О́tken aptada AQSh pen Ulybrıtanııa hýsıt áskerı nysandaryna shabýyl jasady. Álemdik BAQ Pentagon ókiline silteme jasaı otyryp, Iemendegi 10-ǵa jýyq hýsıt nysany soqqyǵa ushyraǵanyn habarlady. Hýsıtter degen kim? Qyzyl teńizdegi keme joly nege jabyldy? Bul áreket álemdik saýdaǵa qalaı áser etedi?
Qatań málimdemeler
Bir jarym aıdan beri hýsıtter Qyzyl teńiz arqyly qatynaıtyn saýda kemelerine tosqaýyl qoıyp, saýda-sattyqqa kedergi keltirip otyr. Bul áreketin toqtatýǵa qulyqty emes ekenin de jasyrmady. Sol sebepti AQSh pen Ulybrıtanııa soqqy berýge sheshim qabyldady. Olar hýsıtterdiń dron jasaý ortalyqtary men qarý-jaraq qoımalaryn atqylady. BAQ-ǵy aqparatqa sáıkes, áskerı nysandarǵa shabýyl jasaý úshin «Tomagavk» ıstrebıtelderi men zymyrandary qoldanylǵan.
Qazir Iemendegi nysandarǵa soqqy jasaý toqtatyldy. Alaıda «Ál-Djazıra» telearnasyna suhbat bergen AQSh sheneýnigi eger qaýip-qater jalǵasa berse, toıtarys berý áreketteri jalǵasatynyn atap ótti. AQSh prezıdenti Djo Baıden de resmı málimdeme jasady. Ol Ulybrıtanııamen birlesip, Aýstralııa, Bahreın, Kanada jáne Nıderlandtyń qoldaýymen Iemendegi birqatar nysanǵa jasalǵan soqqy sátti bolǵanyn málimdedi.
«Qajet bolsa, men óz adamdarymmen halyqaralyq saýdanyń erkin qatynasyn qorǵaý úshin qosymsha sharalar qabyldaýdan tartynbaımyn», dep atap ótti AQSh prezıdenti.
2023 jyldyń jeltoqsanynda keme qatynasyn hýsıtterden qorǵaýǵa arnalǵan Koalısııa quryldy. Ol «Operation Prosperity Guardian» operasııasy dep ataldy. Koalısııaǵa 22 el kiredi, biraq Qyzyl teńizdegi basty kúshke eki derjava AQSh pen Ulybrıtanııa ıe.
Hýsıtterdiń maqsaty oryndala ma?
Hýsıtter úlken arenaǵa 2004 jyly shyǵa bastady. Saıasatker Qazbek Maıgeldınovtiń aıtýynsha, Saýd Arabııasy jetekshilik etetin Arab koalısııasy men Iemendegi hýsıtter arasyndaǵy qaqtyǵys toǵyz jylǵa jalǵasyp jatyr.
«Hýsıtterdiń basty maqsaty – Iemen ishindegi saıası máselelerdi sheshý. Qazir Iemenniń ońtústik bóligi hýsıtterdiń ıeliginde emes. Al olar barlyq elge tutas bılik júrgizgisi kelip, ıdeologııalaryn júzege asyryp álek. Olardyń urany –AQSh-qa ólim, Izraılge ólim, Islam jasasyn! Al Palestına bolsa saıası baǵytta úlken ról atqarady. Tipti hýsıtterde jıyrma jyl buryn qabyldanǵan Palestına kúni dep atalatyn mereke bar. Sondyqtan hýsıtter óz baǵytynan bas tartpaıdy. Qazirgi teńiz ústindegi bombalaý AQSh paıdasyna sheshilse de, jerdegi operasııa nátıje bermeıdi. Aıtyp ótkenimdeı, Saýd Arabııasymen 9 jyldyq qaqtyǵysta hýsıtter koalısııa kúshterine qarsy turý úshin qarýlanyp, jetkilikti tájirıbe jınady. Hýsıtterdiń negizgi kúshteri Iemenniń ishinde, taýly aımaqtarda ornalasqan. Sonymen qatar olardyń basty odaqtasy Iran da shette qalmaıdy», dedi saıasattanýshy Qazbek Maıgeldınov.
