Qazaqtyń dástúrli mádenıetinde ánniń alar orny erekshe. Ǵasyrlardy attap, baıtaq dalamyzdyń tórt buryshyna tegis taralyp, «búkil qazaq dalasy án salyp turǵanyna» qaramastan, belgili avtorlardyń esimderi ýaqytpen birge kómeski tartyp, sońynda qalǵan baı mura halyq qazynasyna aınala beredi. Áldeqandaı sebeppen avtory umyt bolyp, ıesinen ajyrap qalǵan ánderdi yrǵaǵyna, qurylymyna, qoltańbasyna qaraı anyqtap, shyǵarmany shyrǵalańnan qutqaryp, ǵylymı aınalymǵa engizgenderdiń basynda uly Ahmet Jubanov tur. Sonymen birge ótken ǵasyrlardaǵy kórnekti ánshiler men kompozıtorlardyń mýzykalyq murasyn zertteýshilerdiń arasynda Ahmet Qýanulynyń talantty shákirtteriniń biri, ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty Zeınur Qospaqovtyń da esimi bárinen góri bıigirek atalady.
A.Jubanovtyń jetekshiligimen aspırantýra támamdap, ulttyq mýzyka ónerin, dástúrli án ónerin damylsyz zerttep, ár ánniń tarıhyna boılap, tól ónerdiń qundylyǵyna qylaý túsirmeı, qaz-qalpynda saqtaý úshin bir ǵalymdaı ter tókken mýzykatanýshy, folklortanýshy Zeınur Qospaqovtyń eńbegimen búgingi urpaq jete tanys bolmasa da, ǵalymnyń ǵylymdaǵy baǵyty, jazǵan eńbekteri áli kúnge ózektiligin joıǵan joq.
Azan shaqyryp qoıǵan aty – Zaınaqul, Zeınur Qospaqov kim edi? Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııany 1957 jyly támamdaǵan jas maman 1964 jyly A.Jubanovtyń jetekshiligimen aspırantýraǵa túsip, ǵylymdaǵy izdenisin bastaıdy. Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń mýzyka bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri bolyp júrip, mýzyka óneriniń tarıhy men teorııasyna baılanysty eleýli eńbekterin jarııalaıdy. Onyń ár jyldary jaryq kórgen «Ánshi taǵdyry», «Jaıaý Musa», «Aq sısa», «Qazaqtyń mýzyka folklory», «Qazaq mýzykasynyń tarıhnamasy», «Syr tartsaq ánshiliktiń tarıhynan», «Ǵasyrlardan jetken ún» atty zertteý eńbekterinde ol, belgili halyq kompozıtorlary men ánshileriniń ánderiniń shyǵý tarıhyn, taqyrybyn, kórkemdik jáne stıldik erekshelikterin, ánshilik sheberlikterin anyqtap, tolymdy, tyń kózqaras-oıyn alǵa tartady. О́zge de áriptes mýzyka zertteýshilerimen birigip jazǵan monografııalary óz aldyna bir tóbe. Ásirese, Jaıaý Musa, Balýan Sholaq, Birjan sal, Aqan seri, Estaı, Aıtbaı, Kenen, Maıranyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteý jolynda jazǵan eńbekteri – ulttyq mýzyka tarıhyn taný jolyndaǵy súbeli eńbek.
HH ǵasyrdyń I jartysynan mýzykataný mektebiniń irgesin keńeıtken A.Zataevıch, A.Jubanov, B.Erzakovıchter men olar tárbıelegen shákirtteriniń ishinde án óneriniń tarıhyn teorııalyq turǵyda damytýǵa den qoıǵan Zeınur Qospaqov óziniń barlyq ǵylymı eńbekterinde «О́leń men áýen – ánniń eki qanaty, birinsiz ekinshisiniń ómir súrýi múmkin emes. О́leń – ánniń mán-maqsatynan, kerek jerinde tarıhynan da habar beretin mol dereknama. Ánnen sózdi bólip tastaýǵa bolmaıdy» degen pikirin barlyq ǵylymı eńbekteriniń negizgi temirqazyǵy etip aldy. Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń ustazy, ónertaný kandıdaty, professor Saıda Elamanova ultqa qyzmet etýdiń naǵyz úlgisin kórsetken mýzyka bilgiri Z.Qospaqovtyń án óneri aldyndaǵy jankeshti eńbegine áli kúnge tánti.
