Qyzylqum – jumbaǵy mol, tylsym dúnıesi jeterlik ólke. Áý bastan mal baqqan jurtqa jaıly meken desedi. Ilgeride qudyq ta, bulaq ta kóp bolypty. Qystaý basqan qazaqtyń malyn bul Qyzylqum jutqa da aldyrmaǵan.
Aıtaıyn degenimiz basqa. Qyzyldyń qumynda osyndaı belgiler (sýrette) bar. Buryn kóp bolǵan. Qarańyzshy, qumda qasarysyp óser sekseýildi qııýlastyryp órgen. Sýrettegi «Máńgúrdiń belgisi» dep atalatyn úıme sekseýil Qyzylordanyń Qazaly aýdanyndaǵy Qyzylqum aýyldyq okrýgine qarasty «Ajar» degen shaǵyn aýylǵa jaqyn. Shamamen 20 shaqyrymdaı bolar. Bıiktigi 2 metrden assa, aýmaǵy alty qanat kıiz úıdiń aýmaǵy ispettes.
«Ajar» aýylynyń mańaıynda bul belgiden bólek, sekseýil úıip, qoldan turǵyzylǵan qorymdar men belgiler óte kóp. Árqaısysynyń óz ataýy bar, kóbisi umytylǵan, ony biletin kónekózder de qalmapty.
Saıyn dalada nege sekseýil úıgen? Biletinderdiń aıtýynsha, muny kóshpeli aǵaıynnyń ózi oılap tapqan. Adaspas úshin. Ári eń bıik degen qum tóbeniń basyna tomarly sekseýildi jınap, osylaı qııýlastyrǵan. Ajardyń mańynda budan bólek, «Ajartóbe», «Baıtý», «О́tesh belgi» deıtin osyndaı sekseýildi oryndar bar. Kóbisi kishireıip ketken, keıbirin ádeıi órtep te jibergen bolýy múmkin.
– Meniń paıymdaýymsha, bul belgiler HIH ǵasyr men HH ǵasyrdyń bas jaǵynda turǵyzylǵan sııaqty, – deıdi Káýkeı (Qyzylqum a/o) aýylynyń turǵyny, mektep muǵalimi Sáken Qabylov aǵamyz. – Sekseýilden belgi qoıýdyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, ólgen adamnyń basyna turǵyzsa, ekinshiden, jastaı qyrshyn ketken adamdardyń súıegin úlken qorymdarǵa qoısa da, «aty eleýsiz qalmasyn, ári-beri ótken pende duǵasyn arnar» degen maqsatpen júrginshiler kóp júretin joldyń boıyna qoıǵan. Oǵan mysal, Kebekbaıqyzy Ajar sulýǵa qoıylǵan sekseýil belgi qazir «Ajartóbe» dep atalady. Al úshinshiden, ál-áýqaty bar adamdar óz kúshimen kóziniń tirisinde belgili aımaqtarǵa baratyn úlken joldardyń boıyndaǵy bıik tóbelerge sekseýilden órip belgi turǵyzǵan. Ondaǵy maqsat – barar baǵytqa jón silteý ári óz esimin qaldyrý.
Eski áńgimege júırik Sáken aǵanyń aıtqan kóńilge qonymdy. Qazir sol aýyl mańaıyndaǵy sekseýildi belgiler kezinde qoıshylardyń Qyzyldyń qumynda adaspaýyna kóp kómegi de tıgen. Al «Máńgúrdiń belgisi» jaıly derek joqtyń qasy. Múmkin adam aty, múmkin basqa. Bizge belgilisi, ol HIH ǵasyrdyń aıaq kezinde turǵyzylǵan.
Bir qyzyǵy, osy belgiler bir baǵytta qoıylǵan. Jolaýshy adaspasyn degen nıet qoı. Kompasy joq burynǵy qazaqtyń Qyzyldyń qumynda osylaı tirshilik etkeni tańǵaldyrmaı qoımaıdy.
Joǵaryda aıtqandaı, mundaı sekseýildi belgini keıbireýler adam súıegi bar qorymmen de shatastyrady. Ol qate edi. Ras, biz arnaıy saparmen Qyzylqum shekarasynda jatqan halyq batyry Janqoja Nurmuhammedulynyń máńgilik jaıynan sekseýildi molany kóptep baıqaǵanbyz. Olar mundaı bıik emes ári dóńgelene órilgen, ortasy ashyq boldy. Tipti tuzdy kesekten qalap ta qoıǵan molalar kezdesti. О́ıtkeni baba jatqan jerden árirek tuzdy Araldyń burynǵy orny da baıqalǵan. Qazirgideı qurylys materıaly joq ári qumda otyrǵan qazaq ólgenine sekseýilden de mola turǵyzǵanyna osy dálel bola alady.
Tık-tokpen atyn shyǵarǵysy kep júrgen búgingi urpaqtyń atalary jaı tirshiligimen de osylaı tarıh jasap ketipti-aý...