Sharýa ýaıymyn qalaı seıiltemiz?

 Jobada tyń bastama kóp

Prezıdent tapsyrǵan min­dettiń biri – elimizdegi Sý kodeksin qazirgi zaman talaptaryna saı etip qaıta bekitý. Búginde atalǵan qujat Májiliste qaralyp jatyr. Al qańtar aıy­nyń sońynda burynǵy premer-mı­nıstr Álıhan Smaıylovtyń tóraǵa­lyǵymen ótken Úkimet otyrysynda Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrym­dama jobasy qabyldandy. Sý resýrstary jáne ırrıgrasııa salasynyń basshysy Nurjan Nurjigitov baıandama jasap, eldegi sý tapshylyǵynyń aldyn alýda birqatar josparly jumysymen tanystyrdy. Mı­nıstrdiń aıtýynsha, qu­jat ázir­leýde saladaǵy qazirgi ahýal men úzdik halyqaralyq táji­rıbeler eskerilgen. Sondaı-aq 20 jańa sý qoımasyn salý, ju­mys istep turǵan 15 sý qoı­masyn rekonstrýksııalaý jáne 14 myń shaqyrymnan asa ırrıgasııalyq kanaldar men gıdrotehnıkalyq qurylystardy jańǵyrtý kózdelip otyr.

– Munymen qatar tasymaldaý kezindegi ónimsiz sý ysyraptaryn 50-den 25 paıyzǵa deıin azaıtý jáne qolda bar sý resýrs­taryn 2,4 tekshe shaqyrymǵa art­tyrý kózdelip otyr. Jalpy, jos­parlanǵan tásilderdi iske asy­rý 2030 jylǵa qaraı sýarmaly jerlerdi 2,5 mln gektarǵa deıin jetkizýge múmkindik bere­di. Búginde hydro.gov.kz sıfr­lyq platformasyn qurý boıynsha jumystar aıaqtalýǵa jaqyn. Onda sý obektilerin, gıdro­tehnıkalyq qurylystardy jáne sý basseınderi men aýmaqtaryn, gıdroposttardy jáne t.b. beı­neleıtin biryńǵaı sý kadastry qalyptastyrylady, – dedi mınıstr.

Búginde Qazaqstanda 2,3 mln gektar sýarmaly jer bar. Alaıda byltyrǵy qorytyndy boıynsha 1,5 mln gektar sýarmaly jerdiń 75 paıyzy borozda  ádisi, 6 paıyzy kúrish alqaptaryn sýǵa bastyrý, al 21 paıyzy zamanaýı tamshylatyp nemese jańbyrlatý arqyly sýarylady. Jalpy, elimizde 2020 jyldan bastap sý únemdeý tehnologııalary engizilgen alań 91 myń gektarǵa ulǵaıǵan. Buǵan fermerdiń sýarý júıelerin satyp alýǵa, sý alý jáne berý úshin ınfraqurylym júrgizýge jum­saǵan shyǵyndarynyń 50 paıyz ótelýi sebep boldy.

Jaǵymdy jańalyqtyń biri, sharýalardy sý únemdeý tehnologııalaryn qoldanýǵa yntalandyrý úshin sýarý júıelerin qurýǵa, oǵan qosa tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý jabdyqtaryn satyp alýǵa arnalǵan shyǵyndardy sýbsıdııalaý úlesi 50-den 80 paıyzǵa deıin óspek. Osynyń arqasynda sýarmaly jerlerdiń aýdany 1,3 mln gektarǵa deıin ósip, shamamen 2,1 tekshe km sý únemdeledi jáne ónimdilik artady.

Dál sol Úkimet otyrysyn­da burynǵy premer-mınıstr «Sýdy tıimdi paıdalaný – asa mańyzdy mindet­terdiń biri, sol úshin usynylǵan tujy­rym­dama osy baǵyttaǵy negizgi baǵ­darlamalyq qujat bo­lady. Eń mańyzdy baǵyty – sý sha­rýa­shylyǵyna qajetti ınfra­qurylymdy salý,  rekonstrýksııa­laý jáne sý únemdeýdi yntalandyrý qajet» deı otyryp, eldegi basty sý arnalarynyń búgingi kúıi kóńil kónshitpeıtinin de aıtty. Mysaly, Ortalyq Qazaqstan men Astananyń basty sý arnasy – Qanysh Sátbaev atyndaǵy ka­nalda sorǵy stansalary ju­mysynyń tıimdiligi – nebári 30 paıyz-aq. Úlken Almaty kanaly qoldanysqa berilgeli 40 jyl, sodan beri jóndelmegen. Al sýarmaly jerdiń 80 paıyzyn alyp jatqan ońtústik óńirlerdegi sý arnalary tozǵan, sonyń kesirinen 40 paıyz sý dalaǵa ketip jatyr. Ekinshiden, sý únemdeýge qatysty birizdilik júıe qa­lyptaspaǵan. Tamshylatyp nemese jańbyrlatyp sýarýǵa qajet tehnologııanyń quny qymbat ári ózimizde bul jabdyqtar shyqpaıdy. Premer-mınıstr mundaı qajetti dúnıeni elimiz­de shyǵarý kerektigin, osyǵan qatysty jobalardyń qazir talqylanyp jatqanyn sóz etti. Úkimet basshysy bir aı merzimde otandyq sý únemdeý jab­dyq­tarynyń óndirisin uıymdastyrý jóninde naqty usynystar berýdi tapsyrdy.

