Genderlik teńdik jáne áskerı mindet

Adam quqyǵynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynyń 1-babyna sáıkes barlyq adam týmysynan azat jáne qadir-qasıeti men quqyǵy teń bolyp dúnıege keledi. Deklarasııanyń 2-babyna súıensek, ár adam násiline, túr-túsine, jynysyna, tiline, dinine, saıası nemese basqa da nanym-senimderine, ulttyq nemese áleýmettik tegine, múliktik, tektik-toptyq nemese basqa jaǵ­daıat­tarǵa qaramastan quqyǵy men bostandyǵy teń bolýǵa tıis.

Genderlik teńdik máselesi al­ǵash ret osy halyqaralyq qu­jatta bekitilgen. Áıelderge qa­tysty kemsitýdi joıý týraly kon­vensııanyń 3-babyna saı áıel­derdiń quqyǵy men bostan­dyqtaryn erlermen teńdik negi­zinde iske asyrýyna jáne paıdalanýyna kepildik berý úshin tıisti sharalar atqarylyp, zańnama qabyldanady. Birqatar memleketpen qatar Qazaqstan da osyndaı mańyzdy halyqaralyq aktilerdiń qatysýshysy.

Genderlik teńdik qaǵıdatyna qatysty kópshiliktiń qyzyǵý­shylyǵyn týdyratyn salalardyń biri – áskerı mindet. Genderlik dıskrımınasııaǵa qarsy ta­rap­tyń paıymynsha, tek er adam­dardyń áskerge shaqyrylýy genderlik teńdikti ornatýǵa kedergi keltiredi.

Shetel tájirıbesine qa­ra­saq, keı elderde ás­kerı mindet áıelderge de júk­telgen. Mysaly, BUU armııa­syn­daǵy alǵashqy áskerı qolbasshy jáne áýe kúshteriniń basshysy norvegııalyq áıel azamat bolǵan. 2017 jylǵa deıin 18 jyl qatarynan áıelder osy eldiń qorǵanys mınıstri qyzmetin atqardy. Norvegııada 19-dan 45 jasqa deıingi áıelder de, er­ler de áskerge alynady. Norve­gııadan keıingi dál osyndaı tájirıbe engizgen eýropalyq el – Shvesııa. Al AQSh-ta áıelderge 2014 jyldan bastap kez kelgen áskerde qyzmet etýge ruqsat etilgen. Máselen, barlyq personaldyń ortasha eseppen 16%-yn áıelder quraıdy. Bul armııadaǵy áıelderdiń rekordtyq sanyn kórsetedi. Qazirgi ýaqytta genderlik teńdik qaǵıdatyn ustaný maqsatynda AQSh áskerı kúshteri fıtnes talaptaryn qaıta qarap jatyr. Sol sııaqty Úndistan áıelderi 1992 jyldan bastap armııada qyzmet etý, onyń ishinde ofıser shenin alý quqyǵyna ıe boldy. Alaıda bú­ginde Úndistannyń 1,4 mıllıon áskerıleriniń qatarynda tek 0,56% áıel bar.

Búginde elimizdiń Qarýly kúshterinde 7 myńnan astam ás­kerı qyzmetshi-áıel jumys is­teıdi. Al ózindik táýekel men psıhologııalyq kedergiden tura­tyn azamattyq qorǵaý organda­rynda (AQO) jalpy erlermen qatar 5623 áıel de qyzmet atqarady.

Sondaı-aq AQO-da genderlik saıasatty iske asyrý sheńberinde «QR Tótenshe jaǵdaılar mı­nıstr­li­giniń Joǵary bilimniń bilim berý baǵdarlamalaryn iske asyratyn arnaýly oqý ornyna oqýǵa qabyldaý qaǵıdalaryn bekitý týraly» QR TJ 2021 jylǵy buıryǵyna arnaýly oqý ornyna qyzdarǵa arnalǵan dene shynyqtyrý normatıvterin engi­zýdi kózdeıtin ózgerister men tolyqtyrýlar engizilipti. Áıel-áskerı qyzmetshi sanyn AQO-da arttyrýmen qatar Qor­ǵanys mınıstrligi, SIM, IIM, BP-da áıelderge qarsy zor­lyq-zombylyqtyń aldyn alý, áıel­der men erlerdiń teń quqyn qamta­masyz etý boıynsha trenıngter ótkizilip keledi.

BUU Qazaqstannyń osy sa­la­daǵy jetistikterin oń baǵa­laıdy. Atap aıtqanda, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy genderlik teńdikti ilgeriletý jónindegi ulttyq organdy qurǵan jáne óńirde WEPs boıynsha kósh­basshy el bolyp sanalady. Alaıda halyqaralyq jáne mem­lekettik deńgeıdegi je­tis­tikterge qaramastan, qoǵam­da áıelderdiń áskerge barýy tý­­ra­­ly pikir ártúrli. Zert­teý boıynsha basym kóp­shilik memlekettik deńgeıde beı­bitshilik pen qaýipsizdikti qam­tamasyz etýge er adamdar qa­ty­sýy kerek degen pikirdi usta­nyp otyr.

Qazaqstan áıelderdiń beı­bit­shilik pen qaýipsizdikti qamta­masyz etý ustanymyn memlekettik qana emes, halyqaralyq deńgeıde de kúsheıtýge umtylyp keledi. Genderlik teńdik máselesinde Qarý­ly kúshter men AQO-daǵy áıel­der týraly stereotıpter men kózqarasty ózgertýge ba­ǵyt­talǵan aqparattyq jáne bilim berý naýqanynyń mańyzy artady. Qoǵamdyq pikir­di jáne túrli kózqarasty turaq­ty zertteý, qoǵamdaǵy oń ózgeris­terdi birlesip alǵa jyljytý úshin ózara dıalog qurý, halyq­aralyq tájirıbe almasý ózekti kúıinde qalyp otyr.

Ámına QÝANYShBAEVA,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy