Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda elimizdiń agroónerkásip salasyna jáne sý resýrstaryna qatysty naqty tapsyrmalar berilip, anyq mejeler belgilendi. Agrarlyq sektordyń damý deńgeıi – qoǵamnyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik-saıası turaqtylyǵyn anyqtaıtyn faktordyń biri. El turǵyndarynyń 40%-na jýyǵynyń qyzmeti men tirshilik kózi – aýyldyq jer, olardyń kópshiligi úshin jer – negizgi óndiris quraly.
Aýyl sharýashylyǵy elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar salalardyń biri bolǵandyqtan, bul saladaǵy ahýal memleketimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı áser etedi. Elimizdegi aýylsharýashylyq salasy áli de bolsa táýekeli joǵary, tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa táýeldi. Onyń negizgi sebepteri – tehnıkalyq jáne tehnologııalyq artta qalýshylyq pen óndiristegi ekstensıvtik ádisterdiń basymdyǵy. О́simdik sharýashylyǵyn ártaraptandyrý jolǵa qoıylmaı keledi. Aýyspaly egis qaǵıdalary durys saqtalmaıdy, topyraq qunarlyǵy da tómen. Mıneraldy tyńaıtqyshtar óte az kólemde engiziledi: búgingi tańda tek 679 myń tonna nemese qajettiliktiń 21%-y (3,2 mln tonna) ǵana paıdalanylǵan.
Al organıkalyq tyńaıtqyshtardy paıdalaný týraly tek armandaýǵa bolady. Olardyń jańarǵan, tıimdiligi áldeqaıda joǵary, zııany qorshaǵan ortaǵa tımeıtin túrlerin engizý qolǵa alynǵan joq. Mysaly, shetelde keń kólemde paıdalanylatyn bıogýmýs sııaqty organıkalyq tyńaıtqyshtardy paıdalaný úı sharýashylyǵy deńgeıinde qalyp qoıǵan. Seleksııanyń eskirgen ádisterine negizdelgen tuqym sharýashylyǵy da ýaqyt talaptaryna saı emes. Saldarynan tuqymdarda ımportqa táýeldilik bar. Mysaly, Qazaqstanda biregeı tuqymdardyń úlesi – 0,8, elıtalyq tuqymdardyń úlesi 7,1 paıyzdy qurasa, Reseıde eki ese joǵary.
Sondaı-aq elimizde bıdaı tuqymyna – 40, kókónisterge 100 paıyz ımportqa táýeldilik baıqalady. Salada 76%-ǵa tozǵan jáne eskirgen tehnıka paıdalanylady; búginde jańartý deńgeıi tek 4,5%. Osy deńgeıde qala berse, barlyq tehnıkany jańartý úshin jıyrma jyldaı ýaqyt kerek.
О́simdik sharýashylyǵy ónimderin saqtaý da óz deńgeıinde emes. Saqtaý ınfraqurylymynyń tapshylyǵy – 900 myń tonna, bul óz kezeginde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn turaqtandyrýǵa keri áserin tıgizip otyr.
Mal sharýashylyǵynyń negizgi máselesi – jemshóppen qamtamasyz ete almaý. Elimizde mal azyǵy zootehnıkalyq normadan 2 ese az óndiriledi. Jaıylymdardyń 20%-dan 60%-ǵa deıingi bóligi tozǵan, al jaıylymdyq alqaptardyń 42%-y sýlandyrýdyń joqtyǵy, eldi mekenderden alys ornalasýyna baılanysty paıdalanylmaıdy. Saldarynan mal sharýashylyǵyndaǵy ónimdilik óte tómen. Veterınarııa salasynda da másele jeterlik. Aýyldyq jerlerde veterınarlyq jumys sapasynyń tómendigi, mamandardyń jetispeýshiligi sheshilgen joq. Veterınarlardyń orta jasy – 59. Bul salaǵa sıfrlandyrý isi áli de jetpegen, mamandar qaǵazbastylyqtan aryla almaı keledi. Eldegi mal basyn esepke alýda da olqylyq kóp. Ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń veterınarlyq qyzmetteri arasynda ókilettikterdiń arajigin tolyq ajyratý qajet.