Sonymen qatar saıasatker «Jalpy Iemen, Izraıl men Palestına qaqtyǵysy Taıaý Shyǵystyń aımaqtyq deńgeıinen álemdik deńgeıge deıin jetýi Álemdik odaqtardyń qalaı áreket etetinine baılanysty. Máselen, Reseı AQSh pen Ulybrıtanııanyń teńiz operasııasyna qatysty daýys berýden bas tartty. Sondyqtan naqty boljam obektıvti kózqarasqa baılanysty bolmaq», degen pikirde.
Tarıhqa sheginer bolsaq, 2004 jyly kóteriliste sátsizdikke ushyraǵanymen, hýsıtter qarýlaryn tastamady, úkimetke qarsy partızandyq áreketterin jalǵastyrdy. Irannyń qarýly jáne qarjylyq kómegi olardy tipti qanattandyrdy. Esesine Tegerannan kelgen buıryqtardy oryndaýǵa jáne Iranǵa tıimdi áreket etýge mindetti boldy.
Hýsıtter qazir Iemenniń edáýir bóligin, sonyń ishinde astanasy Sanany, sondaı-aq negizgi qalalar men porttardy baqylaıdy. Iranmen seriktesken soń olar zymyrandar men drondardyń, sonyń ishinde 2000 shaqyrymǵa ushýǵa qabiletti ballıstıkalyq qurylǵylardyń negizgi arsenalyn quryp aldy.
2023 jylǵa deıin hýsıtter kóbinese «ishki máselelerdi» sheshti, halyqaralyq deńgeıge ishinara shyǵyp, ózderi bar ekenin eske salyp júrdi. Olardyń soqqysynan Saýd Arabııasy eń kóp zardap shekti. Hýsıtter Saýd Arabııasynyń munaı termınaldaryna birneshe ret shabýyl jasap, júzdegen mıllıon dollar shyǵyn keltirdi. Sonyń biri 2019 jyly «Saudi Aramco» alyp munaı kompanııasynyń termınaldaryna jasaǵan shabýyly álem esinde qaldy. О́ıtkeni bul teris áreket álemdik munaı baǵasynyń 10 paıyzǵa ósýine sebep boldy.
Jerden teńizge qaraı...
Al ótken jyldyń kúzinde jaǵdaı ózgerdi. Saýd Arabııasyna josparlanǵan «mıssııa» ysyrylyp, endi Izraılge qarsy baǵyttaldy. Qarasha, jeltoqsan aılarynda Hýsıtter Bab-el-Mandeb buǵazynda kózge túsken barlyq kemelerge shabýyl jasaı bastady. Aldymen olar Izraılmen baılanysy bar kemelerdi nysanaǵa alsa, keıin barlyq kemege jappaı qyrǵyn saldy.
Aıta ketsek, Bab-el-Mandeb buǵazy – Qyzyl teńizdi Aden shyǵanaǵy men Úndi muhıtymen baılanystyratyn eni shamamen 30 shaqyrym jáne uzyndyǵy 109 shaqyrym bolatyn tabıǵı arna. Buǵazdyń soltústiginde Iemen, ońtústiginde Afrıkanyń Djıbýtı jáne Erıtreıa memleketteri jatyr. Buǵaz navıgasııa úshin óte yńǵaıly, biraq eger jaǵalaýlardyń birin sodyrlar baqylaı bastasa, ol birden atys alańyna aınalady.
15 jeltoqsanda «Maersk» dep atalatyn álemdik logıstıkalyq alyp kompanııa Qyzyl teńizdiń ústimen júrýdi toqtatqanyn málimdedi. Bul danııalyq mekeme hýsıtterdiń shabýylynan zardap shekken. Saldarynan álemde júk jáne saqtandyrý baǵalary birden kóterildi (aptasyna 4% ósim). «Munyń bári jaqyn arada álemdegi ınflıasııanyń ósýine jáne logıstıkalyq kestelerdiń buzylýyna yqpal etýi múmkin», deıdi sarapshylar.
