Nazarbaev ýnıversıtetinde nemis tarıhshysy Robert Kındlerdiń «Stalındik kóshpendiler» atty kitaby tanystyryldy. Mazmundy is-sharaǵa alystan at terletip avtordyń ózi kelip, qatysty. Bul ǵylymı monografııada ótken ǵasyrdyń 20-30 jyldarynda qazaq dalasynda bolǵan ashtyqtyń sebep-saldary naqty tarıhı derekterge súıenip jazylǵan.
Avtor bul kitapty jazý barysynda Eýropa, Reseı jáne Qazaqstandaǵy arhıv pen osy taqyryptaǵy ǵylymı eńbekter men ádebı-kórkem shyǵarmalardy nazardan tys qaldyrmaǵan. Ǵalym tarıhı qujattar arqyly 1917 jylǵy Qazan tóńkerisinen bastap, 1950 jylǵa deıingi halqymyzdyń taýqymetti taǵdyrynyń keń panoramasyn jasaǵan.
Jıyndy Nazarbaev ýnıversıtetiniń oqytýshysy, tarıhshy Mıhaıl Akýlov júrgizdi. Ol óz sózinde atalǵan kitaptyń qundylyǵy men mazmunyna toqtalyp, jazylý ereksheligin atap ótti. Avtordyń ómir jolynan qysqasha málimet berdi.
Bul taqyryp Berlın erkin ýnıversıteti Shyǵys Eýropa ınstıtýtynyń Shyǵys jáne Ortalyq-Shyǵys Eýropa tarıhynyń professory Robert Kındlerge burynnan tanys. Ol 2006 jyly patshalyq Reseıdiń sońǵy kezeńi men Keńes odaǵynyń alǵashqy kezeńindegi Qazaqstandaǵy otyryqshylandyrý saıasaty týraly jobamen jumys istegen. Sol kezde otyzynshy jyldary elimizde bolǵan ashtyqqa basa nazar aýdaryp, keıin osy taqyrypta dıssertasııa qorǵap, «Stalındik kóshpendiler» atty kitap jazdy. Bul jınaq aldymen aǵylshyn tilinde, odan soń orys tilinde basylǵan. Al qazaq tiline aýdarýǵa «Folıant» baspasy usynys jasaǵan.
«Shynymdy aıtsam, qazaqstandyq baspadan osyndaı usynys túskende tańǵaldym. Bir jaǵynan, qýandym. Alaıda kitaptyń qazaqsha nusqasyn oqı almaǵanymmen, ony oqyǵan azamattar óte sapaly aýdarylǵanyn aıtty. Sol úshin atalǵan baspaǵa, aýdarmashyǵa sheksiz rızashylyǵymdy bildiremin. Bul eńbekti jazý barysynda kóp arhıv derekterine úńildim. Osy taqyrypta jazylǵan ádebı kórkem shyǵarmalardy qaradym. Qazaqstandaǵy ashtyq oqıǵasynyń sebep-saldaryn barynsha zertteýge kúsh saldym. Qanshama adam osy zulmattyń kesirinen qurban boldy. Menińshe, bul asharshylyq qazaq halqyna qasaqana jasaldy deı almaımyn. Buǵan sol kezeńdegi Keńes odaǵy júrgizgen halyqty otyryqshylandyrý, ujymdastyrý sekildi naýqandar basty sebep boldy. Sondyqtan bul oqıǵaǵa genosıd dep baǵa berý qıyn. Eger basqa zertteýshiler ony genosıd dep qarastyrsa kelisem. Talaı jandy jalmaǵan zulmat qazaqtardyń demografııalyq damýyn shegerdi. Halyq sany kemidi. Shyn máninde, osy oqıǵanyń qylmyskeri kim? Bireýler Stalındi, endi bireýler sol jyldary Qazaqstandy basqarǵan Goloshekındi jazǵyrady. Jergilikti fýnksıonerlerdiń de kinási boldy dep aıtady», dedi nemis ǵalymy.
Ǵylymı monografııa qazaqshaǵa óte jatyq aýdarylǵan. Jazýshy, aýdarmashy О́ten Ahmet avtordyń eńbegine joǵary baǵa berip, otyzynshy jyldardaǵy zobalań týraly aıtty.
«Qazaqstandaǵy sekildi alapat ashtyq basqa jerde bolǵan joq dep oılaımyn. Biraq sonyń baǵasy tolyq berilgen joq. О́ıtkeni halqymyzdy qynadaı qyrǵan zulmat tolyq zerttelmedi. Robert Kındlerdiń osy oqıǵaǵa qatysty kitabyn aýdarý barysynda kóptegen jaıtqa kóz jetkizdim. Avtordyń árbir sózi, sóılemi tarıhı faktilermen naqtylanǵan. Faktiniń qaıdan alynǵany anyq kórsetilgen. Budan zertteýshiniń eńbekqorlyǵy men óz isine jaýapkershilikpen qaraıtynyn ańǵarasyz. Men shetelge kóp shyqpasam da, óz elimdi túgel aralaǵanmyn. Osy jınaqta kórsetilgen eldi mekender, aýyldar, qalalar, kentter – kózimmen kórgen jerlerim. Bári kóńilimde saırap tur. Jas kúnimizde bul taqyryp biz úshin jabyq boldy. Biraq áke-sheshemizdiń, aýyldaǵy úlkenderdiń bir-birimen sybyrlap aıtqan áńgimelerinen ashtyqtyń halqymyzǵa qandaı zardap ákelgenin, bir otbasy ǵana emes, tutas aýyldar men rýlardyń joıylyp ketkenin estidim», dedi jazýshy.
О́ten aǵamyz osy ashtyq zulmaty týraly odan ári sózin jalǵaı kelip, ony aıtqanda kókeıde únemi bir suraq turatynyn baıandady.
« Ol qandaı suraq? Bul genosıd pe? Kitap avtory óz ustanymyn aıtyp, genosıd emes dedi. Bizdiń keıbir tarıhshylarymyz ben ádebıetshilerimiz genosıd dep esepteıdi. Endi qarańyz: Kóshpeliler ómiri – basqa órkenıet edi. Onyń barlyq salasy qamtylǵan, rettelgen bolatyn. Bılik basyna bolshevıkter kelgennen keıin sol órkenıettiń belomyrtqasyn úzdi. Tas-talqanyn shyǵardy. Buryn qazaq dalasynda ashtyq bolmaǵan. Jut degen ǵana bolǵan. Biraq onda adam emes, mal qyrylǵan. Bir jaǵynan, bizde áli kúnge deıin osy jantúrshigerlik oqıǵaǵa qoıylǵan durys eskertkish joq. Sodan keıin Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta oralmaǵan jaýyngerlerge arnap, ár aımaq shyǵarǵan memorıaldyq kitaptar bar. Al ashtan qyrylǵan qazaqtardan tizimi jınastyrylǵan jınaq bar ma? Biz nege sony jasamaımyz. Qysqasy, bul kitapty oqý kerek», dedi qalamger.
Sondaı-aq basqosýda jýrnalıst Álııa Áshim ashtyq týraly jańa kózqarasta derekti fılm túsirýdi kózdep otyrǵanyn aıta kelip: « Biz ony zarly, qaıǵyly sıpatynda emes, osyndaı apattan aman qalyp, erik-jiger tanytqan halqymyzdyń bıik rýhy ıdeıasynda túsirgimiz keledi», dedi ol.
Is-shara sońynda ýnıversıtet jastary nemis tarıhshysyna ashtyq taqyrybyna qatysty ózderin mazalaǵan suraqtaryn qoıyp, emin-erkin suhbattasty.