Bul másele kóterilgeli kóp jyl ótti. Ádepkide sharýa kúıttegen eldegi aǵaıynnyń osyndaı ishki tilegi bolǵan. Keıingi on jyldyqta barlyq óńirde ashyq aıtylyp, el aralaǵan depýtattar aldynda da jıi-jıi kóterile bastady. Qýanyshtysy, aýyldaǵy aǵaıyn aıtqan talap-tilek Astanaǵa da jetken.
Qoldaý joq emes
Byltyr jeltoqsan aıynyń basynda Parlamenttiń qos palatasyndaǵy depýtattardyń basym bóligi Úkimet, Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi aldyna máseleni tótesinen qoıdy. Munda respýblıka boıynsha agro saladaǵy kóp máseleni sheshýdiń negizgi joldarynyń biri – memlekettik agrarlyq bank qurý týraly fermerler men sharýashylyq jetekshileriniń ótinishi taǵy da qaraldy.
Sonymen, seń qaıta júrgendeı. Parlament depýtattarynyń, ásirese «Aýyl» partııasy parlamenttik fraksııasynyń tabandylyǵymen másele oń baǵytqa aýysqandaı. Bir jaqsysy, bankke qatysty usynylǵan zań jobasyn qaraǵan memlekettik organdar máseleniń oń sheshim tabýyna qarsy emes. Endi depýtattar joldaǵan saýalǵa berilgen jaýaptyń naǵyz súbelisin sózbe-sóz keltirsek.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdarbek Saparov «...Eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin banktik kredıt berý bóliginde aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrýdy keńeıtýdiń mańyzdylyǵyn nazarǵa ala otyryp, mınıstrlik múddeli memlekettik organdarmen Agrobank qurý máselesin pysyqtaýda, onyń pysyqtaý nátıjeleri boıynsha qosymsha habarlanatyn bolady» dese, Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Vıtalıı Týtýshkın «Ulttyq bank ulttyq damý ınstıtýty retinde Agrobank qurýǵa qarsy emes» dep jaýap bergen. Al Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Oljas Qızatov «..Agenttik depýtattar bastamasyna qarsy emes jáne aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý ınstıtýty retinde memlekettik Agrobank qurý múmkin dep sanaıdy» degen edi.
Aıta keteıik, bizde endi qolǵa alynǵan Agrobank jan-jaqtaǵy kórshilerde áldeqashan paıda bolǵan. О́zbekterden bólek, Reseı, Belarýs, Qytaı memleketterinde ashylǵan. Mundaı bank Eýropa elderinde de azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jolynda tabysty jumys isteýde. Nátıjesinde, bizdiń dúkender sóresinde ózimizdiń otandyq ónimdi yǵystyrǵan osy memleketterdiń aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn jıi baıqaıtynymyz jasyryn emes. О́kinishtisi de osy.
Bank basymdyǵy nede?
«Aýyl» HDPP tóraǵasy, Májilis depýtaty Serik Egizbaevpen tildeskenimizde qurylýǵa tıis Agrobank birneshe maqsatta jumys júrgizýi kerek. Sonyń ishinde negizgisi – aýyl sharýashylyǵy salasyna berilip jatqan qarajattyń birneshe túrin ońtaılandyrý jáne bir kózden berý, sol arqyly qarjyny durys basqarý, basqara otyryp, ári ketkende eki nemese úsh paıyzben sharýalardy nesıelendirý.
– Ekinshiden, banktiń fılıaldyq jelisin damytý arqyly halyqtyń, aýyldaǵy kásipkerler men fermerlerdiń qolynda jatqan bos aqshany depozıt, taǵy da basqa baǵdarlamalar arqyly aınalymǵa engizý kerek. Sol arqyly aýyl sharýashylyǵy salasyna bólinetin qarjy kólemin ulǵaıtýǵa bolady. Sondaı-aq agrarlyq bankti bizdegi ekinshi deńgeıli bankter sııaqty kommersııalyq maqsatta emes, eń aldymen, sharýalar múddesine jumys istetý qajet. Ol úshin memlekettiń 100 paıyz aksıoner bolmaǵany durys. Onyń bir bóligin aksıoner retinde sharýalardyń ózderi ıe bola alady. Taǵy bir dúnıe, kepildik saıasatyn jeńildetý jáne kepilsiz nesıe berý. Qarjy ınstıtýty bank retinde jumys istegennen keıin ár nesıe alýshynyń óz esepshoty bolady. Ol esepshotty, kelgen-ketken qarjyny, onyń maqsatty-maqsatsyz baǵytyn banktyń ózi qadaǵalaıdy. Sol arqyly banktiń shot ıesine degen kózqarasy qalyptasady. Jańa bank aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn jas kásipkerlerge belgili bir mólsherde kepilsiz nesıe alýǵa múmkindik berip jáne úlken nesıeler boıynsha kepildikti jeńildetkeni durys. Qosymsha jınaqtaý júıesin engizip, aýyl jastary osy arqyly óz shottaryn ashsa, sonda qarjysyn jınaqtap, belgili bir mólsherge jetkizgen ýaqytta olardy qarajatpen qamtamasyz etip, nesıelendirse, utarymyz kóp, – deıdi depýtat.
