Senat spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen Palata otyrysy ótti. Senatorlar birqatar zańdy qarap, maquldady.
Jahandyq jylyný jáne «jasyl energııa»
Otyrys barysynda Senat depýtattary «Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń aýmaqtaryn sanıtarlyq qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady. Kelisim taraptarǵa densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qaýipsizdikti qoldaýǵa qatysty halyqaralyq mindettemelerdi oryndaýǵa múmkindik beretin erejelerdi bekitýge arnalǵan.
Zań TMD-ǵa múshe elderdiń memlekettik sanıtarlyq-epıdemııaǵa qarsy is-sharalaryn júrgizý kezinde yntymaqtastyq pen ózara is-qımyldy keńeıtýge yqpal etýdi kózdeıdi. Bul, birinshi kezekte, halyqaralyq medısınalyq-sanıtarlyq erejelerge sáıkes densaýlyq saqtaý júıesinde tótenshe jaǵdaılar týǵyzýy múmkin juqpaly aýrýlardyń taralýyn boldyrmaýǵa qatysty ekenin atap ótken jón.
Sondaı-aq Palata otyrysynda «1999 jylǵy 4 maýsymdaǵy О́nertabystardy quqyqtyq qorǵaý salasynda memleketaralyq qupııalardyń saqtalýyn ózara qamtamasyz etý týraly kelisimniń qoldanysyn toqtatý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań qaralyp, maquldandy. Hattamaǵa sáıkes, máseleniń ózekti bolmaýyna baılanysty TMD elderi KSRO kezindegi ónertabystardyń qupııalylyǵyn qamtamasyz etýdi toqtatady.
Sonymen qatar depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Fransýz Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy jahandyq jylynýǵa qarsy kúres salasyndaǵy yntymaqtastyqty iske asyrý týraly arnaıy kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy da maquldady. Atalǵan zańnyń normalary jańartylatyn energııa kózderi salasyndaǵy iri jobalardy ilgeriletý, ázirleý jáne iske asyrý, elimizdiń aýmaǵynda ornyqty damý arqyly memleketterdiń ózara is-qımylyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Bul taraptardyń energetıkalyq qaýipsizdik salasyndaǵy maqsattaryna, basymdyqtary men mindettemelerine qol jetkizýge, ekologııalyq taza tehnologııalarǵa kóshýge jáne shyǵaryndylardy azaıtýǵa yqpal etetin jobalarǵa qatysty bolmaq.
«Qazirgi tańda álem elderi jahandyq jylyný máselesine basa mán berip otyr. Bizdiń elimizde de qorshaǵan ortany saqtaýǵa arnalǵan naqty sharalar iske asyrylyp jatyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev taıaýda Dýbaıda ótken klımat jónindegi sammıtte Qazaqstan metan qaldyqtaryn azaıtý jónindegi jahandyq mindettemege qosylatynyn málimdedi. Búgin qaralǵan arnaıy kelisim elimizde jańartylatyn energııa salasyndaǵy iri jobany iske asyrýdy kózdeıdi. Jalpy, zańdy júzege asyrý elimizde «jasyl» energııanyń úlesin arttyrýǵa múmkindik beredi dep senemiz», dedi Senat tóraǵasy.
Shetke ketken jetimder týraly málimet joq
Otyrys kezinde senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Senator Darhan Qydyráli óziniń depýtattyq saýalynda shetelge ketken jetimderdiń taǵdyry týraly másele kóterdi. Depýtat bul másele birneshe ret kóterilgenin, tipti prokýratýra tarapynan jaǵdaıdy retteý áreketteri bolǵanyn atap ótti. Biraq senator atap ótkendeı, kózge kórinetin nátıje áli joq.
«Elimizdiń Bas prokýratýrasy 2014 jyly shetel asqan balalardyń taǵdyryna alańdaýshylyq bildirip, arnaıy tekseris júrgizdi, jetim balalar men olardy asyrap alýǵa nıet bildirgen azamattardyń biryńǵaı málimetter júıesin qurýdy usyndy. Bul tekseristiń nátıjesi jáne qabyldanǵan sheshimderdiń oryndalý barysy týraly bizge beımálim. Aıtalyq, Ońtústik Afrıka, Kenııa, Fılıppın, Meksıka, Malta, Argentına sııaqty elderge ketken 120 bala baqylaýǵa alyndy ma? Biryńǵaı málimetter júıesi quryldy ma?» dep surady Darhan Qydyráli.
