О́MIR JOLYNYŃ JARYǴY­

Ár aýyldyń kóz­den ketse de kóńil­den ketpeıtin arda­geri bolady. Ondaı jandardyń halqyna sińirgen eńbegi, ómir jolyndaǵy abzal is-áreketteri, aıtqan aqyldary men sóz­deri oı-sanalarynda qalyp, keıingi to­l­­qyn jetkinshekterge úlgi-ónege retinde jalǵasyn tabady. Sondaı abzal arda­ger­lerdiń biri Ońtús­tik Qazaqstan obly­syndaǵy, Ordabasy aýdanynyń, Sary aryq aýmaǵynda ómir súrgen marqum áke­miz Ábilqaıyr Mahambetuly edi. Ákemizdiń ómirden ozǵanyna 19 jyl boldy. 1916 jyly ómirge ke­lip, ákeden 4 aılyǵynda qalǵan. 7 jastan bastap kún demeı, tún demeı eńbekke aralasqan. 1933-1936 jyldary Túrkistanda FZÝ-dy bitirip, Arys qalasyndaǵy Kırov atyndaǵy orta mektepte muǵalim bo­lyp qyzmetin bastaǵan. Uly Otan soǵysy bastalǵanǵa deıin osy mektepte dırektorlyq mindetin atqarǵan. 1941 jyly nemis-fashıst bas­qynshylary Otanymyzǵa tutqıyl­dan shabýyl jasaǵan kezde jas ustaz maıdanǵa ózi suranady. 1942 jyldyń qańtarynda Almatyda 3 aılyq kýrsta oqyp, aǵa serjant ataǵyn alyp maıdanǵa attanyp ketedi. Lenıngrad mańynda 1024-atqyshtar polkynyń quramynda so­ǵysady. Onda ákemiz saıası je­tek­shiniń orynbasary mindetin at­qarady. Keńes áskerleri sapynda tý­ǵan jeriniń ár súıemi úshin jaý­men shaıqasyp, az da bolsa Jeńisti jaqyndatýǵa úlesin qosady. Ákemiz soǵys týraly, onda qaza bolǵan jaýyngerler jaıly denesi túrshigip, kózi jasaýrap esine alatyn. Sondaı bir shabýylda ózi de jaraqattanyp, granat jarylǵan orda jatyp qalady. Shabýyldan soń shtab bastyǵy ákemizdi izdegen, sebebi onyń planshetinde ofıser­lerdiń, jaýyngerlerdiń qujattary bolǵan eken. Sol qujattar arqyly jaýyn­gerler túgendelinetin. Sodan izde­gen­niń arqasynda jaraqat alǵan ákemiz tabylyp gospıtalǵa jibe­rilgen. Gospıtalda bir jarym jyl jatyp, oń aıaǵy tizeden joǵary kesilip, elge 1943 jyly oralǵan. Eger adam ómirin bir kitapqa teńesek, soǵys jyldary, qan maı­dan­daǵy qıyndyqtar sol ómir kita­bynyń aýdarylǵan aýyr betteri. Elge oralǵan ákemiz ustazdyq jo­lyn jalǵastyrǵan. Soǵystan mez­gilsiz oralǵanyna qatty qapalanǵan ustaz júregindegi jara shákirtte­riniń kúmis kúlkisimen birtindep jazyla bas­ta­ǵan. Soǵys aldynda ákemiz Almatyǵa kelip, Qazaq pedagogıka ınstıtýty­nyń tarıh fakýltetine syrttaı oqý­ǵa túsken ǵoı. Ustazdyq aýyr ju­mys, dırek­torlyq mindet, basqyn­shylyq so­ǵys bári jıylyp kelip oqý­yn der kezinde bitirýine múmkin­shilik ber­megen. Oqý bitirý sáti 1948 jylǵa túsken. Ákemizdiń adal qyzmetin, bi­limdiligin, iskerligin, boıyndaǵy týa bitken mádenıettiligin eskergen aý­dan basshylary men oblystyq bi­lim basqarmasy aýyl jasta­rynyń bilimin arttyrý kerektigin eskerip, Qyzylqum aýdany “Baı­yrqum” sovhozynyń Gogol atyndaǵy mektebine jibergen. Sol jerde, shalǵaıda malshylardyń balalary úshin mektep-ınternat ashqan. Eńbek