Jylqynyń shoqtyǵynan asatyn qar sońǵy ret 1966 jyly jaýǵan desedi Marqa jurty. Araǵa 60 jylǵa jýyq ýaqyt salyp, qańtarda qapalaqtaǵan qar shekara shebindegi aýyldardy qursaýlap tastaǵan. Aýyl arasyndaǵy joldardy ashý bylaı tursyn, qora-qopsyǵa deıingi aıaq jolyn salý múmkin bolmaı qalǵan. Bárinen buryn tebindegi malǵa qıyn soǵyp tur. Onyń ústine ótken túnderi synap baǵanasy -45 gradýsqa deıin tómendepti.
Marqakól óńirinde tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı áli saqtalyp tur. Tehnıka tizgindegen azamattar kúni-túni aýyldyq jerlerge aparar joldardy kúreýmen áýre. Árıne, tabıǵattyń tosyn minezine tótep berý ońaı emes. Keıbir tustaǵy qasat qarǵa kúrek batpaıdy. Dese de ádis-aılasyn tapqan traktor júrgizýshileri kúrejoldardy tilip ótip, birqatar aýyldarǵa jol ashty. Qazirgi ýaqytta túý túkpirdegi Shanaǵatty men Balyqty bulaq qana qarǵa qamalǵan qalpy jatyr. Alaıda dári-dármek, azyq-túlik jetkilikti. Bir aptaǵa jýyq elektrsiz otyrǵan Shanaǵatty aýylyna mamandar tikushaqpen jetip, jelini jalǵaǵan.
Qalyń qardyń qursaýynda qalǵan aýyldyń joly 12 kúnnen keıin biraq ashylǵan. Alty kún toqtaýsyz jaýǵan qardyń qalyńdyǵy eki metrge, keıbir jerlerde úsh metrge deıin jetken. Qysqy kanıkýlda aýylda jatqan stýdentter kúni keshe ǵana qalaǵa qaraı jol tartty. Azyq-túlik tasymaldap júrgender de neshe kúnnen beri qamalyp jatqan. Tósqaıyń aýylyna barar joldyń kóp bóligi bir baǵytta ǵana. Qarama-qarsy shyqqan kólikter bir-birine jol berisip ótpese, qıyndaý. Sol úshin jol tazalaýshylar ár jerden kólik turaǵyn shyǵaryp ketken. Traktorlarda tynym joq. Qar laqtyrǵan qarqyndaryna qarasaq, kóp uzamaı-aq ekinshi baǵyttardy da ashyp úlgeredi.
Aýyldar 12 kún boıy qarǵa qymtanyp jatqanymen, azyq-túlik tapshylyǵy bolmady dedik qoı. Sóıtsek, bul jaqtyń halqy azyqtaryn ortalyqqa bir barǵanda-aq artyǵymen, molynan jetkizip alady eken.
– Tósqaıyń aýylynda 68 otbasy bar. Aýyl ishinde eki dúken jumys istep tur. Men sońǵy kúnderi bir barǵanymda eshkimniń kelip dúkennen un almaǵanyn surap bildim. О́ıtkeni bizde azyq-túlikti turǵyndar molynan ákelip alady. Al jol jabylyp qalyp, oqýǵa jete almaı qalǵan stýdentterge anyqtama jazyp berdik. Oqýshy, stýdentter ǵana emes, Uranhaı aýylynda sheteldik bir týrıst birneshe kún qamalyp jatqan. Jol ashylǵanda eline qaıtty, – deıdi Tósqaıyń aýyldyq okrýginiń ákimi Álıjan Betkenbaev.
Túkpirdegi turǵyndardyń qys maýsymyna erte qamdanyp alatyn ádetteri zańdy da. Sebebi qalyń qar jaýmaǵan kúnniń ózinde de Mármár asýyn asyp, ortalyqqa jetý ońaı emes. Aýdan ortalyǵy, Marqakólden ári saırap jatqan asfalt jol joq... 500-600 shaqyrymda jatqan oblys ortalyǵyna jetý tipten qıyn.
El dál qazirgi tańda tebindegi jylqysyna alańdaýly. Jan-jaqtan kómek retinde jetkizilgen jemshópti alańqaılarǵa shashyp, jylqyny jol basyp, túsirip jatyr. Biraq jetkizilgen azyq aqpan, naýryzǵa jete me? Sol úshin de jylqylardy Boran jáne Qarashilik óńirlerine qaraı túsirmek. Jalpy, Tósqaıyń aýyldyq okrýginde 2 myńǵa jýyq jylqy bolsa, onyń 350-den astamy etekke qaraı oryn aýystyrmaq. Jylqylardyń etekke túsirilýin okrýg ákimdigi men ShQO aýyl sharýashylyǵy basqarmasy birlese uıymdastyrady.
– Jylqylardyń kúıi ketpeı etekke túsirip alýymyz kerek. Qazir júdep ketse, kóktemde tipten qıyn bolady. Turǵyndardyń ishinde jylqysyn oıǵa túsirgisi kelmeıtinderi de bar. Olar jylqymyzdyń kúıi kelmeıdi dep otyr. Aıta keteıin, jylqylardy etekke aıdaǵanda jemshóp tıegen kólik erip otyrady. Qajet bolsa, Marqakólge 100 tonna jem daıyn tur, – deıdi ShQO aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Ramıl Saǵyndyqov.
Basqa amal da joq. Taýda tebindep júrgen jylqy jem-shópke úırenise qoımaǵan. Jem bolǵan kúnniń ózinde Qambar ata tóline tebin kerek. Áıtpese, qystan kóterem shyǵyp, kóktemde qınalyp ketýi múmkin. Onyń ústine keıbir turǵyndar ala jazdaı daıyndaǵan shóbin aýyl mańyna jetkize almaǵan.
– Bar shópti jetkize almaı otyrmyz. Qys bulaı qataldyǵyn jalǵastyra berse, jaǵdaı kóktemde qıyn bolmaq. Qolaıly baǵada jemshóp jetkizip berse durys bolar edi. Jylqymdy tómenge túsirgenge kúıi kelmeıdi, – deıdi Tósqaıyńnyń turǵyny Baqytbek Baısaqov.
Aýdan basshylyǵy bergen málimetke kóz salsaq, 12 tehnıka eki baǵytta jumys istep, birqatar aýyldarǵa jol ashty. Qaraoı, Aqjaılaý aýyldaryndaǵy ishki kóshelerdiń de qary tazalanyp jatyr. Al jol ashylmaǵan aýyldarǵa azyq-túlik, kerek-jaraq zattar tikushaqpen jetkizilgen. Aýdan basshylyǵy atap ótkendeı, qandaı da jaǵdaı bolsa, tikushaq ushýǵa daıyn tur.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Marqakól aýdany