Elimiz shetel azamattary asyrap alǵan balalardyń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda 2010 jyly «Balalardy qorǵaý jáne balany sheteldik asyrap alýǵa qatysty yntymaqtastyq týraly konvensııany» ratıfıkasııalady. Bala quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organ bolyp sanalatyn Oqý-aǵartý mınıstrligi bergen málimetke súıensek, konvensııaǵa qol qoıǵaly beri sheteldik azamattar 158 qazaqstandyq balany asyrap alǵan. Sonyń ishinde 2013-2019 jyldary 157 bala shetel assa, keıingi 4 jylda 1 bala syrtqa shyqqan.
«Konvensııaǵa qol qoıǵanǵa deıin, 1999-2011 jyldar arasynda sheteldikter 8 805 balany asyrap alǵan. Olardyń 5 217-si qazir kámelettik jasqa tolýyna baılanysty esepten shyǵarylǵan. Kámeletke tolmaǵan 3 588 bala týraly málimet-esep alynyp turady. О́kinishke qaraı, esep bermeıtinder de az emes. Máselen, Ońtústik Afrıka eline ketken 30 baladan habar-oshar joq. Sol sııaqty AQSh-taǵy – 104, Belgııadaǵy – 113 balanyń taǵdyryn bilmeımiz. Eń soraqysy, 1999 jylǵa deıin elimizden qansha jetim balanyń shetelge ketkeni týraly múldem málimet joq», dedi senator.
Depýtat 1999 jylǵa deıin shetelge ketken jetimder týraly derekter boıynsha zertteý júrgizý, ol balalarǵa bıologııalyq ata-anasyn tabýǵa kómektesý, sondaı-aq olardyń qalaýy boıynsha elimizdiń azamattyǵyn alýǵa járdemdesýdi usynyp otyr.
Teri óńdeýshilerge sýbsıdııa berilýi kerek
Qazirgi ýaqytta respýblıkada qýattylyǵy jylyna 4 mln-ǵa deıin iri qara maldyń terisin óńdeıtin 10-nan astam bylǵary kásiporny jumys isteıdi, biraq olar tek 30%-ǵa ǵana júktelgen. Kópshiligi birde istep, birde turalap tur, al úshinshisinde únemi shıkizat jetispeıdi. Senator Janbolat Jórgenbaev depýtattyq saýalynda aýyl sharýashylyǵy óńdeýshileriniń problemalary týraly aıtyp berdi.
«2023 jyldyń qańtar–qarasha aılarynda otandyq kásiporyndar 220 myń dana iri qara mal terisin qaıta óńdedi, 2022 jyldyń toǵyz aılyq kórsetkishimen salystyrǵanda óndiris 55 paıyzǵa tómendedi. Buny mamandar úshinshi elder tarapynan bylǵary ónimderine suranystyń tómendeýine baılanysty boldy dep otyr. Úkimet mal terisin kádege jaratý máselesine 2014-2015 jyldardan beri ǵana ishinara kóńil bóle bastady. Biraq onyń sıpaty mal terisiniń eksportyn shekteý nemese shekteýdi alyp tastaýmen ǵana retteledi», dedi senator.
Depýtat salanyń negizgi problemalarynyń qatarynda shaǵyn sharýa jáne fermer qojalyqtarynda óndirilgen ónim sapasynyń tómendigi, shıkizat satyp alýǵa aınalym qarjysynyń bolmaýy, jabdyqtardyń tozý dárejesiniń joǵarylyǵy jáne daıyndaý júıesiniń kenje qalǵanyn atap ótti. Onyń pikirinshe, bylǵary óndirisi men jartylaı bııazy júndi óńdeıtin iri kásiporyndardy ashý máseleni sheshe alady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qazirgi kezde aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýdi damytýdyń 2028 jylǵa deıingi keshendi josparyn ázirlegen bolatyn. Senator osyǵan baılanysty Úkimet basshysyna birqatar usynystar joldady.
