Jer de bar, sý da bar. Jetpeı turǵany ne?

Yryzdyq úılestire bilseń ǵana molaıady

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń ke­ńeıtilgen otyrysynda aýyl sharýashylyǵynyń ahýaly týraly aıtqan sózinde: «Bir gektar jerden 10 sentner ónim alý – eli­miz úshin maqtanatyn kórset­kish emes. Demek Qazaqstandaǵy kásip­oryndarda sapaly tyńaıt­qyshtar óndirilgenimen, agrohımııa salasynda múlde jumys istelmeıdi», degen bolatyn. Tyńaıt­qyshtyń taqsiretin tart­qan­dyqtan, astyqty óńir sana­tyndaǵy bizdiń ólkede gektar berekesi jyldan-jylǵa kemip keledi.

Jer júdep, bereriniń bere­kesi ketip turǵany ámbege aıan. Mamandardyń uzaq jylǵy utymdy tájirıbesin jan-jaq­ty taldap, máseleniń mánisine tereńi­rek úńiletin bolsaq, bul oraı­daǵy olqylyq aldymen tyńaıt­qyshqa baılanys­ty. Egis­tik alqaptarynyń kólemi kóp bolǵanymen, ónim az. Alys­qa barmaı-aq qýańshylyq jyl­darynyń ózinde táp-táýir ónim alýǵa qol jetkizip otyrǵan Reseıdiń eginshilik mádenıeti biz­den kósh ilgeri. Taldap kóre­lik. Reseı eginshileri egis­tik alqaptaryn tyńaıtýǵa aıryq­sha mán beredi. Bizdiń egis alqap­tarynyń ár gektaryna 2,5 keli tyńaıtqysh sińirilse, Reseıde bul kórsetkish 48 kelige jýyq. Iаǵnı on ese artyq. Eýropa el­derinde ár gektarǵa – 130, Amerıka Qurama Shtattarynda 170 keli tyńaıtqysh paıdalanylady. Esesine, olardyń ónimi áldeqaıda joǵary.

– Al biz qyrýar jerdi jyrtyp, qanshama tehnıkany paıdalanyp, memleket tarapy­nan sýbsıdııa esebinde mıllıardta­ǵan teńge qarajat quıyp otyrsaq ta, gektar berekesin art­tyra almaı kele jatyrmyz, – deıdi bıo­lo­gııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor, akademık Ábiljan Qusaıynov. – Tabıǵatta qaıtarym zańy deıtin túsinik bar. Qarapaıym tilmen aıtatyn bolsaq, tabıǵattan alǵa­nyń­dy eseleı qaıtarmasań, jomart­tyǵyn kóre almaısyń. Kádimgi «Sıyrdyń súti tilinde» degendeı, jerden alǵanyńdy ýaqty­ly qaıtaryp berip, kútpeseń, qambańnyń quty qashatyny belgili.

Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin sál ǵana taratyp aıta ketelik. Topyraqtyń qunary jer betine dán bolyp shyǵyp, óz boıyndaǵy qýaty ár jyl sa­ıyn azaıa bermek. Demek ony úste­melep qorektendirip otyrý qa­jet. Kádimgi qazaqtyń «ala­ǵan qolym beregen» degeni táriz­di. Osy oraıda bir gektarǵa sebiletin 2,5 keli tyńaıtqysh, árıne, azdyq etedi.

Kóń tasýǵa da kómek kerek

Jomart jerdiń peıiliniń tarylýy tyń ıgerý tusynan bastalǵan. Týsyrap jatqan en dala soqanyń tisimen aıǵyzdala jyrtyldy. Soltústik óńirdiń jazy jelkem bolyp keledi. Jel sýyrǵan topyraq quramyndaǵy qunar ýaqyt ótken saıyn azaıa bastady. Keıin keńes úkimeti jerdi erozııadan qorǵaýǵa nazar aýdardy. Shortandydaǵy áıgili A.I.Baraev ınstıtýtynyń ashylýy da osy kez. Osylaısha, topyraqty qorǵaý júıesi quryldy. Elimizde 12 mıl­lıonǵa jýyq qara topyraqty egistik alqap bolsa, qunarlylyq 23-25 pa­ıyzǵa tómendegen. Qońyr topyraqty alqaptardaǵy qunarlylyq 33-35 paıyzǵa deıin azaıǵan. Endigi amal – organıkalyq tyńaıtqyshtardy qoldaný. Bir túsiniksiz jeri, 600 túrli hımııalyq zattarǵa sýbsıdııa qarastyrylǵanymen organıkalyq tyńaıtqyshqa qarajat bólinbeıdi eken. Sebep – kez kelgen aýyl-aımaqtyń ma­ńaıyn­da kóń kól-kósir bolyp úıilip jatyr.

