Búgin qazaq halqynyń kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵalym, pýblısıst, ult azattyǵy jolyndaǵy kúrestiń kóshbasshysy Álıhan Bókeıhanovtyń týǵanyna 160 jyl tolyp otyr. HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq halqy úshin kúrdeli ári sheshýshi kezeńde eldiń erteńi úshin kúresken tulǵa óz eńbekterinde halyqtyń saıası quqyqtary, jer máselesi, ulttyq teńdik týraly batyl pikirler aıtty. Maqalalarynda patshalyq bıliktiń otarshyl saıasatyn synap, qazaq halqynyń múddesin qorǵady. Bókeıhanovtyń qazaq qoǵamynyń saıası jaǵdaıyn ashyp kórsetetin mańyzdy pýblısıstıkalyq eńbeginiń biri − «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy 30 qarashadaǵy sanynda jarııalanǵan «Sýsaǵannyń túsine sý kiredi» maqalasy.
Maqalada avtor Reseı ımperııasyndaǵy saıası ózgerister kezeńinde qazaq halqynyń quqyqtarynyń shektelýin, sondaı-aq qazaq qoǵamyndaǵy saıası ańǵaldyq pen úmittiń araqatynasyn syn turǵysynan taldaıdy. Eńbek Reseı ımperııasynda 1905-1907 jyldary bolǵan saıası ózgerister kezeńine baılanysty jazylǵan. Sol ýaqytta patsha úkimeti halyqtyń qysymymen birqatar reforma júrgizip, 1905 jyly Qazan manıfesin jarııalady. Bul qujatta azamattyq erkindikter beriletini jáne zańdar Memlekettik dýma arqyly qabyldanatyny aıtyldy.
Álıhan Bókeıhannyń ólketaný murasy
Osy reformalardan keıin Reseıde parlament qyzmetin atqaratyn Reseı ımperııasynyń Memlekettik dýmasy quryldy. Alaıda ımperııa quramyndaǵy otar halyqtardyń, sonyń ishinde qazaqtardyń saıası quqyqtary tolyq qamtamasyz etilmedi. 1907 jyly patsha bıligi jańa saılaý zańyn engizip, Dýmadaǵy demokratııalyq kúshterdiń yqpalyn álsiretti. Bul zań ulttyq aımaqtardyń, ásirese qazaq halqynyń ókildigin kúrt qysqartty. Álıhan Bókeıhanov óz maqalasynda dál osy tarıhı jaǵdaıdy taldap, qazaq qoǵamynyń saıası bolashaǵyna qatysty mańyzdy oılar aıtady.
«Sýsaǵannyń túsine sý kiredi» teńeýin Bókeıhanov qazaq qoǵamynyń saıası úmitin sıpattaý úshin qoldanady. Onyń aıtýynsha, keıbir qazaqtar patsha úkimetine telegramma jiberip, qazaqtarǵa múftılik nemese Dýmada depýtattyq berýdi suraıdy. Biraq avtor mundaı úmittiń negizsiz ekenin kórsetedi. О́ıtkeni patsha úkimetiniń saıasaty qazaqtardyń saıası quqyqtaryn keńeıtýge baǵyttalmaǵan edi.
«Oral qazaǵy 300 jyl babalaryn patshalyq qyldy dep, patshany quttyqtap telegramma berip, depýtat, múftı hám qazaq jerin suraǵan eken. Osy telegrammaǵa Ishki ister mınıstri jerge mujyq jiberme degeniń dálelsiz bolǵandyqtan aqsyz qaldy dep maǵlum qylyp, múftı hám depýtat degen tilekti jym-jyrt qoıǵan. «Neshe kisi oqyp bir kitaptan hárkim óz pikirin tabady» degen fransýz jurtynyń jaqsy maqaly bar. Oral qazaǵy úkimettiń jym-jyrtynan óz pikirin joryp, depýtat hám múftı almaq bolyp otyr. «Shóldegenniń túsine sý kiredi» degen osy. Bul tústiń qansha rastyǵy bar?», dep jazady Álıhan Bókeıhanov.
Osy arqyly Bókeıhanov halyqty saıası jaǵdaıdy shynaıy baǵalaýǵa shaqyrady.
