııa tártibine baǵynatyn­dyqtan, qoldyń qymyzynan sál qyshqyldaý keledi. Bul jerde mán beretin nárse onyń paıdalaný tártibinde. Qymyz basqa sýsyndar sekildi satyp alǵan bette tyǵy­nyn ashyp ishe salýǵa kelmeıdi. Qymyz ejelden kóbirek sapyrýdy talap etedi. Neǵurlym kóp sapyrǵan saıyn “ashýy” tarqaı túsedi. Qyshqyldyǵyna kelsek, qymyz – negizi qyshqyl­dyǵymen qymyz. Qyshqyldyqty unat­pa­ǵandar bolsa, qymyzǵa bal, qaı­maq, meıiz, qant qosyp jum­sar­typ ishýlerine bolady. Keleshekte bal qosylǵan qymyzdy  óndiremiz be degen úmi­timiz de joq emes. Biz­diń qymyzdy Almatydaǵy Ulttyq tamaqtaný akademııasy óz zert­ha­nasynan ótkizip, eń sapaly qymyz retinde baǵalap otyr. Osy aka­demııa mamandarynyń aıtýyna qaraǵan-da, eń qunarly qymyz Arqa jeriniki. Sonymen qatar Se­meı qymyzyn da aıryqsha baǵalaıdy. –Áńgimeńizge rahmet. Áńgimeleskender  Qaırat ZEKENULY, Dáýlet SEISENULY. TÚRKIMEN RYNOGYNA UMTYLYS Ústimizdegi jyldyń 26-27 mamyry aralyǵynda otandyq taýar óndirýshilerdi memleket tarapynan qoldaý kórsetý sheńberinde “KAZNEX INVEST” eksport jáne ınvestısııalar jónindegi ulttyq agenttigi” AQ ekijaqty saýdany jandandyrý mıssııasymen Túrkimenstanǵa baryp qaıtty. Bul sharaǵa atalmysh eldiń saýda-ónerkásip palatasy da qoldaý kórsetti. Mundaı maqsat úshin Túrkimenstan eliniń tańdalýy kezdeısoq emes. О́ıtkeni qazaqstandyq bıznes ókilderiniń bul elge qyzyǵýshylyǵy aıtarlyqtaı. Oǵan qosa, Qazaqstan Túrkimenstanǵa taýar ákeletin negizgi taýar jetkizýshilerdiń ishinde 6-oryndy alady. Eki eldiń ishki saýda aınalymyndaǵy ónimderdiń negizgi salasyn azyq-túlik taýarlary,  máshıne, jabdyqtar, kólik quraldary, metall, mıneraldy ónimder, qurylys materıaldary, hımııalyq ónimder quraıdy. Qazaqstandyq delegasııa quramynda qazaqstandyq ekonomıka sektory, aýyl sharýashylyǵy, taǵam, jeńil, munaı-gaz, máshıne jasaý, qurylys ónerkásipteri salasynan 30-dan astam kásipkerler qatysty. Bul sapar qorytyndysy boıynsha qazaqstandyq 15 kompanııa óz ónimderin Túrkimenstan rynogyna shyǵarýǵa kelisti. Bul elde un, jarma, kondıter buıymdary úlken suranysqa ıe. Bıznes-forýmnyń jumysy men ekijaqty kelissózder nátıjesinde un, kondıterlik buıymdar, sút ónimderi, metall qubyrlar jetkizýge baılanysty quny 7 mln. dollardy quraıtyn 4 kelisim-shartqa qol qoıyldy. “KAZNEX INVEST” AQ-tyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Meıirjan Máıkenovtiń aıtýynsha, Túrkimenstan eline jasalǵan sapar qorytyndysy úlken úmit kúttiredi.  Bul el Qazaqstan taýarlaryn Ortalyq Azııa elderine shyǵarýda serpindi damyp kele jatqan, ári bolashaǵy bar rynok bolyp esepteledi. Búginde Túrkimenstanda ózderinde óndirilmeıtin óndiris ónimderine degen qajettilik baıqalýda. Túrkimen kásipkerleri ókilderiniń atap ótýinshe, eki el arasyndaǵy saýda áriptestigi óte qajet jáne mańyzdy. Ashhabad sapary bıznes úshin suhbat alańyn uıymdastyrýdyń jaqsy úlgisin kórsetti. Bul qural – eksportty keńeıtý sheńberinde atqarylar jumystarǵa tıimdilik beredi. “KAZNEX INVEST” túrkimen kompanııalarynyń ókilderin saýda-ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıta