Aqparattyq qaýipsizdik jáne onlaın keńistik

– Aqparattyq qaýipsizdiktiń klassıkalyq úlgisi bar ma?

– Árıne, bar. Aqparattyq qaýip­­sizdiktiń klassıkalyq úl­gisi mańyzdy úsh bólikten tura­dy: qupııalyq, tutastyq jáne qoljetimdilik. Aqparattyń qupııa­lyǵy óziniń ıesi belgilegen qatań shektelgen adamdar toby ǵana tanysa alady degendi bildiredi. Aqparattyń tutastyǵy – aqparat­tyń burmalanbaǵan túrde saqtalý qabileti. Aqparattyń zańsyz jáne ıesi qalamaǵan ózgeris (operator qatesiniń nemese ýákilettigi joq adamnyń qasaqana is-áreketiniń saldarynan) tutastyqtyń buzy­lýyna ákeledi. Aqparattyń qol­jetimdiligi aqparattyq júıe­niń tıisti ókilettikteri bar sýbek­tilerge derekterge der kezinde bógetsiz ruqsat berý qabiletimen anyqtalady. Aqparatty joıý ne­mese buǵattaý (qateliktiń nemese qa­saqana is-árekettiń saldarynan) qoljetimdilikke kedergi keltiredi.

– Shabýyldyń qandaı túr­leri kóp kezdesedi?

– Olardyń túri kóp. Birinshisi – kúshpen alýshy baǵdarlama. Bul – satyp alýǵa deıingi kompıý­ter­lik júıeniń faıldaryna kirý­di buǵattaý arqyly aqsha jym­qyratyn júıe. Olqylyqtyń or­­nyn toltyratyn satyp alýdy aýda­rý faıldardy júıeni qalpy­na keltirýge nemese júıeniń jumys istep ketýine kepildik bermeı­di. Ekinshisi – DdoS shabýyly (aǵylshynsha Distributed Denial of Service – qyzmet kórsetýden bas tartý). Iаǵnı qyzmet kór­setýden bas tartý túrindegi sha­býyl. Bul – keń taralǵan jáne qaýipti jelilik shabýyldyń biri. Sha­býyl nátıjesinde zańdy paı­dalanýshylarǵa, jelilerge, júıe­ler men ózge de resýrstarǵa qyz­met kórsetý buzylady nemese tolyq isten shyǵarylady. DdoS shabýyl saldarynan saıtqa qyzmet kórsetetin serverlerge úlken kólemdegi jalǵan suratýlardy óńdeýge týra keledi jáne saıt qarapaıym paıdalanýshy úshin qoljetimsiz bolyp qalady. Úshin­shisi – áleýmettik ınjenerııa. Bul arqyly qupııa aqparatty ashý­ǵa bolady. Tórtinshi – fıshıng. Kom­pıýterlik aılakerlik­tiń túri. Onyń ne­gizgi maqsaty – adamdy alaıaq­qa qajetti aqparatty usy­nýǵa eriksiz kóndirý. Bul zańǵa qaı­­­shy kompıýter arqyly jasala­tyn qylmys. Besinshi – saıtty buzý. Zııankes saıttyń faıl­dary­na ne­mese saıtty basqarý júıe­si­niń bas­ty bólimine ruqsatsyz kiredi.

– Sarapshylardyń aıtýyn­sha, keleńsizdikterdiń aldyn ala­­­tyn eń qarapaıym jol – qu­pııa­­sózdi durys qurý. Qupııa­sóz saıasaty týraly pikirińizdi bilsek.

– Qupııasóz saıasaty qarapa­­ıym tásilderden turady. Mysaly, ­ony jumys ornynda elektron­dy túr­de saqtamaý, áldenege jazyl­ǵan bolsa, kópshilikke qoljeti­m­­siz oryndarda jasyryn ustaý, úshinshi tulǵaǵa aıtpaý mańyz­dy. О́ndiristik qajettilik jaǵdaıyn­da qupııasózdiń mánin ashýǵa jol berilgennen keıin ony mindetti túrde aýystyrý kerek. Qupııasóz keminde 8 sımvoldan turýǵa tıis.

– Gúlmıra Serikbaıqyzy, elimizdiń kıberqaýipsizdigi tý­raly ne aıtar edińiz? Qandaı másele bar?