jolynda kóptegen shákirtteri men olardyń ata-analarynyń alǵysyna bólengen. О́zi basshylyq etken oqý ordasynda ustazdyq bilim deńgeıiniń joǵary bolýyna, ár pánniń maqsaty men mindetterin ashyp, oqý isi men tárbıe jumys­ta­ry­na ádistemelik ja­ńa­lyqtar engizgen. Pe­dago­gı­kalyq ujymǵa úlken talap qoıa bi­lip, tárbıe máse­le­si­­ne tereń mán bergen. Ákemizdiń arty­nan kóptegen jaz­ba eń­bekteri qaldy. Olar bolashaqta ja­ryq kórý kezeginde. Al onyń ga­zet, jýr­naldar men basqa da meto­dıkalyq basy­lymdarda jarııa­lanǵan maqalalary óte kóp. Qaý­zaǵan ta­qyryptary, kó­ter­gen máseleleri qun­dylyǵyn áli joı­­ǵan joq. Bir­ne­she jazba ju­mys­ta­ry deneni shy­nyq­­­ty­rý, tazalyq máseleleri, as adam­­nyń arqaýy, qarttyq kárilik emes, t.b. arnalǵan. Munyń barlyǵy áke­­miz­diń ómirden túıgen táji­rı­beleri, pedagogıkalyq izdenisiniń ná­tı­je­leri. Osyndaı eleýli eńbek­teriniń arqasynda Arys aýdandyq partııa qomıtetiniń nusqaýshysy qyzmetine aýystyrylady. Odan keı­in Arys aýdanynyń maqta ósirýmen aına­lysatyn Pahtashy aýylynda orta mektep ashylýynyń basy-qasynda bolyp, sony aýdandaǵy úlgili-tirek mektebi etip, bilimge baýlyǵan myńdaǵan shákirtterin ómir jolyna attandyryp, ózi de qurmetti dema­lysyna shyqqan. Keıinnen “Qaraspan” sovhozy, Sary aryq ákimshilik aýmaǵynda ákemizdiń atynda bastaýysh mektep ashylyp, onyń ashylý saltanatyna urpaqtary qatysyp demeýshilik jasady. Ustazdardyń ustazy bol­ǵan ákemizdiń artynda, ózi oqytqan shákirtteriniń júreginde, el aýzyn­da óshpes iz qaldy. Jaqsy ustaz – mekteptiń júregi, eldiń rýhanı baılyǵy. Sary aryqtaǵy bastaýysh mektep jyldar óte ulǵaıyp orta mektepke aınalýyna halyqtyń senimi mol, tilegi de sol. Otanymyz ákemizdiń eńbegin jo­ǵary baǵalady. Uly Otan soǵy­synyń I jáne II dárejeli orden­derimen, Oktıabr Revolıýsııasy ordenimen, 11 medalmen, kóptegen ma­daqtaý gramotalarymen mara­pattady. Qazaq KSR halyq aǵartý isiniń úzdigi atandy. Birneshe ret oblys, aýdan depýtattyǵyna saı­lan­dy. О́z zamanynyń adal per­zenti – ákemiz ómirinde adam degen atyna kirshik túsirmedi. Otanyna shyn júregimen berile qyzmet etti. Anamyz Saparkúl ekeýi bes ul, bir qyz tárbıeledi, barlyǵy jo­ǵary bilimdi azamattar. 24 nemeresi, 34 shóberesi bar. Urpaǵyn adal­dyqqa, eńbekqorlyqqa, otanshyl­dyq­qa tárbıeledi. Adam ómirde durys jol tabý úshin tek kúnniń jaryǵy emes, jan jaryǵy da qajet. Shákirtteriniń sanasyna, bolmysyna bilim uıalata bilgen ustaz olardyń ómirde durys jol tabýyna kómektesedi, olardyń ómirde jet­ken jetistikterin qundy etedi. О́z urpaǵyna qamqor bolǵan, óz ultynyń sana-sezimine úles qosqan áke-sheshemiz máńgilik júregimizde. Olardyń júrip ótken ómir jo­lynyń jaryǵyn urpaqtary jal­ǵastyrýda. Baltash MAHAMBETOVA. Almaty oblysy, Qarasaı aýdany, Taý samaly aýyly.