Onyń aıtýynsha, agrarlyq bank buryn bolmaǵan jańa baǵdarlamany iske qosyp, bızneske arnalǵan nysandardy, qural-jabdyqtardy ońtaıly sharttarmen lızıngke berýmen aınalyssa, tipten jaqsy.
Joba óz-ózin aqtaı ma?
Agrobank boıynsha arnaıy zań qabyldanatyn bolsa, aldyn ala qarjylyq modeli jasaldy ma? Joba ózin ózi aqtaı ma? Osyndaı suraqtar týatyny zańdylyq.
Rasymen, bul bir kúnde týa salǵan jalań ıdeıa emes. Sala mamandary arqyly birneshe jyl boıy zerttelgeni anyq. Shet memleketterdiń bul baǵyttaǵy tájirıbeleri de saraptalǵan.
– Qarjylyq model boıynsha qysqasha aıtar bolsaq, munda bank klıentterine nesıe berýdi qarjylandyrý kózderindegi negizgi úlesi (49-83%) memleketke tıesili bolady. Áýeli agroónerkásiptik keshendi damytýǵa memlekettik baǵdarlamalar arqyly bólingen qarajatty paıdalaný kózdelgen. Mysaly, alǵashqy jyldary klıentterge nesıe berý memlekettik resýrstar esebinen júzege assa, keıinnen memlekettiń qatysý úlesi birtindep tómendeıtin bolady. Barlyq aralyqtaǵy paıyzdyq kiristerdiń ortasha jyldyq ósý qarqyny jylyna 24,1 paıyz dep boljanýda. Klıentterdi nesıelendirýge naryqta usynylatyn depozıtter arqyly qarajat tartý, boryshtyq baǵaly qaǵazdar shyǵarý syndy resýrstar – barlyq resýrs kóleminiń 5-15 paıyz jáne resýrstardy nesıelendirýge jiberiletin jeke qarajat (ýaqytsha bos aqsha) barlyq resýrstar kóleminiń 5-35 paıyz kóleminde baǵyttalady. Agroónerkásiptik keshen shyǵyndarynyń bir bóligi naryqtyq paıyzdyq mólsherlemeler men memlekettik baǵdarlamalar sheńberinde qarajat beriletin mólsherlemeler arasyndaǵy aıyrma retinde memlekettik sýbsıdııalar túrinde óteýdi de kózdep otyr. Bul jerde paıyzdyq mólsherleme 1,5-2,5 paıyzǵa deıin sýbsıdııalanady. Al qazir jyl saıynǵy sýbsıdııalaý kólemi 56 mlrd teńgege teń, – deıdi Serik Egizbaev.
Aıta ketý kerek, agrarlyq bankte mekeme nesıe portfeliniń úlken úlesin baǵdarlamalar sheńberinde naryqtyq mólsherlemelerden edáýir tómen paıyzben alatyn bolǵandyqtan, orta eseppen naryqtyq deńgeıden tómen bolady. Bir sózben aıtqanda, bank ózin ózi ár túrli ssenarıı boıynsha 7-11 jyl ishinde aqtaıdy.
Aınalymǵa aqsha qaıdan alynady?
