Shalqar shabyt ıesi

Sydyq 1924 jyly 5 tamyzda Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanynda, Úlkenbulaq aýylynda dúnıege kelgen. Onyń mý­zy­kaǵa qabileti jas kezinen-aq baı­qalady. Alǵash ret qazaqtyń án-kúılerin óz ákesi, dombyrashy ári qobyzshy Muhamedjannan estıdi. Anasy Aqboryq ta ánshi bolǵan desedi.

Qarshadaıynan qabileti baı­qalǵan Sydyq Almaty mý­zy­ka ýchılıshesine oqýǵa tú­sip, ony bitirgennen keıin Memle­ket­tik konservatorııanyń kom­­po­zıtorlyq bólimine, E.Brý­sı­lovskııdiń synybyna qa­­byl­danady. Jas talant kon­ser­vatorııada oqyp júrip, «Shol­­panym», «Aýyl túni», «Jyl­qyshy áni» sııaqty ánder shy­ǵarýmen qatar, skrıpka úshin sonata, qobyzǵa arnalǵan pesalar, horlar men drama spek­taklderine mýzyka, qazaqtyń halyq aspaptary orkestrine ar­nap «Balqadısha» varıasııasyn, «Qyz qýý» sımfonııalyq sýrettemesin, «Dombyra týraly ballada», «Shattyq otany» sım­fonııalyq poemalaryn jazdy. Kompozıtordyń atyn shyǵaryp, kópshilikke tanymal etken osy sońǵy poemasy boldy. Onyń ne­gizine kúı yrǵaǵy alynǵanmen, ol – qazaqtyń dástúrli kúılerinen túbirimen ózgeshe janr. Bir kezde M.Tólebaev halyq aspapta­ry orkestrine arnap mýzyka jazýdy quptap, qýattap: «ǵajaıyp respýblıkalyq halyq aspaptary orkestrine (jetekshisi – Sh.Qajyǵalıev) arnap jazýdan bas tartqan bizdiń jas avtorlarymyz keshirilmes qate jasaıdy dep oılaımyn. О́ıtkeni shyǵarmashylyqtyń bul salasy folklordan kásibı óner­diń kúrdeli formalaryna ótetin jol», degen edi. Bul poema – sol M.Tólebaev aıtqan «ulttyq mý­zykanyń kásibı úlgide» damýy­nan týǵan sımfonııalyq kúı. Osy shyǵarmamen qazaq mýzyka­­syn­da jańa janr týdy deý­ge bola­dy. Alaıda Sydyq tyń­nan jol sal­ǵan joq. О́ıtkeni oǵan deıin «Birjan –Sara» ope­rasynda «Soqyr Esjan» kú­ıin klassıkalyq turǵyda óń­dep jaz­ǵan M.Tólebaevtyń úl­gisi bar bolatyn. Budan ke­ıin E.Rah­madıevtiń áıgili «Daı­rabaı»,«Qudasha-dýman», M.Mań­ǵy­taevtyń «Konserttik kúı», T.Qajyǵalıevtiń «Qyz qýý», t.b. shyǵarmalary dúnıege kel­di. 1953 jyly Býharestegi Búkil­dúnıejúzilik festıvalge bar­ǵan Qurmanǵazy orkestriniń baǵ­darlamasyna M.Tólebaevtyń «Vengr taqyrybyna ja­zyl­ǵan «Fantazııasy», E.Brýsı­lov­skııdiń «Rýmyn áýenderi», M.Glın­kanyń «Vals-fanta­zııa­sy», I.Bramstyń «Vengr bı­leri», rýmyn kompozıtory G.Dı­nıkýdiń «Hora stakkato» shy­ǵarmalarymen qatar «Shattyq otany» atty sımfonııalyq poema da engizildi. Keıin bul shyǵarmaǵa Jambyl atyndagy Memlekettik syılyq berildi. Jas kompozıtor úshin bul úlken tabys edi.

Dırıjer Sh.Qajyǵalıev pen kompozıtor S.Muhamedjanov­tyń izgi syılastyqqa, shyǵarmashy­lyq dostyqqa aınalǵan alǵash­­qy tanystyǵy sol jyldary bas­talyp edi. Mýzyka jaıyndaǵy bir áńgime kezinde Shákeń ánshi daýysyna arnap konsert jazý jóninde Sydyqqa oı salady. Memlekettik syılyqtyń birneshe dúrkin laý­reaty N.D.Shpıller jáne tama­sha ánshi D.Iа.Pantofel-Neches­kaıa oryndaǵan R.Glıerdiń jeke daýysqa jazǵan «Konsertin» tyńdaýǵa keńes beredi. Shákeń­niń bul usynysy tamyry halyq­tyq mýzykanyń topyraǵynda óngen áýenge jany baı kompozıtor­dyń kóńiline qona ketedi. Kóp uza­maı Jarylǵapberdiniń «Ardaq» ániniń negizinde soprano daýysyna arnalǵan tamasha «Konsert» dúnıege keledi.