Qazir álemdik saýdanyń 10-15 paıyzy Qyzyl teńiz arqyly ótedi. Tek munaı emes, astyq, túrli ónerkásiptik taýarlar tasymaldanady. Osyǵan oraı 2023 jyldyń 19 jeltoqsanynda AQSh hýsıtterge qarsy áskerı operasııanyń bastalǵanyn jarııalady.
«Hýsıtter 35-ten astam eldiń 10 saýda kemesin nysanaǵa alyp, ushqyshsyz ushý júıeleri men ballıstıkalyq zymyrandarmen 100-den astam soqqy jasady», dep málimdedi AQSh Qorǵanys mınıstri Lloıd Ostın. Osyǵan baılanysty mınıstr Bahreınde ótken jyldyń jeltoqsanynda koalısııa qurý qajettiligin aıtyp, jumysyn túsindiredi. Bul koalısııaǵa Ulybrıtanııa, Bahreın, Kanada, Fransııa, Italııa, Nıderlandy, Norvegııa, Seıshel Araldary jáne Ispanııa qosyldy. Olar birge kemelerdi patrýldeý men qorǵaýdy uıymdastyrdy. Bir kezderi Somalı qaraqshylaryn osylaı jeńgen edi. «Hýsıtterdiń Somalı áriptesterinen aıyrmashylyǵy olardyń áreketteri áldeqaıda jaqsy uıymdastyrylǵan jáne qarýlanǵan, sondyqtan bul jerde fızıkalyq turǵydan toıtarys berý múmkin emes, olarǵa drondar men zymyrandar qoldaný kerek», dep qosty AQSh Qorǵanys mınıstri óz málimdemesinde.
«Politico» basylymy atap ótkendeı, Batys elderi ıemendik drondardy óte qymbat qarý-jaraqpen atýǵa májbúr. Máselen, «Languedoc» fregatymen jumys isteıtin fransýzdyq «Aster-15» zymyranynyń quny 1 mıllıon eýrodan asady, al bir Iran-Iemen dronynyń quny shamamen 20 myń dollardy quraıdy. Sondyqtan Qyzyl teńizdegi hýsıtterge qarsy shabýyl tym qymbatqa túsýi múmkin.
Qytaı men Reseı – Irannyń eń jaqyn dosy
«The Guardian» gazetiniń málimdeýinshe, Qytaı men Reseı qazir Irannyń jańa eń jaqsy dostary. Sonymen qatar basylym AQSh-tyń Taıaý Shyǵysta bedeli tómen dep jazady. Irannyń ózimen sanasýǵa bolatyn kúshke aınaldy. Ol qazirgi zamanǵy reseılik Sý-35 bombalaýshy ushaqtary men soqqy beretin tikushaqtaryna qol jetkize alady. О́ıtkeni Reseıdiń Iranǵa eksporty artyp jatyr. Sondaı-aq Máskeý óziniń tabıǵı gaz ken oryndaryn ıgerýge 40 mıllıard dollar bólýge ýáde berdi. Onyń ústine Irannyń ıadrolyq qarýmen baılanysty ýrandy baıytý jónindegi zańsyz baǵdarlamasy tez alǵa jyljyp jatyr.
«Tegeranǵa túrli sanksııalar, ostrakızm jáne qoqan-loqqy engizý nátıje bermedi. AQSh, Ulybrıtanııa jáne Izraıl kúshti qarsylasqa tap boldy. Eger biz úlken qaqtyǵystardan aýlaq bolǵymyz kelse, shuǵyl túrde jańa dıplomatııalyq sheshim qabyldaýymyz qajet», deıdi «The Guardian» sarapshysy Djon Greıs.