– Elimizde kıberqaýipsizdik­tiń negizderi ıgerilip, ony ba­ryn­sha paıdaǵa jaratyp júrmiz dep aıta almaımyz. Mysaly, kıberqaýipsizdik salasyndaǵy ma­mandar daıarlaý isi áli sylbyr. Bizge kıberqaýipsizdik, krıpto­grafııa, kommýnıkasııa, kıbernetıka baǵytyn tereń meńgergen mamandar qajet-aq. Qolda bar resýrsqa máz bolyp júre ber­meı, ınternet pen aqparattyq álem­nen oryn tabýymyz kerek. «Kıbersoǵystaǵy úkimettiń múm­kindikteri» degen túsinik bar. Bul másele barlyq elge tán. Al bizde osy kıberqaýipsizdikti tereńnen zertteıtin, onyń quraldaryn ázir­leıtin qýatty zerthana joq­tyń qasy. Mysaly, Reseıde Kas­perskıı platformasy birsha­ma jyl boıy jumys istep keledi. Bul – belgili bir deńgeıde aqp­arat­­ty qorǵaıtyn, IT-mamandardyń ­kú­­shin biriktiretin qýatty plat­for­ma. Elimizde memlekettik je­li­lerge, memlekettik-áleýmettik jelilerge balamany jasap shy­ǵarý isi de aqsap tur. Negizinen kı­ber­qaýipsizdik tujyrymda­ma­sy bekitilgen. Bul – elimizdiń kıberqalqany. Ol Prezıdent­tiń «Qazaqstannyń úshinshi jań­ǵyrýy: jahandyq básekege qabi­lettilik» atty Joldaýyna sáıkes ázirlendi. Tujyrymdamada elektrondy aqparattyq resýrstardy, aqparattyq júıeler men telekommýnıkasııa jelilerin qorǵaý, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy qaýipsiz paıdalanýdy qamtamasyz etýdiń negizgi baǵyttary qamtylǵan. Bir jaqsysy, bul qujat Ortalyq Azııa kıberqaýipsizdik kásipqoılar qoǵamynyń qatysýymen ázirlendi.

– Kıberqaýipsizdikti qara­paıym tilmen qalaı túsindirip berer edińiz?

– Kıberqaýipsizdik – elektron­dy nysandaǵy aqparatty óńdeý, saqtaý, berý, aqparattyq júıeler men aqparattyq-kommýnıkasııa­lyq ınfraqurylymdy syrtqy jáne ishki qaýip-qaterden qorǵaý. Qazir memlekettiń sapaly qyzmet etýi, azamattarǵa qyzmet usynýy úshin kıberkeńistiktiń kúnnen-kúnge mańyzy artyp keledi. Kı­bershabýyldar ekonomıkaǵa ora­san zııan keltiredi, qoǵamnyń on­laın qyzmetterge degen senimin tómendetedi. Azamattarǵa, olar­dyń menshikteri men qupııaly­ǵy­na zalal keltiredi. Este saqtaı­tyn bir jaıt, kıbershabýyldar ońaı qupııasózder, jeke derek­ter­di jarııalaý syndy adamı nem­­quraıdylyq pen abaısyz­dyq­tar­dan týady.

– Kıbershabýyldan tolyq­taı qor­ǵaný múmkin be?

– О́kinishke qaraı, joq. Sha­býyldar­dan absolıýtti qorǵanys kıbermer­diń kúrdeliligine jáne­ onyń ózgerý qabile­tine baıla­nysty múmkin emes. Degenmen bu­ǵan umtylý kerek. О́ıtke­ni kıber­qa­ýip­­siz­dik – aqparattyq qoǵam­dy damy­tý­dyń qajetti shar­­ty. Internet – jumys orny ǵana emes,­ ómirimizdiń bólshegi. On­laın-keńistikte ózińdi qor­ǵaý – úıiń­­di qorǵaýmen teń. Kı­ber­sha­býyl aldy­men qarjy qor­la­ry men aqparattaryna ja­sa­la­dy. Qarjy týraly aqparat – kı­­ber­qylmyskerlerdiń basty ny­sany. Kompıýterdegi qaýipsiz­dik memlekettik qaýipsizdikten bas­tap kommersııalyq sektor­daǵy máselelerge deıingi tiz­bek­ti júıeni qamtıdy. Aqparattyq saıasat ulttyq lokasııadan jahan­dyq deńgeıge deıin keń taralyp, kún tár­tibine qorǵaý sharala­ryn qoıyp otyr. Kompıýter qyl­mys­tary týraly Býdapesht kon­vensııasyn Qazaqstan 2006 jyl­dyń 1 naýryzynda qabyl­dady. Kı­­ber­qylmystyń halyqaralyq qu­­qyqtyq negizderine BUU qyl­mys­tyq maqsatta aqparattyq-kom­­mýnıkatıvti tehnologııa­lar­dy qoldanýǵa qarsy aktini de ataý­­­ǵa bolady. Ulttyq qaýipsiz­dik­­ten bastap, azamattardyń je­ke derekterin qorǵaý – ár mem­le­­kettiń basty aqparattyq saıa­saty. Internet qylmystyń eń qıy­­­­ny da ońaı olja kózin izde­gen ha­kerlerdiń jyldamdyq­pen aıla­kerlik tehnologııany ıge­­­rýin­de. Sebebi zańnama­lyq ak­ti­­ler ázirlenip, qorǵaý amal­da­rynyń quqyq­tyq negiz­deri qa­rastyrylǵansha, haker­lik qyl­mys­tardyń aıla-sharǵylary so­ǵur­lym tez oılastyrylady. Taǵy bir qıyndyq bar, qorǵal­ǵan aqparatty ıntellektisi jo­ǵary qylmyskerler urlaıdy. Kıber­shabýyl arqyly ınternet qoldanýshylarynyń qarjy de­rekterine ǵana emes, jeke basy­nyń málimetterine de shabýyl ja­salatyny málim. Ásirese bul saıa­sı naýqandarda jıi oryn alady.