1958 jyly atalǵan «Kon­sert» Máskeýde ótken qazaq áde­bıeti men óneriniń onkúndiginde úlken tabysqa ıe boldy. Keıin bul shyǵarma B.Tólegenova­nyń oryndaýynda Sh.Qajyǵalıev­tiń dırıjerligimen Armenııa mem­lekettik sımfonııalyq or­kes­tri­niń súıemeldeýinde taspaǵa túsip, Búkilodaqtyq radıonyń altyn qoryna qosyldy. Ánshi daýysy­na jazylǵan «Konsert» qazaq mýzykasy tarıhynda osy janr­daǵy tuńǵysh, ári kúni bú­ginge deıin jalǵyz týyndy bolyp otyr.

S.Muhamedjanovtyń shy­ǵar­ma­­shylyǵyna zeıin qoıyp qarasańyz, onyń qazaq mýzyka­syn­daǵy kóptegen janrǵa tuń­ǵysh qalam tartqan kompozıtor ekenin ańǵarasyz. Onyń dom­byra men halyq aspaptary or­kestri úshin, qobyz ben halyq aspaptary orkestri úshin jazǵan «Konsertteri» buǵan dálel. Oǵan deıin kompozıtor L.Hamıdıdiń dombyra-prıma aspabyna jazǵan «Konserti» ǵana bar edi. Dombyra men qobyzǵa arnaıy jazylǵan kishigirim dúnıelerden basqa kesek týyndy joq bolatyn. Ústirt oılaǵan adamǵa kompozıtor ataq qýyp, ár janrda tuńǵysh bo­lýǵa tyrysqan sııaqty kórinedi. Alaıda olaı emes. Úlken óner ıesi qazaq mýzykasyndaǵy kenje qalǵan janrdy damytýda ke­ıingilerge úlgi kórsetip, iz qal­dyrýdy maqsat tutty. Mun­daı maqsat ultynyń ónerin ór­ken­detsem degen azamattyq oıdan týady. Sonymen qatar bul ózine ońtaıly janrda ǵana jazyp qoımaı, kompozıtordyń kez kelgen janrdy meńgerip kete alatyn shyǵarmashylyq qýa­tyn, sýretkerlik óresin, daryn deń­geıin bildirse kerek.

Ult ónerinde kúldirgi opera joq edi. Sydyq burynyraq­ta ózi mýzykasyn jazǵan «Beý, qyz­dar-aı» komedııalyq spekta­k­lin negizge aldy. Q.Shańǵytbaev pen Q.Baıseıitov birigip jaz­ǵan ­spektakl sıýjeti kúldirgi ope­raǵa suranyp-aq tur edi. Kó­ńil­di yrǵaqqa, kúlkili kórinister­ge, ázil áýenderge toly opera kórer­menniń kózaıymyna aınaldy.1964 jyly operanyń premera­sy aldynda teatr­da qoıylymdy tal­qylaý bol­dy. Májiliske óner adamdary: kompozıtorlar, ánshi­ler jáne aqyndar qatysty. Kon­ser­vatorııanyń stýdenti men de otyrdym. Ártúrli pikirler aıtyldy. Qazaqstannyń halyq ár­tisi Qanabek Baıseıitovtiń sózi esimde qalypty. «Keıbir kompozıtorlarymyz kúrdeli gar­mo­nııaǵa áýes. Ony jurt túsinse jaqsy. Sydyqtyń mýzykasy áýen­diligimen, sazdylyǵymen erek­­shelenedi. Sosyn da qulaqqa ja­­ǵymdy, janǵa jaqyn, halyqqa túsinikti», degen edi óner tarlany. Kompozıtorǵa berilgen ádil baǵa, zamandastarynyń pikiri búgin de mańyzyn joıǵan joq. Osydan 60 jyl buryn sahnaǵa shyqqan qazaqtyń tuńǵysh kúl­dirgi operasy «Aısulýdan» keıin bul janrǵa qalam tartqan eshkim bolmady.

1960 jyly Máskeýde Sy­dyq­tyń «Ǵasyrlar úni» oratorııa­sy oryndaldy. Hor men sım­fo­nııa­lyq orkestrge arnalǵan kóp bólimdi kúrdeli shyǵarmanyń óne boıynan halyq áni «Elim-aıdyń» áýeni men elim degen erdiń asqaq rýhy sezilip turdy. Bul – qazaq mýzykasyndaǵy tuńǵysh oratorııa edi. Kóp uzamaı Ǵ.Jubanova­nyń «Dala shuǵylasy» oratorııasy jaryq kórdi.