«Birinshiden, teriden buıym jasaıtyn óndiris oryndaryna jabdyqtar men tehnıkany satyp alýǵa ınvestısııalyq sýbsıdııa qarastyrý kerek. Sondaı-aq maldyń terisin óńdeıtin óndiriske shıkizat satyp alý úshin sýbsıdııa men salyq jeńildikteri qaralýǵa tıis. Árbir óńirde teri jáne jún jınaýdyń servıstik-daıyndaý ortalyqtaryn qurý máselesi ótkir tur. Sonymen qatar janýarlardy esepke alýdyń jańa sıfrlyq platformasyn ázirleý kezinde ákimshilendirý men baqylaýdy kúsheıtý tetikteri de kózdelýge tıis», dedi senator.
Naýryz – ulttyq ıdeologııamyzdyń negizi
Senator Álı Bektaev óziniń depýtattyq saýalynda Naýryzdy merekeleý dástúrin nyǵaıtý úshin ıdeologııalyq negiz qalyptastyrýdy usyndy. Ol úsh myń jyldyq tarıhy bar Naýryzdy BUU Bas Assambleıasy moıyndaǵanyn jáne adamzattyń materıaldyq emes mádenı murasy tizimine engizgenin atap ótti. Bizdiń elimiz úshin bul mereke erekshe mańyzǵa ıe.
«Halqymyzda Naýryz – Ulystyń uly kúni, jyl basy, kún men túnniń teńelgen kúni dep aıtylady. Dál osy kúnderi bitelgen bulaqtardyń kózin ashyp, jerge tal otyrǵyzyp, árkim óz aýlasy men úı-jaıyn tazalaǵan. Egiske shyǵyp egin egip, malmen aınalysatyndar tól alýǵa kirisip, jyl basy qaınaǵan eńbekke ulasqan. Iаǵnı Naýryz – halqymyzdyń naǵyz rýhanı jáne eńbek merekesi. Sondyqtan Naýryz bizdiń ulttyq ıdeologııamyzdyń negizi bolýy kerek. Prezıdentimiz aıtqandaı, Naýryz – jańarý men jańǵyrýdyń rámizine aınalýǵa tıis», dedi Álı Bektaev.
Naýryz meıramy yntymaqtyń, jańarý men jańǵyrýdyń rámizine aınalýy úshin senator osy merekeni dáripteýge jáne ony toılaý dástúrin ilgeriletýge yqpal etetin jalpy ulttyq tujyrymdama qabyldaýdy usyndy. Depýtat Naýryz qarsańynda kópbalaly jáne az qamtylǵan otbasylarǵa, múmkindigi shekteýli azamattarǵa qoldaý jáne kómek kórsetý boıynsha búkilhalyqtyq is-sharalardy bastaýdy usyndy. Eńbek adamdaryn marapattaý jáne olardyń jetistikterin nasıhattaý da mańyzdy. Senatordyń usynystarynyń ishinde bul kúnderi soǵystan zardap shekken elderge gýmanıtarlyq kómek kórsetý de bar.
Senat otyrysy barysynda, sondaı-aq Olga Býlavkına, Ernur Áıtkenov, Talǵat Júnisov jáne Evgenıı Bolgert ózderiniń depýtattyq saýaldaryn joldady. Senator Olga Býlavkına Úkimetti Beloýsov ken ornyn joıý jobasyna saraptama júrgizýge shaqyrsa, Ernur Áıtkenov Ertis ózenindegi sýdyń azaıýyna jáne Q.Sátbaev atyndaǵy arnada bógettiń buzylýyna baılanysty alańdaýshylyq bildirdi. Talǵat Júnisov arnaýly bilim berý uıymdarynyń, onyń ishinde ońaltý ortalyqtarynyń tárbıeshilerine qosymsha aqy tólenbeıtinin, sodan týyndaıtyn máselelerdi atap ótti. Al Evgenıı Bolgert bıznesti ózin-ózi retteýdi jetildirý qajet ekenin aıtyp, bul baǵytta birqatar shara usyndy.