Basty maqsat – kórshilermen kelisim

Bastysy – bizdegi sý tapshy­lyǵynda transshekaralyq sýdy paıdalaný máselelerin sheshý kerek. О́ıtkeni geogra­fııa­lyq erekshelikterine baılanys­ty Qazaqstannyń segiz sý sharýa­shylyǵy basseıniniń jeteýi transshekaralyq bolsa, sonyń saldarynan biz kórshi elder – Qytaı, Reseı jáne Ortalyq Azııa elderiniń sý sharýashylyǵy saıasatyna táýeldi ekenimiz ap-anyq.

– Búginde sý qorynyń problemasy eń ótkir bolyp otyrǵan aımaq – Afrıka jáne Ortalyq Azııa. Onyń ishinde Qazaqstannyń jaǵdaıy óte kúrdeli. Eldegi sý resýrsynyń 40 paıyzdan astamyn quraıtyn Ertis, Ile, Syrdarııa, Jaıyq, Tobyl, Esil jáne Shý sekildi eldiń basty ózenderi kór­shi Reseı, Qytaı, Tájikstan, Qyrǵyzstannan bastaý alady. Oǵan Syrdarııanyń Tájikstan, О́zbekstan aýmaǵynan ótetinin qosyńyz. Prezıdentimiz atalǵan ózekti máseleni saıasılandyrýǵa jol bermeı, transshekara­lyq ózenderdiń joǵary aǵysyn­­da ornalasqan memlekettermen nátıjeli kelissóz júrgizip, tıisti kólemdegi sýdyń bólinýine jaǵdaı jasap keledi. Al osy ózender arqyly el aýmaǵyna kelgen sýdy tıimdi paıdalanýdy úılestirý – Úkimettiń tikeleı jaýapkershiligi, – deıdi Parlament Senatynyń depýtaty Rýslan Rústemov.

Salalyq mınıstrlik bergen aqparatqa súıensek, kórshi elder arasyndaǵy transshekaralyq ózender boıynsha yntymaqtas­tyq qoldanystaǵy úkimetara­lyq kelisimder negizinde júzege asady. Ol boıynsha sý resýrs­taryn paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi birlesken komıssııa men jumys toptarynyń otyrystary ótkiziledi.

– Qazir Qazaqstan tarapy ózbek tarapymen «QR Úkimeti men О́R Úkimeti arasyndaǵy transshekaralyq sý obektilerin birlesip basqarý jáne paıdalaný» týraly kelisim jobasyn ázirlep jatyr. Sondaı-aq reseıliktermen birge Jaıyq ózeni basseıninde zert­teýler júr­gizý boıynsha yn­ty­maqtas­tyqty arttyrýdyń biryń­ǵaı jol kartasynyń jumysy bas­taldy. Zertteý nátıjesin­de sý qoımalaryn paıdalaný ere­jelerine qajetti ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jáne sý tasqyny kezinde ózen basseıninde ornalasqan sý qoımalarynyń jumys rejimderin sınhrondaý boıynsha usynystar ázirlen­bek. Bul jaıylymdy sýǵa toltyrý, ýyldyryq shashatyn jerlerge sý jiberý jáne Jaıyq ózeniniń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin tabıǵatty saqtaýǵa qajet­ti sý aǵynyn ótkizýge múmkindik beredi, – deıdi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti. 

Sondaı-aq mınıstrlik ókil­deriniń habarlaýynsha, Shý jáne Talas ózenderiniń sýyn bólý máse­lesine qatysty memleket­aralyq qoldanystaǵy sý sharýa­shylyq qurylystaryn paıdalaný jónin­de Qazaqstan men Qyrǵyz­stan arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári tereńdetýge baǵyttalǵan jumystar júrgizile beredi.

Sharýa tirshiligi qojyramasyn desek...

Sala mamandarynyń piki­rin­she, sharýalar­dyń sýǵa degen qajettiligi birinshi eskerilip, jetispeýshilikti azaıtý úshin arnaıy zertteý júrgizý qajet. Eldegi barlyq sý paıdalaný kóleminiń 65 paıyzy aýyl sharýashylyǵy salasynyń qajettiligine jum­sa­latynyn, turaqty sýarý kezin­degi sý shyǵyndarynyń kóptep kezde­setinin eskerip, aldaǵy vegetasııalyq kezeńge erekshe kóńil bólingen durys.