– Zeınur aǵa Jaıaý Musany zerttep, tanyp-bilýge búkil ǵumyryn arnady. Musa týraly ıneniń jasýyndaı hat, derek, estelikti jerge tastamady, tutas saraptady, bárin kádege jaratty. Jaıaý Musa týraly kitaptyń avtory halyq kompozıtorynyń kóptegen ánderiniń mátinin tazalap, keıbirin notaǵa túsirip, folklortanýshy ǵalym retinde jan-jaqty qyrynan tanyldy. Z.Qospaqov qazaq-orys tilinde erkin sóılep, erkin jazatyn. Ol barlyq ǵylymı eńbegin salmaqty, dáıekti, mazmundy etip jazdy. Ol eńbekterdiń ózektiligi, jańalyǵy osy kúnge deıin eskirgen joq. Muny ǵalymnyń eń basty artyqshylyǵy dep bilemin. Zeınur aǵany qajyrly eńbegi, adamgershiligi úshin qurmet tutamyn, – deıdi búgingi mýzykatanýdaǵy belgili tulǵa S.Elamanova.
Án-kúı halyqtyń ortaq qazynasy bolǵandyqtan, shyǵý tarıhy, avtorlary tóńireginde túrli talas-tartys týyndap jatady. Z.Qospaqovtyń óz sózimen aıtqanda, «án mátinderiniń bir-birine aýysyp ketýi, bir mátinniń eki-úsh ánge telinip júrýi, avtorlary bar ánderdi, halyq ániniń sanatyna qosý, keıbir týyndylardy qısynsyz basqa bir avtorlarǵa aparyp tańý» sııaqty keleńsizdikterge án zertteýshisi únsiz qalmaı, baspasózde udaıy óz paıymy men ustanymyn bildirip otyrdy. Halyq ánderiniń mýzykalyq ereksheligine, atap aıtqanda, áýeni, ıntonasııasy, yrǵaqtyq-ólshemdik, aımaqtyq ereksheligi men oryndalý ózgesheligine mán berip, saz ben sarynnan syr izdedi. Án mátinderiniń ǵylymı tekstologııasyn retke keltirip, án men óleńdi birlikte qarastyra otyryp, kórkemdik qunaryn baıyta túsýdi ómirlik maqsatyna aınaldyra bildi. Bir sózben aıtqanda, Z.Qospaqov ǵasyrlar boıy qaǵazǵa túspeı, aýyzsha taralyp jetken ánderdiń tabıǵatyn tanyp, stıldik, mazmundyq turǵydaǵy júıesi men jigin qýalap otyryp, qospasynan aıyryp, jiliktep berdi. Qazir ǵoı sırep ketti, áıtpese, shırek ǵasyrdan astam ýaqyt buryn baspasóz betinde «Shıli ózen», «Dýdar-aı», «Jıyrma bes», «Qyzyl asyq», «Qyzyl bıdaı», «Qaratorǵaı», «Áýpildek», «Ápıtók», «Aq qum» ánderiniń avtory kim?» degen saryndaǵy saýal basylymdarda jıi talqylanyp jatatyn. Mýzyka mamandary, tipti jaı ǵana óner dese, ishken asyn jerge qoıatyn tanymy sergek azamattardyń ózi án taǵdyryna alańdap, ózi biletin deregin ortaǵa salyp, oı-talqy uıymdastyryp, aıtysyp jatatyn-dy.
«Es bilgeli estip júrgen, halyq arasyna keń taraǵan ánderdiń biri – «Jıyrma bes» áni. Belgili ánniń menshikti óleńi mynadaı ekenin eske salamyz:
«Jıyrma bes, qosh-aman bol, qaıtyp kelmes,
Jastyqty oılaǵanmen qolǵa bermes.
Qasynda qatyn-bala kúl kúzetip,
Kárilik aýrý boldy qoldan kelmes.
Ahaý, jalǵan, jıyrma bes,
Qaıta aınalyp kelmes maǵan».
