Tarıh aqıqat jaǵynda dúr. Ony burmalamaq nıettiler Altyn Orda tarıhyn bizden tys qaraýǵa talpyndy. Alaıda jalǵandyqta jandy ómir bolmasy anyq. Arab tarıhshysy ál-Omarı ejelgi Ordamyz haqynda: «Erteden bul qypshaqtar eli bolatyn. Keıin tatarlar qypshaqtarmen aralasyp, týystasyp ketti» dep jazady. Qypshaq eliniń taǵy bir dáleli, onyń oǵyz-qypshaq tilinde jazylǵan ádebıeti. Horezmıdiń «Muhabatnamasy», Qutbtyń «Farhad-Shyryny», Dúrbektiń «Júsip-Zylıqasy».
Altyn Orda ádebıetiniń alysqa dańqy ketken aıdarly týyndysynyń biri – «Sýheıl men Gúldirsin». Aqyn Saıf Saraı Aral mańyndaǵy Kerderi jerinde týyp-ósedi. Es jıyp, er jetken shaǵy Ordada «uly tóńkeris» bastalǵan merzimge tus keledi. «Nar moıyny Berdibekte kesilip», Berdibek hannan sońǵy 20 jylda 16 han taqqa otyryp, ishki alaýyzdyq órt tıgen qýraıdaı qaýlap ósti. Osy ýaqytta Mysyrdaǵy qypshaq tildi mámlúkter aqyn-jazýshylarǵa keńinen qurmet kórsetip, musylmandyq Andalýsı, soltústik Afrıkadan kelgen óner sańlaqtaryna esik ashty. Muny bilgen bir top Altynordalyq shaıyr men ǵalymdar qandas baýyrlaryna saparlap, bes myń jyldyq tarıhy bar qart shaharǵa qonys aýdardy. Sonyń biri – Saıf Saraı edi.
Qalaı desek te, aqyn óz tamyrynyń jemisi. Saıf Saraı da únemi el jaqqa eleńdep, mysyrlyq Týtanhamon men Ramzestiń erligin emes, Syrdarııa men Nil ózeni arasynda «Túrki tilindegi Gúlistan» eńbegin dúnıege ákeldi. Al «Sýheıl men Gúldúrsin» atty dastanda aty shýly Ámir-Temirdiń qyzy Gúldirsin men altynordalyq Toqtamystyń uly Sýıheldiń tragedııalyq mahabbaty baıandalady.
Temirlan Horezmge qarmaq saldy,
Quıyndaı «Úrgenish!» dep alǵa attandy.
Ý da shý, aıǵaı-súreń, bári osynda,
Qan aqty qurysh maıdan arasynda.
Toqtamys tósep janyn, el qorydy,
Silkindi kúńirenip jer qabiri.
Sýheıl torǵa tústi, jaý qolyna,
Kim tózbes Táńiriniń salǵanyna?
Sonymen, buıra shashy shekesine tógilgen, sózi mir, týmysy er, óz oıynan basqa ǵajapty kózi kórmes, nazǵa oranǵan jany esh jubanbas er Sýheıl zyndanǵa túsedi. Alaýlaǵan rýhyna tar zyndan qastyq qyla almaı, órshelenip, aspanda aınalǵan aı men juldyzǵa qarap ishten tynady. Birde talyp ketip tań-tamasha tús kóredi, túsinde shýaqty is kóredi. Túsinde ajary asqan sulý, áldebir peri qyzy saıranbaqtan gúl jınap júr eken. Esten tanǵan Sýheıl «Barlyq baq gúlinen de kórkem sen emessiń be, o ǵajap hansha? Kimsiń sen? Adamsyń ba, jynsyń ba? Esimiń kim, nege kóz aldymda kúndeı jarq ettiń?» deıdi alasuryp. Sıqyrly sulý esi ketken jigitke eminbeı, jalt etip joq bolady. Sýheıl sońynan erip, aıly patshalyqqa jete bere uıqysynan oıanyp, zyndan túbine qaıta qulaıdy.
