Farıza-júrek toqtady... Sodan beri on jyl ótti. Saǵym ýaqyt odan da ári jyljı bereri anyq. Ádiletti qoǵamǵa Farıza Ońǵarsynova kerek edi! Biraq kóńilge bir medet: semser jyrlary, ótkir oılary qaldy. Qasıetti qara jerge serik etip jyr-planetasyn qaldyryp ketti. Ol – eldiń baǵy! Azamattyqty, ar-uıatty, ádildikti, alasarmaýdy qazaq balasyna mura etken Farıza aqyndy biz saǵynamyz!
Aq sóıleý, ádildik – Farıza Ońǵarsynqyzynyń rámizi! Onyń poezııasy quıma altyndaı salmaqty. Ony asyrap-baqqan aqsha da emes, altyn da emes – eliniń mahabbaty, jurtynyń senimi bolatyn. Ol muń áleminde júrdi. Ol muńmen alysty, árıne, onyń óz qara basyndaǵy muńy da jeterlik edi... Biraq ol óz muńyn kúıttegen joq. Onyń muńy eli edi. Shyndyqty súıgen júregi qaı ortada da qaqyratyp shyn sóıletetin. Jaǵympazdardyń janyn alatyndaı rýhy bar edi. Keıde bizdiń jurt: «Qyz da bolsa, er azamattyń júgin kóterip júr», dep jatady. Joq! Olaı demeńder, aǵaıyn! Qyz balasy yqylym zamannan er adamdar kótere almaıtyn júkti kóterip kele jatyr. Ár er azamattyń danalyǵynyń, minezdegi qaısarlyǵynyń, batyrlyǵynyń, tipti tektiliginiń qaınar kózi – Ana. Ananyń aq sútimen daryǵan qasıet, ananyń sheksiz tilegi, balasyna degen senimi – aq joldan taıdyrmaıtyn kod. Uly Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynda anasy Uljannyń Qarqaralyǵa ákesimen birge jolǵa shyǵyp bara jatqan Abaıǵa: «Balam, úlkender birde tatý, birde araz bola beretin «Kúndestiń kúli de kúndes» degendi sen bilmeı-aq qoı. Bójekeńdi kórgen jerde sálemińdi túzý ber. Bir kezde jaqsy jaqynyń edi. Kim tentek? Kim maqul? Qaıdan bildiń? Ákeń dushpan dese, sen ádil bol! Jamandyqqa kim tabylmaıdy deısiń, janashyrdan aıyrylma» deýi – ananyń balasyna dos tabýda kórsetken danalyq joly emes pe?
Anada qasıet bolmasa, júz jerden ákesi jaqsy bolsa da, bala pispeıdi, jetilmeıdi, kisiligi kemeldenbeıdi. Farıza aqyn – qalyń jurttyń tárbıeshisi, aqylshysy boldy. Keıde aǵyndy, keıde muńdy, keıde shyryn sezimdi jyrlary sanalyǵa nur, mahabbatqa nár, toqyraǵan jandarǵa rýh beretin.
О́mirge kelgen sábıdi tal besik qana terbetpeıdi, taǵdyryna aqyndyqty o basta jazǵan Qudiret Ie Farıza aqyndy rýhy asqaq, órligi eren, dostyǵy ónege Isataı men Mahambettiń jerinde ómirge ákeldi, Shalkıiz, Qaztýǵan, Murat jyraýlardyń tolǵaýlarymen sýsyndaǵan el aǵalary aqyn júregin terbetti. Jer-ananyń tarıhı jady, sanasy terbetti. Mine, aqyn jany, genetıkalyq jady qaıdan nár aldy degenge jaýap osy.
Farıza apaıdyń dilindegi taǵy bir tuǵyr ata-babasynyń qasıetinde bolsa kerek. Keńestik zaman ker tartyp, úsh tuǵyr – dinnen de, dilden de, tilden de jurdaı etip, rýhty ash, tándi jalańash etkende, sol tuǵyryn saqtaýǵa janyn bergen naǵyz azamattardyń ishinde, ishinde emes-aý, basynda turǵan azamat, el qyzy Farıza Ońǵarsynqyzy bolatyn.
Dil degen – bolmys, ulttyq qalyp, ǵasyr-sheber boıǵa jınap bergen salt-dástúr emes pe? Ábish Kekilbaıuly Farıza apaıdyń bir qyzyqty qylyǵyn aıtyp bergen edi. Germanııadan nemis aqyny arnaıy Almatyǵa kelip, Farıza aqynnyń óleńin nemis tiline aýdarýǵa nıet etedi. Ábish aǵa sol kisini Farıza apaıdyń úıine alyp keledi. Nemis aqynyna barynsha Farıza apaıdyń ómiri týraly, keıbir óleńderiniń maǵynasyn aýyzsha aıtyp, ol aqyn tańdanysyn bildirip, shaı iship otyrady. Bir kezde ulttyq as – et dastarqanǵa keledi, bir tabaqqa jeke qoıdyń basyn salyp, nemis aqynynyń aldyna tartady. Nemis aqyny abdyrap, ne isterin bilmeı qalady. Oǵan bul qazaqtyń dástúri ekenin, eń syıly qonaqqa bas tartatynyn aıtyp túsindiredi. Nemis aqyny basyn shaıqap kúlip jiberedi.