– Bul salada qandaı aspek­tilerge jiti nazar aýdarmaı júrmiz?

– Kıber áleminde aqparat­ty qorǵaý men onlaın áreketti ba­ryn­sha qaýipsiz etýde birneshe amal­dy este ustaǵan jón. Basty­sy – elektrondy poshta, áleý­met­­tik jelilerdegi akkanýttar­ǵa ený amaldaryn qupııa saqtaý, qupııa­lylyq amaldaryn artty­rý, eki rettik tekserýden ótkizý jáne qupııasózdi jıi aýysty­ryp otyrý. Ár azamattyń ınternet­tegi qaýipsizdigin jeke múdde dep qaramaý kerek. Kıberqor­­ǵaý amal­daryna qatysty semı­nar­lar, trenıngter, onlaın kýrstar, buqaralyq kýrstar damylsyz uıymdastyrylǵany durys. Kez kelgen qoǵamdyq orynda kı­ber­shabýylǵa tap bolǵan jaǵdaıda alǵashqy sıfrly qaýipsizdik kó­mek qyzmetteri de jetispeıdi. Sosyn kıber­býllıng keıingi jyl­dary qoǵamda bel­sendi kórinis taýyp otyr. Bir qıyny, kıberbýl­lıng sıpaty qandaı, oǵan tap bol­ǵanda ne isteý kerek degen saýal­­darǵa azamattar áli de ja­ýap tappaı júr. Kezinde qazaq jýr­nalısiniń ólimin sýısıdke apa­ryp tiregen sot organdary bul áre­ketten kıberbýllıng nyshanyn dáleldeı almaǵany ókinishti. Sol úshin de eń aldymen aqparat maı­danynda jýrnalısterdiń quqy­ǵy men býllıngten qorǵaýdy ha­lyq­aralyq uıymdar usyn­­ǵan nus­qaýlyqtardaǵydaı keńi­nen nası­­hat­taý kerek. Byltyr qara­sha aıynda qazaq tilinde Eko­nomıkalyq ynty­maq­tas­tyq uıymy daıarlaǵan jýrnalıst áıelderdiń ınter­net­tegi qaýip­sizdigi #SOFJO anyq­ta­malyq nusqaýlyǵyn ázir­leýge qa­tystyq. Internet keńis­tigi aza­mat­tardan bastap bılik­tiń barlyq satysynda, memlekettik jáne ulttyq qaýipsizdikti qorǵaý maqsatynda árdaıym aqparattyq tazalyqpen qatar derekterdiń berik qamalyn qurýdy talap etedi.

–  Jaqynda AQSh Ulttyq ǵy­lym qory qarjylandy­ra­tyn «National Science Foun­dation» «Sıfrly qo­ǵam» joba­synyń «Internettegi saıa­sat ólshemi» baǵyty boıyn­sha ın­ternettegi bostandyq, kı­ber­qaýipsizdik, dezınformasııa, áleý­met­tik jeli­lerdiń polıarızasııasyna ult­tyq sarapshy re­tinde shaqyrtý alypsyz.

– Iá, ótken jyly qańtardan bas­tap saraptaý jumysyna kiris­tim. Negi­zinen «Scopus» ǵylymı jýrnaly – kitap­tardan, konfe­rensııa materıaldarynan dáıek­sózder alynatyn derekter bazasy. Ǵylymnyń tehnıka, medısına, áleýmettaný, óner jáne gý­manıtar­lyq salalaryndaǵy zert­teý nátıjelerin qam­tıtyn derekter bazasy materıaldardy jasandy ıntellekt kómegimen taldap, nátıjelerin metrıkalyq ólshemdermen usynady. Sondyq­tan halyqaralyq zertteý uıym­dary, qorlar, ýnıversıtetter men ortalyqtar ár óńirden ult­tyq sarapshy, kollaborator izde­se, osy bazada jarııalanǵan ǵa­lym­dardyń eńbekterine qarap, baǵalap, usynystar jasaı­dy. Meniń elektrondy demokratııa týraly eńbegim osy bazada ja­rııalanǵanyna on jyldan asty. AQSh Ulttyq ǵy­lym qory «National Science Foundation» qar­jylandyratyn «Sıfrly qo­ǵam» baǵdarlamasy aıasyndaǵy «In­ternet­tegi saıasat ólshemi» jobasyna osylaı kel­dim. Bul joba ınternettegi bostandyq, kı­berqaýipsizdik, áleýmet­tik jelidegi dezınformasııa jáne polıarızasııa baǵyttary boıynsha derek­ter jınaý, saraptaýlardan turady. Eli­miz boıynsha jaryq kórgen eńbek aýqym­dy jobaǵa qatysýyma septigin tıgizgeni ras. Ǵylymı ju­my­symyz ulttyq qor­daǵy maman­dar­dyń usynys jasaýy­na sep bol­dy.

Áńgimelesken –

Eligimaı TО́ŃKER,

«Egemen Qazaqstan»