Memleket basshysy «Egemen Qazaqstan» gazetindegi suhbatynda: «Naýryz – jańarý men jańǵyrýdyń sımvoly. Sondyqtan tól merekemizdiń mazmunyn baıytyp, ony barynsha erekshelep, jańasha atap ótýimiz kerek», dep aıtqan edi.
Osy oraıda biz ótken ǵasyr basynda halqymyzdyń bolashaǵy úshin «júrek maıyn sham qylǵan» «Alash arystary Naýryz meıramy haqynda qandaı ustanymda boldy?» degen suraq tóńireginde oı qozǵaýdy qup kórdik. Ol kezde Alashtyń úni, halyqtyń kóz-qulaǵy «Qazaq» gazetiniń alǵashqy sany 1913 jyly 2 aqpanda shyqqanyn bilemiz. Bul qystyń sońǵy aıy bolatyn. Alda kóktem. Iаǵnı Naýryz meıramy. Buny attap ótýge bolmaıdy. Sóıtip, jaryq kórgenine bir aı ǵana tolǵan gazet redaksııasy basylymnyń 1913 jylǵy 9 naýryz (mart) kúngi 5-sanyna «Naýryz» atty bas maqala jarııalapty. Onda: «Naýryz – qazaqsha jyl basy. Burynǵy kezde ár elde naýryz týǵanda, meıram qylyp bas asyp, qazan-qazan kóje istep, aýyldan-aýylǵa, úıden-úıge júrip, kári-jas, qatyn-qalash bári de máz bolyp kórisip, aralasyp qalýshy edi. Bul kezde ol ǵuryp qazaq arasynda qalyp bara jatqan sekildi. Hátti naýryzdyń qaı aıda, qaı kúni bolýy haqynda ártúrli sóılenedi. Bireýler naýryz marttyń birinde, ekinshileri toǵyzynda keledi desedi. Ár jurttyń belgili kúnde jańa jyly týady. Eski jyl bitip, jańa jyl bastalǵanda: «Jańa jyl qaıyrly bolsyn! Jańa baqyt násip bolsyn!» dep quttyqtasady, ol kúndi meıram qylyp shattyqpen ótkizedi.
Orystyń jańa jyly qys ortasynda, naǵyz saqyldap turǵan sýyqta keledi. Bizdiń jańa jylymyz – Naýryz marttyń basynda bolsyn, ortasynda bolsyn – áıteýir martta keletin bolsa, shyn maǵynasymen «Jańa jyl» dep aıtýǵa laıyq. Kún jylynyp, qar erip, jan-janýar jazdyń jaqyndaǵanyn sezip kóńildenetin kez. Sharýa adamdarynyń beınetten qoly sheshilip, alty aı qys baqqan aryqtaryn úmitti kúnge jetkizip dem alyp otyrǵan kez. Aǵash, shópter qar astynan silkinip shyǵyp, gúldenip jasarýǵa daıarlanyp, kún de qystaı bir búıirlep júrýin qoıyp, joǵary kóterilip, bútin ǵalamǵa nuryn shashyp, úısizdi úılimen teńgerip, baı men jarlyǵa birdeı sáýle berýge turǵan kez. Mine, tabıǵattyń osyndaı kóńildi ózgerisiniń kezeńinde bizdiń jańa jylymyz – Naýryz týyp, ata ǵurpymyzdy umytpaı, belgili bir kúndi jyl basy qylyp alsaq, unamdy is bolar edi.
Osy týraly biletin adamdar «Qazaqqa» jazsa eken: bizdiń jańa jyl – Naýryz anyq jyldyń qaı aıynda hám qaı kúnde bastalady. Biz oqýshylarymyzdy jańa jylmen quttyqtaýǵa Naýryzdyń anyq qaı kúni týatynyn bile almadyq, ǵafý ótinemiz» delingen eken.
Iаǵnı joǵarydaǵy jazbadan túıgenimiz: ótken ǵasyr basynda Alash qaıratkerleri Naýryz meıramynan meılinshe habardar ekeni baıqalady. Biraq qaı aı, qaı kúni atap ótýdi naqty aıtpaıdy. Sol sebepti joǵarydaǵy jazbanyń sońyna «naýryzdyń anyq qaı kúni týatynyn bile almadyq» dep halyqtan ǵafý ótinedi. Bul sol ýaqyttaǵy ala-qula reseılik kúntizbeni meńzese kerek.