Sońǵy kezde «Jıyrma bes» ánin Júsipbek Aımaýytulyniki degen pikir oryn alyp, bul án sol kisige telinip júr. Kezinde mýzyka etnografy A.Zataevıch Júsipbek Aımaýytulynyń oryndaýynan «Jıyrma bes», «Áýpildek», «Ardaq», «Abaıkók», «Qarǵam-aý», «Yrǵaqtyń» jáne basqa da án marjandaryn, sondaı-aq Abaı, Aqan seri, Mádı, Balýan Sholaq, Mustafa tárizdi ánshi-kompozıtorlardyń klassıkalyq úlgidegi týyndylaryn jazyp alyp, notaǵa túsirip, óshpes muraǵa aınaldyrdy. Kóptegen qazaq zııalylary sııaqty, J.Aımaýytuly da A.Zataevıchke án shyǵardym dep aıtpaǵan. Jáne de «Jıyrma bestiń» joǵarydaǵy óleńderi Júsipbektiń aýzynan shyqty degenge kim senedi? Bul – naqty derek. Endeshe sol derekke toqtaǵan jón, ony kerisinshe burmalaý shyndyqqa qııanat» dep, Z.Qospaqov «Ǵasyrlardan jetken ún» kitabynda daýǵa ulasqan talqynyń núktesin qoıady. Dámil-dámil daýǵa túsip júretin ánder arasynan el aýzynda jıi aıtylatyn «Shynar-aı», endi birde «Zıbash-aı» dep shyrqalatyn ánderdiń bir-aq týyndy ekenin, bastapqy atynyń «Balymsha» bolǵanyn bultartpas derektermen dáleldep, bir ándi úsh túrli án etip án jınaqtaryna engizgen qurastyrýshylar men jaýapty sharýaǵa nemquraıdy qaraǵan redaktorlardyń saýatsyzdyǵyn synǵa alyp, oryndy eskertý jasaǵan da Z.Qospaqov. О́ner zertteýshisiniń kitaptarynda mundaı mysaldar jetip-artylady. Ár ánniń tarıhyn tarqatqan derekteri qyzyqty, qolmen qoıǵandaı naqty. Keńes kezinde jyl saıyn basylyp shyǵatyn «Án – kóńildiń ajary», «Aýyl keshi kóńildi», «Qazaq ánderi» sekildi án jınaqtaryndaǵy osy tektes «áttegen-aılarmen» kúresip, kemshilikterdiń jolyn kesip, qolynan kelgenshe kúresip baqqan eńbegin naǵyz janashyrlyq emes dep kim aıta alady?
О́nertaný kandıdaty Álııa Sabyrova, «Zeınur Qospaqov – qazaq mýzykataný ǵylymynda ózindik orny bar tulǵa. Birinshiden, ol Ahmet Jubanovtyń shákirti retinde qazaqtildi mýzykataný ǵylymyn óristetýge ózinshe atsalysty. A.Jubanov pen Z.Qospaqovtyń kezinde mýzykataný ǵylymynyń qazaqsha baǵyty jedel qarqynmen damydy dep aıta almaımyz. Negizgi baǵyt orys tilinde júrgizildi. Soǵan qaramastan, ǵalymnyń barlyq kitaptary qazaq tilinde jazyldy, ol qazaqtildi ǵylymdy damytýǵa zor úles qosqan aıtýly ǵalym. Mýzykatanýdyń ishindegi án ónerin talmaı, tynbaı zerttedi. Dástúrli án óneri qazaq óneriniń altyn ǵasyry atanǵan HIH ǵasyrdyń ózinde birneshe án mektepterine tarmaqtalǵan bolatyn. Sebebi ár aımaqta ózindik án dástúri, ózindik oryndaýshylyq máner qalyptasty. Al Z.Qospaqovtyń negizgi baǵyty A.Jubanovtyń jol silteýimen bekitilgen basty taqyryby, ol – Arqanyń án dástúri. Osy taqyrypta jazylǵan ǵalymnyń «Syr tartsaq tarıhynan ánshiliktiń» degen kitaby ulttyq mýzykatanýǵa jańalyǵymen endi. Munda, Úkili Ybyraı, Shashýbaı, Maıra, basqa da Arqanyń ataqty sańlaq ánshileri týraly ǵumyrbaıandyq sony derekter alǵash ret oqyrmanǵa tanystyryldy. Alaıda qazaq mýzykataný ǵylymy úshin osy ýaqytqa deıin ózekti bolyp kele jatqan «Ánshi taǵdyry» kitabynyń orny bólek. Bul kitap ǵalymnyń kandıdattyq dıssertasııasynyń negizinde jarııalanǵan zertteý jumysy. Jaıaý Musa qoǵamnyń ádiletsizdigin áshkerelep, shyndyqty jarııalaǵysy keldi. Avtor osy tarıh shyndyǵyn zerdelep, áıgili Jaıaý Musanyń ómiri týraly, onyń Musa Shormanovpen uzaqqa sozylǵan kúresi, jyldar boıy talas-tartyspen ótken qıyndyqqa toly taǵdyry týraly tolǵaıdy. Z.Qospaqov ár deregi altynǵa bergisiz arhıv qujattaryn tirnektep júrip jınap, A.Jubanovtan keıin tuńǵysh ret Jaıaý Musa ómiriniń kóleńkeli-kúngeıli jaǵyn tutas zerttep, árbir ánine jeke toqtalyp, taldaý jasap, qundy eńbekti dúnıege ákeldi. Jaıaý Musanyń tolyq ǵumyrbaıanyn, shyǵarmashylyq stıldik qoltańbasyn ashatyn birden-bir eńbek osy bolyp tur. Ár ánniń kórkemdik sapasyna maman, ǵalym retinde baǵa berip otyryp jazǵan, 1970-jyldary jaryq kórgen «Jaıaý Musa» kitaby arada jarty ǵasyr ótse de qundylyǵyn joıǵan joq. Uzaq jyldar boıy Ǵylym akademııasynda eńbek etken Zeınur Qospaqovtyń ǵalymdyǵynan bólek, jeke tulǵalyq qasıeti de bólek áńgime etýdi qajet etedi», dep áńgimeleıdi án jádigerleriniń joqshysy týraly tolǵanysynda.