– Kóńdi tasý úshin de qyrýar tehnıka, janar-jaǵarmaı, qosalqy bólshek qajet emes pe? – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Qulan Bolatov. – Áıtpese kóńniń eń jaqsy tyńaıtqysh ekenin jer emshegin emip júrgen dıqandardyń bári biledi.

Eger osy sharýa qolǵa alynsa, eldi me­kenderdiń mańaıy beıbereket úıi­lip jatqan, jaz boıy kúıip, aýany byl­ǵaıtyn kóńnen tazaryp qalar edi. Ári qunary kemip, júdeý tartqan egistik alqaptar qorektik zattarǵa keneledi ǵoı. Ǵalym Ábiljan Toqanulynyń aıtýyna qaraǵanda, topyraqtyń boıyndaǵy hımııalyq tyńaıtqyshtardyń qýaty bir-eki jylǵa jetetin bolsa, organıkalyq tyńaıtqyshtyń qunary keminde bes jylǵa jetedi. Tıimdiligi kórinip-aq tur­ǵan joq pa?

– Jalpy, sýbsıdııany bólýdiń qaǵı­dat­tary qaıta qaraýdy qajet etedi. Meniń oıymsha, sýbsıdııa túpkilikti ónimge berilýi kerek. Máselen, taýarly-sút fermasynda óndirilgen sútke, et baǵytyndaǵy sharýashylyqta ár keli etke sýbsıdııa tólenedi emes pe? Egin sharýashylyǵynda da sýbsıdııa túp­kilikti gektar berekesine qaraı tólen­ge­ni ádil bolar edi, – deıdi Ábiljan Toqanuly.

Sapaly tuqym – egin berekesi

Sharýashylyqtar egin oraǵy kezinde sabandy týrap, alqapqa shashyp tastaıdy. Biraq bul jerde de kózqaras ártúrli. Ǵylymı negizdemege qaraǵanda, sabandy úgip tastaýdy keri áseri de bar. Shirip úlgermegen saban topyraq qunaryndaǵy azotty jutyp alady. Saban úgindisi tas­talǵan jerge tıisinshe, ǵylymı esep­telgen azot sińirilýi kerek, áıtpese egis­tik alqabyndaǵy qunardyń kemýi eselene túspek.

Gektar berekesin arttyrýdyń taǵy bir joly – sapaly tuqym tańdaý. Keıingi jyldary aýa raıy kúrt ózgerdi. Jyl sa­ıyn qýańshylyq qaıtalanyp jatyr. О́tken jyly astyqty Aqmola oblysynyń kóptegen aýdany qýań­shy­lyqtyń zardabyn shekti. Jyl sa­ıyn táp-táýir ónimge qol jetkizetin Qor­ǵaljyn, Selınograd, Zerendi, Aqkól, Bulandy, Býrabaı, Birjan sal aýdandary astyqsyz qala jazdady. Keıbir alqaptarda gektar berekesi 4-5 sentnerden ǵana aınaldy. Kúz boıy tynymsyz jaýǵan jaýynnyń áserinen astyq ylǵaldy bolýy sebepti tuqym tapshy. Ábiljan Toqanulynyń aıtýynsha, tuqymnyń tez, ortasha, kesh pisetin sorttaryn tańdaý kerek.

– Bylaısha túrlendirý sharýashylyq úshin tıimdi. Mol astyq bir mezgilde pisip jetilmeıdi de, erte piskenin erte, kesh piskenin kesh oryp alýǵa bolady. Osyndaı kestemen jumys istese, qarbalas ta azaıady. Al qýańshylyqqa tózimdi suryptar mindetti túrde kerek.

Sheteldik tuqymǵa da senim az. Qansha jerden maqtaýly bolǵanymen, bizdiń tabıǵatqa beıimdelmegen. Astyq sharýashylyǵyn alǵa bastyrý úshin aldymen tyńaıtqyshqa, jerdi óńdeýge, eginshilik mádenıetin jetildirýge jáne tuqymdy tańdaı bilýge nazar aýdarǵan jón. Eski daǵdyǵa salyp jomart jer meıirin tógedi degenimizben, gektar berekesi arta qoımaıdy. Qazirgi kúni eginshiler gektar berekesin 25-30 sentnerge jetkizip otyr. Biz qyrýar qarjy salǵanymyzben, esesi qaıtpaı tur. Endigi másele – osy taraptaǵy ju­mysty tıimdi úılestirý.

Jaıylym jaqsarsyn desek...