Biraq Alash arystary basylymnyń 9 naýryz kúngi sanyn árdaıym Naýryz meıramyna arnaǵan. Mysaly, gazettiń 1914 jylǵy №53, 1915 jylǵy №110, 1916 jylǵy №172, 1917 jylǵy № 221 sandary 9 naýryz kúni shyqqan. Munda arnaıy maqalalar jarııalanyp, qyzý quttyqtaý jyrlar joldanypty.
* * *
Mysaly, «Qazaq» gazetiniń 1917 jyly 9 naýryz kúngi 221-sanynda (sýrette) mynadaı quttyqtaý sóz jazylǵan eken:
«Barsha Alash azamattaryn jańa jyly – Naýryz hám bostandyqpen quttyqtaımyz. Alla Taǵala kıiz týrlyqty qazaqtyń oń jaǵynan aı, sol jaǵynan kún týǵyzyp, yrys-dáýlet, baq-bereke násip etsin!» Al basylymnyń ekinshi betinde meıramǵa arnap «Jańa tilek» atty jyr joldary jarııalanypty. Avtory – Madııar, ıaǵnı Mirjaqyp Dýlatuly.
Jańa jylda jańa tilek tilelik,
Eski jyldy eskerer de júrelik.
Kep júrmesin qaıta aınalyp túnerip,
Kóziń jasty, kóńiliń qaıaý, Alashym!
Jurt bolýdyń oılanarlyq amalyn,
Qamsyz jatar emes endi zamanyń.
Nadandyqtyń qıratalyq qamalyn,
Maqsatyńa umtyl taıaý, Alashym!
Jaý men juttan endi Qudaı saqtasyn!
Qasekeni – qas masqara taptasyn!
Kári, jasyń endi ǵafyl jatpasyn!
Ash kózińdi, bolma baıaý, Alashym!
О́z qamyńdy oılan óziń el bolsań,
El bolamyn, teń bolamyn der bolsań;
Kókten teńdik kelmes óziń kem bolsań,
Meń-zeń bolmaı, talpyn oıaý Alashym!
Ushqan qustaı, sýda júzgen balyqtaı,
Tabıǵatty qoldanýshy halyqtaı.
Sen endi sergiseıshi jalyqpaı,
Júrgenińshe máńgi jaıaý, Alashym!
Búgin haqtyń qýanyshty keń kúni,
Kún menen tún – tarazynyń teń kúni,
Qut-bereke bolmasa eken kem kúni,
Dep tilelik, qolyń jaı-aý, Alashym!
* * *
Kóziqaraqty qaýym jaqsy biledi, 1918 jyly «Qazaq» gazeti shyǵyp turǵan Orynbor bolshevıkterdiń qolyna ótkendikten, basylymǵa tusaý salyndy. Osy jyly bar-joǵy 9 nómiri jaryq kórdi. Aqyry qyrkúıek aıynda sońǵy sany shyqty. Biraq «Qazaq» gazetimen rýhtas basylym «Sary Arqa» gazetiniń 1919 jylǵy 74-sanyna (sýrette) «Naýryz» atty maqala jarııalanyp, buqaraǵa bul meıramdy «22 naýryz» kúni atap ótý týraly aıtypty.
«Sary Arqa» gazetiniń 1919 jylǵy 74-sany
Osy oraıda Alash qaıratkerleri 9 naýryz dep belgilegen meıram ne sebepti 22 naýryzǵa aýysty degen zańdy suraq týary haq. Aıtalyq, keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin patshalyq Reseı ejelgi Mysyr astronomııasyna súıenip qurastyrǵan Rım ımperııasynyń kúntizbesimen ómir súrdi. Al Eýropa bolsa XVI ǵasyrda qurastyrylǵan grıgorıan kúntizbesin paıdalandy. Eki kúntizbe arasynda 13 kún aıyrmashylyq bar edi. Bul óz kezeginde halyqaralyq deńgeıdegi jumystardy júrgizýge keri áserin tıgizdi. Sóıtip, 1918 jyly 14 aqpanda bolshevıkter memlekettik kúntizbeni grıgorıan esebine aýystyrdy.
Eski esep boıynsha 1917 jyldyń 25 qazany kúni jeńiske jetken «qazan tóńkerisi» jańa jyl sanaý boıynsha 7 qarashaǵa aýysqany sııaqty, 9 naýryzda atap ótilip kelgen «Naýryz meıramy» (9+13=22) 1918 jyldan bastap 22 naýryzǵa aýysty. Qazirgi tańda biz Naýryz meıramyn sońǵy data boıynsha atap ótýdi ádetke aınaldyrdyq.