Maqalada avtor Reseı ımperııasynyń saıası júıesin taldaıdy. Ol burynǵy júıeni «sheksiz monarhııa» dep sıpattaıdy. Mundaı júıede barlyq bılik patshanyń qolynda boldy, al halyqtyń saıası yqpaly óte az edi. 1905 jylǵy manıfestten keıin Reseı ózin konstıtýsııalyq monarhııa retinde kórsetkisi keldi. Biraq Bókeıhanovtyń pikirinshe, bul ózgerister tolyq júzege aspady. Zań júzinde Memlekettik dýma arqyly basqarý júıesi engizilgenimen, is júzinde patsha bıligi burynǵydaı kúshti bolyp qaldy. Sondyqtan avtor saıası reformalardyń syrtqy kórinisine ǵana senbeýge úndeıdi.
«17-nshi oktıabr manıfesiniń 3-nshi babynda aıtylǵan eken, eshbir zakon G. Dýma dúrestemaı zakon qýatyna kirmeıdi dep. Osy 3-nshi bap 86-nshy statıa bolyp zakon quramasy kitapqa basylyp edi. 17-nshi oktıabr manıfesti shyqpaı turyp, G. Dýmany aqyl serikke almaı turyp, bizdiń patshalyq, orys tilinde «neogranıchennaıa monarhııa» edi, munyń maǵynasy – qısapqa qaǵýsyz úkimet, patshanyń atymen qoshqar múıiz salsa degeni bolýshy edi. Zakon arqyly is qylatyn, zakonnan ótpeıtin patshasy bar memleket «konstıtýsıonnaıa monarhııa» deıdi. Bizdiń patshamyz G. Dýma shyǵaryp, Dýmasyz zakon joq degen soń beri osy zakonnan attap ótpeıtin patshalyq boldy», delinedi maqalada.
Maqalada erekshe synǵa alynǵan máseleniń biri – 1907 jylǵy jańa saılaý zańy. Bul zań Dýmadaǵy ókildikti qaıta bólip, bılikke jaqyn toptardyń yqpalyn kúsheıtti. Bókeıhanov bul zańdy ádiletsiz dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, qazaq halqy Dýmaǵa depýtat saılaý múmkindiginen aıyrylyp, saıası ómirden shet qaldy. Avtor muny qazaqtardy «nadan halyq» dep kórsetýdiń nátıjesi dep túsindiredi.
«3-nshi ıýnde 1907-nshi jyly 2-nshi Dýmany tarqatyp qaıta G.Dýma depýtaty saılanatyn zakon shyǵardy. Sol joly bizdiń qazaqty G.Dýmadan shyǵaryp tastady. Qaǵazǵa jazǵan zakon, myna talas-tartys, kúsh-qýatqa mingen zakon kelse sypyrylyp shyǵa beretin, «3 ıýn» kelgende «17 oktıabr» moınyna sý quıylyp shyǵar bergeni qalaı? 3 ıýnnen beri 6 jyl ótti. Bizdiń qazaq osy 6 jylda utyldy ma, utty ma? Bizdiń qazaq sııaqty jetim jesir nashar jurtqa qurdastyq-teńdik «17 oktıabr» «3 ıýn»-di jaqsy keledi, jaqyn arada bizdiń at báıgeden keledi deýge bolmaıdy. Qazaqqa depýtat beretin eki jol bar. Biri G.Dýma shyǵarǵan zakon arqyly, biri húkimet baıaǵy qaǵýsyzǵa salsa. Osy eki jol osy kúnde qandaı?», dep jazady ol.
Maqala sońynda Bókeıhanov halyqqa mańyzdy oı aıtady. Ol qazaqtardy tek úmitke senip otyrmaı, eldiń bolashaǵy úshin sanaly áreket jasaýǵa shaqyrady. Onyń pikirinshe, halyq óz máselesin túsinde emes, oıaý kúıinde sheshýi kerek.
Búgin – Álıhan Bókeıhannyń týǵanyna 160 jyl
Maqala HH ǵasyr basyndaǵy qazaq zııalylarynyń basty maqsatyn – ulttyq sanany oıatý jáne halyqtyń saıası quqyqtaryn qorǵaý ıdeıasyn aıqyn kórsetedi. Búgingi kúni de Bókeıhanovtyń oılary men ıdeıalary ózektiligin joǵaltqan joq. Onyń eńbekteri táýelsiz Qazaqstan tarıhynyń rýhanı negizderiniń biri bolyp qala beredi.
Álıhan Bókeıhannyń óshpes erligi