túsý maqsatymen osy saparǵa jaýap retinde elimizge kelip qaıtýǵa shaqyrdy. Venera TÚGELBAI. KО́P PIKIRINIŃ KО́MEGI KО́P Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasy­men aldaǵy 1-2 shildede III Astanalyq ekonomıkalyq forým ótetindigi belgili. Onda álemdik ekonomıkanyń daǵdarystan keıingi damý problemalary, sondaı-aq memle­ket-jeke menshik áriptestigi máseleleri, ınnovasııalyq ekonomıkanyń damýy, ınvestısııa tartý múmkindikteri talqylaýdyń basty taqyryptaryna aınalmaq. Bıylǵy ótkeli otyrǵan III Astanalyq ekonomıka­lyq forým álemdik jetekshi ǵalymdardy, sheteldik jáne qazaqstandyq bedeldi isker top ókilderin, memlekettik qurylymdardy biriktire otyryp keń kólemdi ıntellektýaldy tuǵyrnamaǵa aınalǵaly otyr. Oǵan BUU-nyń Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııa­synyń yqpaldastyq bóliminiń basshysy Djefrı Gamılton, Izraıl matematıgi, “Qaqtyǵys problemalaryn túsinýdi keńeıtý jáne oıyndar teorııasy sheńberinde analız kómegimen kooperasııalaý” úshin 2005 jylǵy ekonomıka boıynsha Nobel syıly­ǵynyń ıegeri Israel Robert Djon Aýmann, amerıkalyq ekono­mıst, “Makroekonomıkalyq saıasatta ýaqytaralyq almasý analızi” úshin 2006 jylǵy ekonomıka boıynsha Nobel syılyǵynyń ıegeri Edmýnd Felpstiń qatysýy kútilýde. Atalǵan jıyn sheńberinde álem memleket-jeke menshik áriptestigi ortalyqtarynyń konferensııasyn ótkizý kózdelýde. Onda búgingi tańda ınfraqurylym damýyna jeke menshik ınvestısııalaryn tartý, osy salanyń zańnamalyq bazasyn jetildirý, ınstıtýttyq júıeni kúsheıtý, sondaı-aq memleket-jeke menshik áriptestigi jobalaryna memlekettik qoldaý sharalarynyń tıimdiligin arttyrý máseleleri de kún tártibinde kóterilmek. Álemdik ekonomıkanyń daǵdarystan keıingi kezeńde ornyqty damý tetigin pysyqtaý maqsatynda konferensııa baǵdarlamasy ǵylymı jáne praktıkalyq baǵyttaǵy is-sharalardy da qosa qamtýdy da kózdep otyr. Bul basqosýdyń Prezıdenttiń bıylǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” Joldaýynyń sheńberinde “Qazaqstandyq memleket-jeke menshik áriptestigi ortalyǵy” AQ ázirlep jatqan “MJMÁ damýynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy” jobasynyń jetik bir úlgide ázirlenýine tyń serpin bereri sózsiz. Forým jumysynyń birinshi kúninde “Álemdegi memleket-jeke menshik áriptestigi ortalyqtarynyń konferensııasy” taqyryby talqylanyp, pikirtalasqa MJMÁ ortalyqta­rynyń, ortalyq jáne jergilikti organdardyń ókilderi qatyspaqshy. Konferensııa sońynda MJMÁ halyqaralyq ortalyǵyn qurý týraly memorandýmǵa qol qoıý josparlanyp otyr. Qazaqstannyń memleket-jeke menshik áriptestigi salasynda jetken jetistikteri aýyz toltyryp aıtatyndaı bolǵanymen, jylyna 40-qa jýyq MJMÁ jobalaryn iske asyratyn Japonııa, Ulybrıtanııa, Úndistan nemese Koreıa deńgeıine jetý úshin kóp tájirıbe almasýdyń paıdasy da mol bolmaq. Ábdirahman QYDYRBEK,ASTANA. BORSYQ – ORMAN QORǴAÝShYSY Halyqaralyq deńgeıde qalyptasqan dástúr boıynsha ár eldiń óz orman alqaptaryn órtten qorǵaý sharalaryn bildiretin ózderine tán emblemalary bar. Máselen, Reseıde ol aıý bolsa, Kanadada – bobr, Indonezııada – maımyl, Meksıkada – shıbóri, al AQSh-ta kádimgi qonjyq. Osy atalǵan ańdardyń sýretteri beınelengen emblemalardy orman ósken alqaptardyń kózge kórinetin tustaryna ornatyp  qoıý arqyly ol elder óz turǵyndaryna jasyl jelekti kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, olardy órtten qorǵaý qajet ekenin eskertedi. Osy máselege Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń  Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıteti de sońǵy kezderi kóńil bólip, Qazaq eline tán emblema oılap tabý isin qolǵa alǵan bolatyn. Aqyry sol istiń de oraıy kelgen syńaıly. Taıaýda atalǵan komıtettiń saraptama komıssııasy usynylǵan jumystardy qaraı kelip, Qazaqstan emblemasy retinde borsyqtyń alynǵanyn habarlady. Olardyń aıtýlaryna qaraǵanda, borsyq elimizdiń búkil aýmaǵynda derlik taralǵan. Ormandy dala, dala jáne shóleıtti aımaqtarda, sol sııaqty sekseýildi jáne taý bókterindegi ormandarda  ómir súredi. Sonymen birge borsyq zııankesterdi joıa otyryp aýyl sharýashylyǵyna da eleýli paıda keltiredi. Onyń syrtynda túngilik erekshe belsendilik tanytatyn ańnyń osy bir túri eńbekqorlyqtyń da sımvoly bolyp esepteledi eken. Qazaqstandyq ormanshylar tańdaýynyń borsyqqa túsýine de onyń osyndaı erekshelikteri sebep bolsa kerek. Sóz retinde osy aıtylǵandarǵa bir ǵana oıdy qosa ketkimiz keledi. Emblemanyń aýyzeki ataýyn borsyq dep badyraıtpaı-aq maıtaban dep erkelete atasaq jarasatyn sııaqty. Onyń ústine halyqtyń  júrgen jerine jaqsylyq ala keletin adamdardy keıde “ol bir maıtaban ǵoı” dep ishtarta ataıtyn ejelden kele jatqan dástúr de bar. S.ALMASOV. Ortalyq memlekettik organdardyń ınternet-saıttary Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti          www.government.kz Ishki ister mınıstrligi       www.mvd.kz Qorǵanys mınıstrligi      www.mod.kz Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi         www.eco.gov.kz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi       www.edu.gov.kz Syrtqy ister mınıstrligi               www.mfa.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrligi      www.mz.gov.kz Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi      www.mtk.gov.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi               www.enbek.gov.kz Qarjy mınıstrligi           www.minfin.kz Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi              www.minplan.kz Ádilet mınıstrligi             www.minjust.kz Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi   www.emer.kz Mádenıet mınıstrligi      www.sana.gov.kz Baılanys jáne aqparat mınıstrligi                                                           www.bam.gov.kz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi                www.minagri.kz Ekonomıkalyq damý jáne              www.minplan.kz saýda mınıstrligi - Týrızm jáne sport mınıstrligi    www.mts.gov.kz Munaı jáne gaz mınıstrligi          www.memr.gov.kz Statıstıka agenttigi                            www.stat.kz Jer resýrstaryn basqarý agenttigi                                        www.auzr.kz