Sydyqtyń án-romanstary­nyń ózi bir tóbe. Onyń ánderi ásem sazdy, keń tynysty, áýendi bolyp keledi. «Qyrmanǵa kel, qal­qataı», «Terbeledi tyń dala», «Jarqyraıdy Temirtaýdyń ot­tary» ánderi kezinde eńbek gım­nine aınaldy desek daý týǵyzbas. Onyń Abaı sózderine jazǵan «Qaq­taǵan aq kúmisteı keń mań­daıly», «Ǵashyqtyń tili – tilsiz til», «О́zgege, kóńilim, toıarsyń», «Jarq etpes qara kóńilim» sııaqty on bes shaqty romany – erekshe qundy dúnıeler. Kompozıtor Abaı óleńderiniń tabıǵatyn tanyp, danalyq fılosofııasyn oıly da, tereń áýendermen jetkize bilgen. Sydyq romanstarynyń áýezdi naqyshy men qońyr úni Abaı ánderimen úılesip jatady. Kompozıtor Abaı sózderine jazǵan ánderi men romanstary negizinde «Abaı men Áıgerim» degen radıoopera da jazdy.

Qazaqstan kompozıtorlary­nyń qalamynan týǵan sımfo­nııalyq shyǵarmalar barshy­­lyq. E.Brýsılovskıı birneshe sım­fonııa, M.Tólebaev «Qazaq­stan», E.Rahmadıev «Aman­gel­di», «Tol­ǵaý» sımfonııalyq poemalaryn, Q.Mýsın, Ǵ.Juba­nova, T.Ba­zarbaev, M.Saǵatov bir­­di-ekili sımfonııa jazdy. ­Sım­­fonııa janrynda óndirip eńbek etken E.Brýsılovskıı, so­syn kó­lemdi tórt sımfonııa jaz­­ǵan S.Muhamedjanov boldy. Onyń «Daýyl» atty alǵashky sımfo­nııasy 1968 jyly jazyldy. Bul shyǵarmada halqymyz­dyń tarıhy, zaman aǵysynyń ıirim­derindegi el taǵdyry sýret­tel­di. Sol jyldar týraly dırı­jer Shamǵon Qajyǵalıev: «Sy­­dyq óte sezimtal, tárbıeli, abzal jan edi», dep esine alady:

1968 jyl bolatyn. Onyń «Daýyl» atty birinshi sımfo­nııa­syn daıyndap júrgen kezim (bul kezde Shamǵon sımfonııa­lyq orkestrdiń bas dırıjeri). Sım­fonııanyń qalyń partıtýra­syn tańerteń – jumysqa, keshki­sin – úıge, kúnde tasımyn. Sony biletin ol tańerteń meni úıdiń mańynda kútip turady. Sosyn qolymdaǵy aýyr partıtýrany alyp: «Sháke, saǵan orkestrmen jumys isteý kerek. Qolyń talmasyn, men kótereıin», deıdi. Jumystan birge qaıtamyz. Sım­fonııa týraly kóp sóılesetin edik. Aqyry onyń alǵashqy sımfonııasy sátti oryndalyp, kompozıtor da, kórermen de óte rıza boldy» dep, eske alady. Kompo­zıtor kóptegen dramalyq spektaklder men kınofılmderge mý­zyka jazdy. Ol kólemdi úsh ope­ranyń avtory. «Aısulýdan» keıin «Jumbaq qyz», «Aqan seri – Aqtoqty» operalaryn jazyp, tarıhı oqıǵalardy mýzykasyna arqaý etti. Keıingi kezde ol «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» operasyn qolǵa alǵan eken.

Bul sıýjetke opera jazýdy kezinde M.Tólebaev ta bastaǵan bolatyn. Sátti bastalǵan opera aıaǵyna jetse, «eýropalyq Romeo – Djýletta sıýjetinen kem bol­maıdy» dep úmittengen kompozıtor armanyna jete almaı ketken edi. Sydyqtyń da bastaǵan operasyn aıaqtaýǵa ómiri jetpedi. О́kinishti-aq.

Alaıda Sydyq Muhamedja­nov – qazaq mýzyka ónerinde óz únin, óz kelbetin tanytyp, artynda óshpes iz qaldyrǵan kompozıtor. Onyń mýzykasy ýaqyt ótken saıyn egemen eliniń rýhyn asqaqtatyp, týǵan halqynyń rýhanı qazynasyna aınalyp keledi.

Tileýǵazy BEISEMBEK,

Qazaqstan kompozıtorlar odaǵynyń múshesi