Sonymen, dastanda kelgendeı qatýly qaǵannyń jany jaryq bulaqtaı, júz aıdyń sáýlesin boıyna jıǵan Gúldirsin esimdi qyzy baq aralap júr edi. Baq janynan temir qursanǵan kúzetshiler qol-aıaǵy shynjyrǵa oranǵan Sýheıldi alyp ótedi. Mine, sonda jas hanshanyń júreginde ǵashyqtyq oty tutanyp qoıa beredi.
Kórgende Sýheıldi jyly lepti,
Ishinen bir naızaǵaı júrip ótti.
Aınaldy sezim jandy, boıdy alǵandaı,
Kún shetin tolaǵaı Jer aınalǵandaı.
Elester aqylyna myń bir paıym,
О́zi – raýshan, al, jigit bulbuldaıyn!
Álqıssa, hasa sulý «bulbul tek erkindikte ǵana shyrqamaı ma, ol torda qalaı án salmaq?» dep oılaıdy. Aqylynan kórki saı arý kúzetshige qolaqysyn berip, Sýheıldi taǵy bir kórýdi murat tutady. Qarańǵy túndi qaq jaryp, zyndanǵa engen Gúldúrsin alyp erge «men saǵan ómirimdi qurbandyqqa ákeldim!» deıdi. Er Sýheıl túsinde kórgen perızatyn óńinde kórip, qany men janyn jolyna qurban etýge daıar ekenin jetkizedi. Gúldirsin bolsa qara túndeı erini dirdektep, máńgilik mahabbattyń mazdaq oty úshin qol ustasyp, bas aýǵanǵa qashýǵa beıil tanytady. Mine, solaısha eki jas Qyzylqumdy betke alyp tartyp otyrady. Jalǵyz túıir azyq alýdy da umytqan, sezim kólimen jadylanǵan ekeýge qum men jel, qarsaq jortpas qalyń, túlki jortpas túleı pana bola ala ma? Tán kóliginiń óz zańy bar emes pe? Qajyǵan Gúldirsinniń boıynan qaırat etip, qumǵa eńkeıip aqyrǵy demi taýsylady... Muny kórgen Sýheıl «Súıgenimsiz ómirdiń máni ne?» dep óz-ózine qanjar suǵyp ólim qushady.
Sóndi ómir, kórgen tústiń kólemindeı,
Baıansyz ker ýaqyttyń deregindeı.
Bul ólim salmaǵy aýyr, zil batpan-dy,
О́limmen birge uly jumbaq qaldy:
Adal jet aq saparǵa sen de álińshe,
Arsyzdyq sybyrymen semgenińshe!
Qadirle súıgenińdi, ber ómirdi,
Laılatpa saıazdyqpen tereńińdi!
Aıala, senim men syr sazyna ora,
Ie bol júreginde qazynaǵa!
Mine, qaıǵyly mahabbat oqıǵasyna qaýyshtyrǵan danalyq dastandy qal-qadirimizshe názıralyq úlgimen aýdarýǵa tyrystyq. Túpnusqasy budan on ese, tipti júz ese tereń, maǵynaly ekeni daýsyz.
Aınaldy sezim jandy, boıdy alǵandaı,
Kún shetin tolaǵaı Jer aınalǵandaı.
Joǵaryda keltirgen osy bir qos tarmaqty ǵalymdar kóripkeldikke balap, túrki mádenıetiniń ozyq tanymy retinde jarysa jazyp keledi. Jer men kún aınalysy týraly Brýno men Kopernıkten 150 jyl buryn aıtyp ketken túrki shaıyrynyń suńǵylalyǵy, jan-jaqty bilimdarlyǵy, rasynda, maqtanarlyq.
Arab-parsylanýdan aýlaq, tunyq qypshaq tili maqamymen jazylǵan tóltýma dastan Altyn Ordanyń zańdy murageri, uly qazaq halqynyń baı murasy, óshpes shejiresi bolyp qala bermek.