Shoqan Ýálıhanov óziniń atasy Abylaı han batyrlarynyń arasynda Básentıin Malaısary men Ýaq Baıan batyrdy bárinen joǵary qoıatynyn aıtqanyn jazyp ketken. Sol Baıan batyr 1714 jyly Soltústik Qazaqstanda ómirge kelgen, bıyl onyń týǵanyna 310 jyl tolyp otyr. Batyrdyń óz kindiginen taraǵan urpaqtary negizinen qazirgi Maǵjan Jumabaev aýdanynda, Qyzyljar qalasynda turady. Sonymen birge Qostanaı, Pavlodar jáne basqa oblystarǵa da taraǵan.
Batyr Baıannyń esimin Tátiqara, Úmbetaı jyraýlar jyrlaǵanymen, búgingi qazaqqa keńinen tanystyrǵan – Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» poemasy. Epıkalyq qýaty joǵary, kórkemdigi orasan bul poemada batyrdyń mahabbat otyna sharpylǵan jan dúnıesiniń jomarttyǵy, júreginiń páktigi kórinedi. «Aǵalap» turǵan sulý qyzdy kózi qımaı, ǵashyq júrektiń janǵan otyna zorǵa shydap, tutqyny bolsa da qolyn tıgizbeı júrgende týǵan inisi men qyzdyń opasyzdyǵyna kúıip ketip, et qyzýymen olardy óltirip tastaıdy da ózi soǵan qapalanyp, ne isterin bilmeıdi. Aqyry jarlyǵyn eki qylyp kórmegen súıikti hany Abylaıdy da tyńdamaı qalyń jaýǵa az qolymen shaýyp, mert bolady...
«Júregim men zarlymyn jaralyǵa Sum ómir abaqty ǵoı sanalyǵa Qyzyl til, qolym emes kisendeýli, Sondyqtan janym kúıip janady da...» degen kúıikti aqyn Maǵjan qyzyldardyń tepkisine alǵash ushyraı bastaǵan jyldary Tashkenttegi Alash arystary qurǵan alǵashqy ınstıtýtqa baryp, oqytýshylyqqa turyp, Muhtar Áýezovpen bir úıdi jaldap turǵanda osy poemany bir túnde jazyp shyqqany belgili. Batyr Baıannyń zar kúıi onyń óz kúıimen úılesken sekildi. Poemanyń alǵashqy joldarynyń ózi ókinishti joldarmen bastalýy sondyqtan ekeni kórinip tur.
Jýyrda Baıan batyrdyń 310 jyldyǵy Qyzyljardaǵy Sábıt Muqanov atyndaǵy oblystyq ǵylymı ámbebap kitaphanada atalyp ótti. Onda batyrdyń ısi qazaq jerin qorǵaǵan erligi, el birligin saqtaǵan bıligi, bir hannyń aınalasyna eldi shoǵyrlandyra bilgen uıymshyldyǵy týraly baıandamalar jasalyp, áńgimeler aıtyldy. Baıan batyrdyń erligi Shoqan Ýálıhanovpen qatar Máshhúr Júsip Kópeev, Álkeı Marǵulan, Muhtar Maǵaýın, Zarqyn Taıshybaı, t.b ǵalymdardyń eńbekterinde jazylǵan. Baıandama jasaǵan M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory Zylıha Bımaqanova atalǵan eńbekterge toqtalyp, Baıan batyrdyń ómiri men erligi, eldik isteri týraly keńinen tolǵady. Al osy ýnıversıtettiń aǵa oqytýshysy Jazıra Kókbas batyr Baıannyń kórkem ádebıettegi beınesine toqtaldy.
Jıynǵa batyrdyń altynshy urpaǵy, búgingi tańda 96 jasqa kelip otyrǵan Zeınolla Oljabaev aqsaqal, jetinshi urpaqtary ánshi-termeshi Kámılá Álibaeva men ekonomıst Amanjol Baımuratov, t.b. qatysty. Oljabaı aǵamyz batyr babasynyń esimi joıylmaı, halyq jadynda saqtalýyna kóp eńbek sińirgen adam. Ol qalanyń burynǵy Parhomenko kóshesiniń aýdan ortalyǵyndaǵy bir mekteptiń batyr Baıan esimimen atalýyna, onyń aldyna eskertkishiniń ornatylýyna kóp kúsh saldy. Bul iske kezinde Qýanysh Sultanov pen Ábish Kekilbaı aǵalarymyzdyń aralasýyna da yqpal etken, tabandy, qaıtpas, qaısar adam. Biraq «Býlaev» qalasynyń ózin «Batyr Baıan» dep ataýǵa kóp kedergi bolyp, ótkize almaı qaldy. Osy keshte aǵamyz «Batyr Baıan» poemasynyń shyn keıipkerleri basqa ekenin aıtty. Mysaly, ádebı shyǵarmadaǵy Noıan bolyp júrgen Baıan batyrdyń aǵasy Sarynyń balasy Qystaýbaı eken. Baıan batyr qýyp jetse de ony óltirmeı, Kishi júzdegi naǵashylaryna qoıa beripti. Sol jaqta ol qalmaq qyzy Laǵdamen urpaq jaıyp, ósip-óngen eken. Týǵan jerine keıin ǵana keledi.
Oblysqa belgili ánshi-termeshi, aqyn Kámılá Álibaeva batyr babasyna arnaǵan óleńin oqydy. Onda mynadaı joldar bar:
«Jetinshi urpaǵymyn, maqtanamyn,
Batyr atam bolǵan dep shattanamyn.
Atamnyń erlikteri eske alynsa
Aspanǵa aıǵa ushýǵa shaq qalamyn», – deı kelip, ol qazaqtyń Qabanbaı, Bógenbaı sııaqty babasymen qanattas batyrlarynyń mereıtoılary keńinen atalyp jatqanda batyr Baıannyń toılary jetim qyzdyń toıyndaı bolyp júrgenine qynjylys bildirdi...
Kesh qorytyndysynda jınalǵandar oblys ákimdigine Býlaev qalasynyń ataýyn Batyr Baıan dep ataýdy suraǵan hat jazý týraly sheshim qabyldady. «Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen osy...
PETROPAVL