– Sý – resýrs retinde eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy­nyń negizgi tiregi. Sýsyz óndiris pen aýyl sharýashylyǵy salasyn damytyp, syrtqa tasymaldap, tabys tabý áste múmkin emes. Memleket basshysy Joldaýda sý únemdeý tehnologııasyn keńinen engizý, sýdy shaqtap paıdalaný mádenıetin damytý, jańa tarıf saıasatyn qalyptastyrý jónin­de keńinen toqtalyp, atqarý­shy organdardyń aldyna naq­ty mindetter qoıdy. Kóptegen sarapshynyń paıymdaýyn­sha, gıdromelıorasııa salasynyń mamandaryn daıarlaý jumystary da jetildirýdi qajet etedi. Son­daı-aq qazirgi qoldanystaǵy «Sý kodeksi» sýdy sharýashylyq maqsatqa paıdalaný tártibin ǵana retteıdi, al sý resýrstaryn saq­taý jáne tıimdi paıdalaný sharalaryna yqpaly men múmkin­digi óte tómen. Sol sebepti jańa «Sý kodeksinde» osy máseleler qamtylǵany jón. Prezıdenttiń tapsyrmasymen ótken jyly qurylǵan salalyq mınıstrlik qalyptasqan jaǵdaıdy shuǵyl saraptap, barlyq deńgeıdegi sý sharýashylyǵynyń jumysyn tıimdi úılestirýdi qolǵa alýy qajet, – deıdi senator R.Rústemov.

Mınıstrlik tarapynan byltyrdan beri vegetasııalyq kezeńniń turaqty ótýin qamtamasyz etý úshin memlekettik organdar jáne oblys ákimdikterimen birlesken daıyndyq jumystary da bastalyp ketti. Eń aldymen olar 2023-2024 jyldardaǵy vegetasııalyq jáne vegetasııalyq kezeńge arnal­ǵan jumys josparyn bekitti, osy arqyly syrtqy jáne ishki is-shara­lardy iske asyrý kózdelgen. Ekin­shiden, vegetasııalyq kezeńniń turaq­ty ótýi úshin barlyq sý sha­rýashylyǵy obektileri, ola­rdyń sý jınaýǵa daıyndyǵy zert­tel­di. Úshinshiden, tarıf ese­binen gıd­ro­tehnıkalyq qury­lystardy jóndeý josparlanypty.

– Sý qoımalaryn salyp nemese kúrdeli jóndegen durys. Sondaı-aq kóktemgi tasqyn sý men kúz kezinde tabıǵı kózderden jınalatyn artyq sýdy barynsha paıdalaný kerek. Osy sýmen tospalar men ishki ózender arqyly sýarmaly jaıylymdar men eldi meken janyndaǵy kóp kóldi sýlandyrsaq, jaz aıynda qıyndyq bolmaıtyny anyq. Shabyndyq, qysqy mal azyǵynyń mol bolýy da aýyl aınalasyndaǵy ishki kanaldar men kólderge, sýarmaly jerlerge baılanysty. Ekinshiden, qazir sý qoımalaryn salýdan bólek, ondaǵy jıylǵan sýdyń jerge tez sińbeýi mańyzdy. Ǵalymdar túrli zertteýler arqyly sý qoryn saqtaıtyn amaldar ta­ýyp jatyr. О́zge memleketterde mundaı ǵylymı izdenisterdiń nátıjesinde kóktemgi tasqyn sý, erigen qar, jaýǵan jańbyr sýyn bosqa ysyrap qylmaı, aýyl sharýashylyǵyna paıdalanyp keledi. Al bizde kerisinshe, sý basqan aımaqtarǵa jyl saıyn kóp qarjy bólip, turǵyn úılerdi kóshirý, adamdardy basqa jaqqa ornalastyrý jumystarymen aınalysyp ketetinimiz jasyryn emes. Bizdegi sý únemdeýde kóp zertteý jáne jańashyldyq qajet, – deıdi aýyl sharýashylyǵy sarapshysy Myrzahmet О́ksikbaev.

Aıtpaqshy, Úkimet otyrysynda qabyldanǵan tujyrymdamany iske asyrý úshin 2 trln teńgeden asa qarjy kerek. Atalǵan qara­jat jańa sý nysandaryn salý, qoldanystaǵylaryn qaıta jań­ǵyrtý, 3,5 myń shaqyrymnan as­tam kanaldy sıfrlandyrý jáne sýa­rý júıeleriniń sý esebin avto­mat­­tandyrýǵa josparlanǵan. Son­daı-aq sý resýrstaryn utym­dy paı­dalaný úshin sýarmaly jer­ler­diń melıorasııalyq jaı-kúıin jaq­sartý kózdelip otyr. Al bıyl sý qoı­malaryn zertteýge 1 jarym mlrd teńge aqsha bólinedi. Jal­­py qazir elimizdiń sý sha­rýa­shylyǵy kesheninde jobalyq kó­lemi 87,8 tekshe metr bolatyn 331 sý qoı­ma­sy, 125 sý toraby, 3392 kanal, 473 bóget jáne 1667 gıdrotehnıkalyq qurylys bar.