Sonda Farıza apaı qatty ashýlanyp, bul baryp turǵan ádepsizdik ekenin aıtyp, dastarqannan turyp ketedi de, qaıtyp bólmesinen shyqpaı qoıady. «Elimniń dástúrin syılamaǵan adam meniń óleńderimdi aýdarmaı-aq qoısyn», deıdi. Bul áreketinen aqynnyń mansabyn emes, halqynyń dástúrin bıik sanaǵany kórinbeı me? Bul da qanmen kelgen, ana sútimen boıǵa daryǵan qasıet bolsa kerek. Hanǵa da qaharyn tóge alatyn Mahambettiń órshil rýhy Farıza aqynnyń janyna da, qalamyna da nur syılaǵandaı. Onyń poezııasynan attyń dúbiri, ulanbaıtaq jerdiń tynysy, almas qylyshtyń jarqyly kórinetini de sodan bolsa kerek. Ár ýaqyttyń dertin jazýǵa rýh emshisin, shıpagerin Alla ózi jiberip otyratyndaı ǵoı. Farıza ǵumyr keshken eki zamannyń da keseldi tusy az bolǵan joq. Keńestik senzýra, shash al dese, bas alatyn jandaıshaptar, aqyndyq talantyna ishi kúıgen qorqaýlar qanshama ret onyń judyryqtaı júregine qanjar salyp qanatty deseńizshi.
Táýelsizdik úshin shyn qýanǵan, shyn baqytty jan – Farıza apaı bolatyn. Eski tondaryn tastaı almaı, keńestik dáýrenin ańsaıtyndarǵa ósh edi. Ekijúzdilik, jaramsaqtanyp, bıliktiń kóleńkesinde júrip, keýde kergenderdi jyr semserimen osyp-osyp jiberetin.
«Mansapty men maldynyń,
Ákim menen áldiniń,
Jaramsaq pen jansyzdyń,
Aramza men arsyzdyń
Bar zamanda qulqy bir:
Jaǵasy aq ta, urty kir...»
О́miri men óleńi birdeı aqyn kóp emes... Farıza ómirin óleńinen bólip alý múmkin emes. «Aspannan qara Jerge Aı qulasyn, áıteýir anyq meniń aınymasym» dep, ózine adamdyq ustanym qoıa bilgen Farıza aqynnyń bolmysy eshkimge uqsamaıtyny da sondyqtan.
О́leń qudiretine degen mahabbatyn qarańyzshy:
«Dara kúnderimniń,
nala túnderimniń,
serigi bolǵanyń úshin,
senimi bolǵanyń úshin,
О́leń,
Men seni aıalaımyn».
Aıalaıtynyń – óz halqyń, óz óleńiń, áz-Farıza!
Keńes zamanynyń irgesin ydyratqan Jeltoqsan kóterilisi aqynnyń taǵdyryna bult úıirgen, aqynnyń ǵana emes, elim degen erlerdiń taǵdyryn talqan etken, jas bozdaqtar qanyn tókken qıly zaman edi. Sondaı asyl er, qoǵam qaıratkeri Asanbaı Asqarov jazyqsyz aıyptalyp, Bishkektiń túrmesine qamalǵanda arashashy bolǵan kim? Aǵasyna hat jazyp, qarlyǵash tilegin jetkizgen Farıza Ońǵarsynqyzy bolatyn. «Túrmege hat» degen óleńin jazdy:
«... Hat jazdym búgin Sizge – shydamadym,
shetinde turǵandaımyn qulamanyń.
Bul hatym – júrek sózi qazaqtaǵy
qaryndas ataýlynyń, myń ananyń.
.... Ketpedi, dalamyzdy zar mekendep,
sharasyz jigitter júr, janda – kermek:
«Mańdaıǵa Asekeńdi syıǵyzbaǵan
qazaqtaı sormańdaı el bar ma eken», – dep.
... Jumaq bar jer betinde, tamuq ta bar,
qorshaıdy qoǵam degen alyp qamal.
Shara joq qaryndasta, kepter-jyrym
kóńilimdi Sizge degen alyp barar…»
Qylyshynan qan tamǵan keńestik zamanda mundaı sózdi Farıza aqyn batyl aıta aldy.
Jany – arynyń, ary malynyń sadaǵasy Farıza apaıdyń jaryq dúnıemen qoshtasyp, kóz jumǵanyna on jyl boldy.
Birtýar aqynnyń rýhy kókte shalqysyn! О́leń-jyrynda adaldyq pen ádildiktiń dáni qaldy. Bul – halqymyzdyń máńgilik oljasy.
Gúltas Qurmanbaı,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor