Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy Joldaýynda elimizde sot tóreligin júzege asyrýǵa qoǵam ókilderiniń keńinen qatysýyn qamtamasyz etý qajettigin atap ótken bolatyn. Joldaýdyń bul baǵytyn júzege asyrýdyń biregeı joly – alqabılerdiń qatysýymen qaralatyn isterdiń sanyn keńeıtý. Bul qadam sot júıesin odan ári ashyq etip, oǵan qoǵamnyń senimin arttyrýǵa oń áserin tıgizbek.
Osyǵan oraı Qylmystyq prosestik kodekske tıisti ózgertýler engizilip, 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap alqabılerdiń qatysýymen qaralatyn qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń quramy 14-ten 35-ke deıin artty.
Búginde qoǵamnyń sot júıesine degen talaby ulǵaıyp keledi jáne sot tóreligine aıtar syn da az emes. Alaıda zańdylyq pen ádilettilik kóbine sáıkes kele bermeıdi jáne olardyń arasynda qarama-qaıshylyq týyndaǵan jaǵdaıda sýdıa zańdylyqty birinshi orynǵa qoıyp, tek zań aıasynda belgilengen sheshim qabyldaı alady. Sáıkesinshe, sot úkimine qoǵam tarapynan narazylyq týatyny aıtpasa da túsinikti. Zań aıasynda ádil sheshim qabyldaý múmkindigi ár kezde bola bermeıdi. Osyndaı jaǵdaılarda alqabıler sotynyń mańyzy óte úlken.
Biraq el azamattarynyń sot tóreligin júzege asyrýǵa qatysýǵa, ıaǵnı alqabı mindetin atqarýǵa nıetteriniń óte tómen ekenin kópshilik bile bermeıdi. «Bitken iske synshy kóp» demekshi, keıbir ister boıynsha qoǵamdyq rezonans týyndap, qoǵam tarapynan kóptegen synı pikir aıtylady. Al is júzinde qoǵam óziniń azamattyq belsendiligin jáne quqyqtyq sanasyn tanytyp, sot tóreligine qatysýǵa qulyqsyz. Alqabılerdi irikteý satysynda kóbi syltaý izdep, sot zalynan sytylyp shyǵýdyń joldaryn izdeıdi. Buǵan birneshe sebep bar, sonyń biri – azamattar ózgeniń taǵdyryna qatysty sheshim qabyldaý júgin moınyna artqysy kelmeıdi. О́ıtkeni qoǵamdaǵy quqyqtyq sana jáne azamattyq belsendilik áli de tómen.
Bıyl 1 qańtardan bastap alqabılerdiń qaraýyna jatatyn quqyq buzýshylyqtardyń sany artyp, 44-ke deıin ulǵaıdy. Endi olardyń qataryna tek asa aýyr emes, aýyr jáne aýyrlyǵy ortasha sanatqa jatatyn qylmys quramdary qosyldy. Atap aıtqanda, alqabılerdiń qaraýyna adam ólimine nemese ózge de aýyr zardaptarǵa ákep soǵatyn jáne kóbine qoǵamdyq rezonans týǵyzatyn 13 qylmys quramy kirdi. Olar: adamnyń dene múshelerin zańsyz alý; azaptaý; balyq pen basqa da sý janýarlaryn úlken shyǵyn keltiretin kólemde zańsyz aýlaý; zańsyz ań aýlaý; kólikpen abaısyzda eki nemese odan da kóp adamnyń ólimine ákelgen jol-kólik oqıǵasyn jasaý; kólikti mas kúıde basqaryp, eki nemese odan da kóp adamnyń ólimine ákelgen jol-kólik oqıǵasyn jasaý; kólik quralyn basqarý quqyǵynan aıyrylǵan jáne mas kúıde kólik basqarǵanda adamnyń ólimine ákelgen jol-kólik oqıǵasyn jasaý; reıderlik jáne medısınalyq qyzmetkerdiń áreketterinen abaısyzda eki nemese odan da kóp adamnyń ólimine ákelý.
Bul ózgerister elimizdiń sot júıesiniń odan ári ilgerileýine oń áserin tıgizedi degen senim mol. Sebebi alqabıler soty qylmystyq úderistiń negizgi qaǵıdattaryn, ıaǵnı jaryspalyq pen taraptardyń teńdigi, kinásizdik prezýmpsııasyn jáne basqa da qaǵıdattardy bekitýde mańyzdy oń ról atqarady. Alqabıler ınstıtýty sot pen qoǵamnyń jaqyndasýyn qamtamasyz etedi jáne sol arqyly halyqtyń sotqa degen senimi men qurmetin arttyrýǵa septigin tıgizedi, elimizdiń azamattarynyń quqyqtyq deńgeıi men mádenıetin arttyrady.
Bekzat ShALǴYMBAEV,
Qaraǵandy oblysy qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń tóraǵasy