Prezıdent aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý deńgeıin 70%-ǵa deıin jetkizý týraly tapsyrmasyn bekerge qoıyp otyrǵan joq. Qaıta óńdeý salasyn durys jolǵa qoıǵanda ǵana agrarlyq sektor shıkizattyq buǵaýdan shyǵyp, sharýalardyń sharýasy sonda ǵana túzeletini anyq. Al bizde orta eseppen ónimniń 40%-y ǵana óńdeledi, onyń ózi ár óńirde ártúrli. Qaıta óńdeý kásiporyndarynyń jartysyna jýyǵy bos tur. О́ńdelgen óniminiń sapasy tómen.
Joǵaryda kórsetilgen barlyq másele – agroónerkásiptik keshenin damytýdyń tejeýshi faktorlary. Qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵý úshin aýylsharýashylyq salasyn damytýdyń Jol kartasyn iske asyrý qajet. Jergilikti ákimdikter úshin tabıǵı-klımattyq, óndiristik faktorlar men ónimdi ótkizý múmkindikterin eskere otyryp, naqty ındıkatorlar bekitilýge tıis.
Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda: «Saladaǵy basty túıtkil – jyldar boıy qajetti qarjynyń jetkilikti bólinbeýi. Investısııanyń tapshylyǵy tehnıkanyń tozýyna, eginniń bitik jáne eńbektiń ónimdi bolmaýyna ákep soqtyrady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵyna bólinetin qarjyny barynsha, tipti, múmkindik bolsa, eki ese arttyrý qajet», dedi.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aqparatyna sáıkes, bul salany sýbsıdııalaýǵa keıingi bes jylda 2 trln teńge bólingen. Tek 2023 jyldyń ózinde agroónerkásiptik keshenge baǵyttalǵan sýbsıdııalar somasy 494,2 mlrd teńgeni qurady. Bir sózben aıtqanda, memleket tarapynan aýyl sharýashylyǵyna kórsetilip jatqan qoldaý az emes, qarjysy da jyldan-jylǵa artyp keledi. Al endi sol qarjynyń tıimdiligin arttyrý, qajetti salaǵa jumsalýyn qamtamasyz etý, qazirgi ýaqytta óte mańyzdy. Bólingen qarjynyń ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketpeýi úshin naqty sharalar qabyldanýǵa tıis. Sýbsıdııa alý arqyly baıyp, shekara asyp jatqandar da, óndiristi damytýdyń ornyna, óz tirlikterin jóndep alǵandar da joq emes. Sýbsıdııaǵa ǵana ıek artyp, basqa ınvestısııadan bas tartyp, bas aýyrtqysy kelmeıtinder de jeterlik. Shyn máninde qarjyny qajetsinip otyrǵan sharýalar sýbsıdııa emes, tómen paıyzben uzaq merzimge nesıe berilse dep jatady. Jalpy alǵanda, barlyq qarjyny ortalyqtan bólý, mınıstrlik deńgeıinde sýbsıdııa bólýdiń tártibin bekitý, sol arqyly bir salany qoldap, ekinshi salany qoldamaý sııaqty memlekettik shekteý tásilderinen birtindep arylýymyz kerek.
Germanııa, Fransııa, Aýstralııa, Nıderland sııaqty aýyl sharýashylyǵy qaryshtap damyǵan memleketterde agrarlyq sektorǵa qajetti deńgeıde datasııa bólinedi. Elimizde memlekettiń qoldaýynsyz aýyl da, aýyl sharýashylyǵy da ómir súre almaıdy. Biraq memlekettik qoldaýdy memlekettik shekteýmen shatastyrmaý kerek. Naryq zamanynda agrarlyq óndiristi ortalyqtan otyryp basqarýdyń ózi tıimsiz. Sondyqtan memlekettik bıýdjetten bólinetin qarjylardy bólýdiń quqyǵyn da, jaýapkershiligin de jergilikti organdarǵa berý qajet. Qaı óńirde ne egý kerek, qansha egý kerek, qaı salany damytý kerektigin jergilikti basshylar men mamandardan artyq kim biledi? Tipti sýbsıdııa, arzandatylǵan nesıe bólýdiń tártibin de jergilikti máslıhattar bekitsin. Sonda ǵana júıeli jumys bolady, jaýapkershilik artady.