Zeınur Qospaqov ǵasyrlar boıy aıtylyp kele jatqan, halyqtyń qanyna sińip, júregine uıalaǵan ádemi ánderin orynsyz talan-tarajǵa salyp, sebepsiz, dálelsiz jeke tulǵalardyń qanjyǵasyna bókterip berýge qarsy boldy. Mundaı úrdis ásirese, jazyqsyz japa shekken alashshyl azamattar aqtalyp, halyqpen jappaı qaýyshyp jatqan jyldary jıi kórinis tapty. Bul óte kúrdeli másele ári talasqa toly dúnıe edi. Kóp jaǵdaıda muny dáleldeý múmkin de emes. О́ıtkeni 1930-jyldarda avtorlaryn mansuqtap, ánderin kesip, qyrqyp, qııanat uıymdastyrǵan qyzyl-qyrman naýqanǵa tarıh pen saıasattyń yqpaly asa kúshti boldy. Mysaly, «halyq jaýy» jazalansa, atylsa, olardyń óleńi, oǵan qosa ánderi de sottalýy tıis edi. Atyn da ataýǵa tyıym salynǵan avtorlardyń keń qanat jaıyp ketken ánderin saqtap qalý úshin amalsyz basqalarǵa telıtin májbúrlik sodan týdy. Al keıin naq óz ıesin taýyp, sol avtordyń áni ekenin senimmen dáleldep shyǵý úshin derek, aıǵaq árqashan jetkilikti bola bermedi.
Mine, osyndaı qysymda ómir súrgen mádenı muramyzdyń joǵyn joqtap, aqtańdaqtardy arshyp, ótkeni men búgingi taǵdyryna janashyr kózqaraspen qaraǵan ónertanýshylar, mýzyka mamandary arasynda dara turǵan Zeınur Qospaqovtyń esimi eshqashan umytylmaýy tıis. О́zinen taraǵan urpaǵynyń ishinde mýzykany ulaǵat tutqan Ǵalııasy bar, ákeniń armanynyń oryndalǵany da sol bolar. Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń Ǵylymı jumys jáne halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi prorektory, ónertaný kandıdaty, professor Ǵalııa Zaınaqulqyzy áke kásibine adal perzent retinde bar ómirin mýzykataný isine arnap, búginde osy salada jemisti eńbek etip keledi. Áke men bala baǵytynyń aıyrmashylyǵy – biri dástúrli án ónerine den qoısa, biri – klassıkalyq mýzykanyń teoretıgi. Sahnany dúbirletip ánge bóleýdi dombyra ustaǵan ánshilerge tapsyryp, shymyldyqtyń syrtynda júrip talaı dúldúl ánshiniń aspandata salǵan asaý ánin jalynan sıpap jubatty, jýasytty. Jiligin shaǵyp, til úıirer tátti dámin tańdaıǵa tamyzdy. Jan dúnıeni shymyrlatqan sulý sazdyń shyraqshysy boldy. Shalqyp jatqan teńiz túbine súńgip, injý-marjan súzdi. Qazyna-qambany toltyrdy. Kóbik-tortasynan ajyratyp, jarqyratty. Qajymaı-talmaı nasıhattady. Qundylyǵyn kórsetti. Kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý jolynda qalǵymaı qyzmet etti. Uly týyndylardy bıik deńgeıimen desteleý osyndaı-aq bolar.
ALMATY