Egin alqaptarymen qatar, shabyndyq, jaıylymdyq jerlerdiń de qunary kemip ketti. Tórt túlik mal eldiń irgesin­de­gi toqymdaı jerde jaıylǵan soń, malǵa juǵymdy, qunarly shóp túrleri de azaıǵan. Esesine qýraı basty, jýsan jaılady. Munyń barlyǵy ekologııalyq apattyń qateri kóbeıip, jan balasy jar basynda turǵandaı áser qaldyrady. Topyraq erozııasy jaıylym turmaq, kúmis kólderge de zııanyn tıgizip jatyr. Taqyrypqa tikeleı qatysy bolmasa da, osy tarapta biraýyz sóz aıta ketelik. Qazir Kóksheniń kúmis kólderin qamys basyp ketti. Bylaıǵy jurt buryn mundaı emes edi ǵoı, qamys basyp, baldyrǵa bylyǵyp ketýi nesi eken dep tań-tamasha qalatyn. Sóıtsek, kúni-túni azynaı soqqan jel topyraqtyń quramyndaǵy bar qunardy ushyryp, kólge túsiredi eken de sý tabanyna bókken topyraq shógindilerinen sý ósimdikteri qaýlap ósedi eken.

– Elimizde 182 mıllıon gektarǵa jýyq jaıylymdyq jer bar. Dúnıejúzi bo­ıynsha Aýstralııadan keıin ekinshi oryndamyz. Jaıylymdyq jerge jarymaı otyrǵanymyzdyń birinshi sebebi – tıimdi paıdalana almaı otyrmyz ári qunarly jerlerdiń deni beıbereket jyrtylyp tastaldy. Máselen, Aqmola oblysynda 5 mıllıon gektar jaıylymdyq jer bar edi. Qazir 4,5 mıllıon gektar shamasynda. Sońǵy birer jyldyń ishinde ǵana jarty mıllıon gektar jer jyrtyldy. Ol jerler kádimgi «jetek shanshysań, arba ósip shyǵady» deıtindeı qunarly jerler. Jaıylym jer tarylǵan soń azyq-túlik qaýipsizdigine de nuqsan keledi, – deıdi ǵalym Ábiljan Qusaıynov.

Ǵalymnyń paıymdy pikirine qulaq túrsek, óńirdegi aýyl sharýashylyǵy ónimderin molynan óndirip, dastarqan berekesin keltirip turǵandar – negizinen jeke sharýashylyq ıeleri. Ettiń 70 pa­ıyzyn, súttiń 80 paıyzyn jekemenshik sharýashylyqtar óndiredi. Áttegen-aıy sol, olarǵa tıisti jaǵdaı jasalmaı otyr. Shabyndyq jáne jaıylymdyq jer okrýg ákimderiniń qaraýynda. Biraq olarda jerdi tyńaıtatyn qarajat joq. Qoǵamdyq jaıylym jergilikti bıýdjetten qarajat bólinip, óńdelýge tıisti. О́ńdeýdiń eki túri bar, birinshisi, tabıǵı jolmen. Tórt túlik maldyń kóktemgi, kúzgi, qysqy jaıylymdaryn tuıaqkesti etpeı, álsin-álsin aýystyryp otyrǵan lázim. Jaıylymdyq jerlerdi qunarlandyrýdyń eń ońaı túri – borana júrgizý. Borana júrgizsek, shóptiń tuqymdyq búrshigi qara topyraqqa túsedi ári tamyryna aýa baryp, ylǵaldanady. Ekinshisi, kópjyldyq ekpe shópterdi egip, mádenı jaıylymnyń kólemin ul­ǵaı­týǵa bolady. Eger qazirgi bizdiń tozyǵy jetken shabyndyqtardyń ár gek­tarynan bes sentnerden ónim alatyn bolsaq, qunary jetildirilgen soń bul kórsetkish keminde bes esege deıin kóbeıedi.

Shabyndyq pen jaıylymdyq jer­lerdi qunarlandyrý ǵylymı dáıek­te­mege deıin qolǵa alynýy kerek. Ondaǵy eń basty eskeretin tus – topyraqtyń qunarsyzdanýynyń qansha deńgeıge jet­kendigi. Ony tek mamandar ǵana anyq­taı alady. Topyraq qunary tym tómen­demese, qoljetimdi ádis­termen shalǵynnyń jaıqalyp ósýine qol jet­ki­zýge bolady. Al sortań topy­raq­­tardy ıge­rý tikeleı ǵylymnyń tegeý­rini­ne táýeldi.

Jer tıimdi paıdalanylýy kerek. Gektar berekesi artsa, salynǵan qarjy da el ıgiligine eselep oralatyny sózsiz. Mal súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl­daǵy aǵaıyn tórt túlik malyn ósirý ar­qyly óziniń áleýmettik-turmystyq jaǵ­daıyn jaqsarta túsedi. Bári bar, jer de, sý da. Tek sony tıimdi paıdalaný ǵana jetpeı tur.

Aqmola oblysy