Búginde eldegi agroónerkásiptik keshenderdi «Báıterek» holdınginiń enshiles qurylymdary «Agrarlyq nesıe korporasııasy» men «QazAgroQarjy» qarjylandyrady. 2022 jyly qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan 768,3 mlrd teńgedegi «Báıterektiń» enshiles uıymdarynyń úlesi 522,3 mlrd, al ekinshi deńgeıdegi bankterdiń úlesi 246 mlrd teńge bolǵan. 2014 jyly qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan 612 mlrd teńgeniń 451 mlrd teńgesi ekinshi deńgeıli bankterge, al 161 mlrd teńgesi «QazAgro» qurylymdaryna tıesili bolypty. Salystyryp qarasaq, sektordy qarjylandyrýdaǵy bankter úlesi 8 jyl ishinde eki esege qysqaryp, holdıngtiki úsh esege ulǵaıǵan. Bul jerde ekinshi deńgeıli bankterdiń aýyl sharýashylyǵyna qatysty jobalarǵa nesıe berýdi asa quptamaıtyny kózge kórinip-aq tur. Mysaly, byltyr osy bankter 28 trln nesıe berse, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna qatysty kredıtterdiń úlesi – 3,5 paıyz-aq. Al tutynýshylyq kredıtter úlesi 54 paıyzǵa jetken. Bul – fermerler aınalym qarajatyn tolyqtyrý úshin kóbine tutynýshylyq nesıe alýǵa nemese paıyzdyq mólsherlemesi 56 paıyzǵa deıin jetetin mıkroqarjy uıymdaryna júginýge májbúr degen sóz.
Mamandar pikirinshe, «Báıterek» holdıngine qaraǵanda Agrobank bul máselelerdi bankaralyq nesıeler, jeke jáne zańdy tulǵalardyń depozıtteri, klıentterdiń shottaryndaǵy qaldyqtar, ekinshi deńgeıli bankterde ýaqytsha ornalastyrylatyn memlekettik baǵdarlamalar qarajaty men olar boıynsha alynatyn, jyl saıyn júzdegen mıllıard teńge bolatyn paıyzdyq kirister sııaqty banktik tólem kózderi arqyly sheshe alady. Banktiń jarǵylyq kapıtalyn tolyqtyrýdyń taǵy bir kózi – bank aksııalaryn baǵa usynystaryn alǵannan keıin bırjaǵa shyǵarý. Osylardy eskersek, jańa banktiń birneshe qarjylandyrý kózi bolady dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Pikirler toǵysy
Sarapshylardyń sózinshe, joǵaryda aıtqandaı, jańa salalyq bank qurý úshin ózge elderdiń tájirıbesin bir zerdelep alý kerek. Myrzahmet О́ksikbaevtyń pikirinshe, Agrobanktiń qurylýy sharýalardyń jumysyn aıtarlyqtaı jeńildetedi.
– Qazir halyqtyń 46 paıyzy aýylda turatynyn, mal men egin sharýashylyǵymen aınalysatyn negizgi qurylymdar sonda ekenin eskersek, Agrobank qurylýǵa tıis. Al bank qurylsa, ondaǵy kásipkerlerdiń bári sol jerde esepshot ashary anyq. Ondaǵy aqsha aınalymyn kórip otyrǵan bank te senim bildirip, kepilsiz ne kepildik boıynsha talaptaryn jeńildetip, nesıe beretini belgili. Sondaı-aq aýyldaǵy zeınetkerler men bıýdjettik mekemelerden jalaqy alatyn azamattardyń tapqan tabysy osy bank arqyly berilse, ondaǵy qarjy aınalymy da belgili bir paıyzǵa artatyny sózsiz. Eń negizgisi, «Agrarlyq nesıe korporasııasy», «QazAgroQarjy» jáne basqa qarjy ınstıtýttarynyń basyn biriktirip, memleketten jyl saıyn bólinip jatqan aqshany toptastyryp, memlekettiń qatysýymen Agrobank ashý óte tıimdi. Taǵy bir aıtatyn nárse, qazir nesıe beretin uıym kóp. Biraq olar sharýa múddesin oılamaıdy. Kerisinshe, solardyń esebinen tabys tabýdy kózdeıdi. Qujat rásimdeýge de ýaqyt kóp ketedi. О́zińiz bilesiz, aýyldaǵy sharýalar muny daıyndaýda súrinip jatady. Onyń ústine nesıe beretin uıymdar 25-30 qujattyń tizbegin berip, áýrege salyp jatady. Menińshe, qazirgi sıfrlandyrý zamanynda jańashyldyqqa, ozyq tájirıbege negizdelgen salalyq bank qurylsa, halyqqa sol unamdy bolady. Mysaly, qazir Kaspıı banktiń sıfrlyq qyzmeti elimizde jaqsy damyǵan emes pe? – deıdi aýyl sharýashylyǵy sarapshysy.
Almaty oblysy, Uıǵyr aýdanyna qarasty Avat aýylynda turatyn Armıdın Taırov 1995 jyldan beri óz sharýa qojalyǵyn júrgizip keledi. «Iltız» atty qojalyqtyń basty kásibi – baq ósirý. 2000 jyldan beri qaraı 10 gektar jerge órik jáne túrli suryptaǵy alma kóshetterin otyrǵyzypty. Alǵashqy jyldary qarjydan qınalǵan ol «elde tek aýyl sharýashylyǵyna qoldaý bildiretin bank bolsa», dep armandaǵanyn jasyrmady.
– Agrobank máselesine kelsek, muny men ǵana emes, eldiń ár túpkirindegi sharýashylyq ıeleri qos qolyn kóterip qoldaıdy. Kezinde biz kóshet alýǵa aqsha tappaı, qaryz izdep sendelgen ýaqytymyz boldy. Qazir de ońaı emes. Mysaly, «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ arqyly nesıege umtylǵanyńmen olardyń kóp qujat talap etýi, sharýalardyń ári-beri shapqylap, birneshe márte is-qaǵazdardy tolyqtyryp júrip, qarjyǵa ázer qol jetkizetiniń ótirik emes. Osynyń arasynda 4-5 aı, tipti jarty jylǵa deıin ýaqyt ketedi. Ekinshi deńgeıli bankter sharýashylyqtarǵa nesıe berýge, tipti qushtar emes. Olar bizdiń saladaǵy qurǵaqshylyq, mal aýrýlary, sondaı-aq qystaǵy aıazdan jemis baqtarynyń úsýi sııaqty myń san máseleden qorqady, ıaǵnı berilgen nesıe ótelmeıdi dep oılaıdy. Al Agrobank qurylyp, barlyq aýdan ortalyqtarynda bólimsheleri ashylsa jáne qujattardy jınaqtaýda belgili bir júıege kelse, nesıe alý sharttary jeńildep, qarjy qaralý ýaqyty tym qysqa bolsa, onda sóz joq, mal men egin ósirip, odan ónim alyp otyrǵan sharýashylyqtar jumysy jandanatyny sózsiz, – deıdi tóraǵa.
A.Taırovtyń aıtýynsha, bul múmkindik syrttan keletin aýyl sharýashylyǵy ónimderine de úlken tejeý. Sondaı-aq barlyq sharýashylyq júrgizip otyrǵan azamattar jańa zamanaýı tehnologııamen jumys istegisi keledi. Al buǵan qarjy qolbaılaý. Salaǵa qatysty jeke bank qurylsa, kúrmeýli másele sheshimin tabary anyq. Qyzylorda oblysyndaǵy «Agro О́rken» JShS dırektory Medeý Esqojaev ta jańa bank qurylsa, aýyl sharýashylyǵyna tyń serpin beretinin aıtty.
– Aýyl – qalanyń asyraýshysy desek, mundaıda eldi mekenderdegi mal men egin sharýashylyǵynda júrgen shaǵyn qojalyqtarǵa basa nazar aýdarǵan jón. Salaǵa baǵyttalǵan jeke qarjy uıymy paıda bolsa, ony damytyp júrgen azamattar arzan paıyzben nesıe rásimdep, sharýashylyǵyn alǵa súıreıdi. Tehnıka parkin jańartyp, asyl tuqymdy mal ósirý, astyqtyń jańa suryptaryna qol jetkizý, t.b. múmkindikterge jol ashylady. Ásirese sý tapshylyǵyn jıi kóretin ońtústik aımaqtarda tamshylatyp ne jańbyrlatyp sýarýǵa qajetti jabdyqtardy alýǵa qarjy jetispeıtini jasyryn emes, – deıdi ol.
Bizdegi barlyq agroónerkásiptik keshen sýbektisiniń 70 paıyzy – shaǵyn jáne orta deńgeıdegi sharýa qojalyqtary. Kóbine qarjylandyrýsyz jáne qoldaýsyz qalatyn da – dál osy kontıngent. Agrobank jumys istegen kezde bul máselelerdiń barlyǵy eskerilýge tıis.
Agrobank qarjy naryǵynyń zamanaýı jetistikterin eskere otyryp, fermerler úshin belgili bir portal jáne qyzmetterdiń barlyq túri – kredıtter, konsýltasııalar, bankıng, qarjylyq ınvestısııalar, naryqtyq sholý men zertteý nátıjelerin, monıtorıng jáne t.b. qajettini ala alatyn bank bolýǵa tıis. Jańa banktiń taǵy bir maqsaty – sharýaǵa nesıe berý ǵana emes, qarjylyq saýatty fermer, tabysty jáne ózine senimdi kásipker tárbıeleý. Sonymen, seń qozǵaldy, sen de qozǵal, qazaq sharýasy!