Búginde aýyl sharýashylyǵyna bólinetin qarjy shashyrańqy, túrli baǵdarlamalarǵa bólinip ketken. Berekesi joq. Ár baǵdarlamasynyń óz baǵyty, tártibi, talaby bar, qaǵazbastylyq basym. Sharýalarǵa túsiniksiz. Osy baǵdarlamalardyń basyn qosyp nesıeniń bir-eki túrin ǵana qaldyrý kerek. Ol nesıe «Aýyl sharýashylyǵy nesıesi» dep atalyp, arzandatylǵan uzaq merzimge berilse boldy. Barlyq jyrtyqty bıýdjettiń esebinen jabý múmkin emes. Taǵy bir másele – ekinshi deńgeıdegi bankterdiń aýyl sharýashylyǵyna qarjy salmaýy. Olar da memlekettik sýbsıdııaǵa baılanyp qalǵan.
Agrarlyq sektorǵa bólinip jatqan qyrýar qarjynyń barlyǵyn bir jerge shoǵyrlandyryp, osy saladaǵy qarjy ınstıtýttarynyń basyn biriktirip, aýyl sharýashylyǵyna qyzmet etetin, fermerlerdiń basyn qosyp, aýyl turǵyndaryna jumys isteıtin «Agrobank» qurýdyń ýaqyty keldi. Germanııa, Polsha, Reseı, О́zbekstan, t.b. agrarlyq salaǵa táýeldi memleketterde aýyl sharýashylyǵy bankteri qalaı ómir súrip júr? Reseıdegi agrarlyq sektordyń ónimdiligi 2 ese joǵary bolyp, ónim baǵasynyń eki ese tómen bolýy da sol bankterdiń bólip jatqan qarjysynyń arqasy. Sol arqyly Reseıdiń qaı ónimi bolsyn bizdiń ónimderdi dempıng arqyly ótimsiz etip jatyr. Syrtqy naryqtyń basym bóligin basqalar basyp aldy. Tipti kásiporyndar Reseıdiń azyq-túligin alyp, otandyq dep sata bastady.
Eń úlken másele – aýyl sharýashylyǵyndaǵy statıstıkany retteý. Bólinip jatqan qarajattyń tıimdiligi artyp, naqty ındıkatorlarǵa qol jetkizý úshin agrarlyq sektordaǵy kórsetkishter túgel shynaıylandyrylýǵa tıis. Maldyń basy, jer kólemi, alynatyn ónim, ónimniń ónimdiligi shynaıy statıstıkamen naqtylanbasa, aýyl sharýashylyǵynyń turalaǵany turalaǵan. Bólinetin sýbsıdııa, nesıe, uryq, mıneraldy tynaıtqysh, sý, barlyq shyǵyn maldyń basyna, jerdiń kólemine qaraı bólinedi. Kóp qarjy alý úshin, bolmasa reıtıngtiń sońyna ilesip, mal basyn da, jer kólemin de kóbeıtip, artyq aqsha alyp júrgender joq emes. Sondyqtan bıyl aýyl sharýashylyǵynyń barlyq kórsetkishin revızııadan ótkizip, naqtylaý qajet. 2024 jyldyń kórsetkishi tómen túser, biraq aldaǵy jyldardaǵy kórsetkishter shynaıy bolady.
Memlekettiń qoldaýymen iske asyrylýǵa tıis taǵy bir másele – aýyl sharýashylyǵy mehanızasııasyn jetildirý. Biz sıfrlandyrý, robottehnıka týraly kóp aıtamyz. Al agrarlyq sektorda kóp nárse adamnyń qolymen jasalynatyndyqtan, ony mehanıkalandyrýdyń ózi kezek kúttirmeıtin nárse. Sóz basynda aıttyq, tehnıkalardyń 76%-y eskirgen. Naqtyraq aıtsaq, traktorlardyń – 80, kombaındardyń – 72, al jer jyrtý, óńdeý, dán sebý agrıgattarynyń 75 paıyzy tozǵan. Al egis oraǵy kezinde eski kombaınnyń esebinen 30% egistiń ónimdiligin joǵaltyp júrmiz. Tehnıkany jańartýdyń arqasynda astyqtyń ónimdiligin gektaryna qazirgi 10 sentnerden 13 sentnerge deıin kóterýge bolady.
Aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn jańartý deńgeıin jylyna 10%-ǵa jetkizsek, aldaǵy 6-7 jylda 60-70% jańartylýǵa tıis. Olaı bolsa aýyldardaǵy ortalyqtandyrylǵan, MTS úlgisindegi, servıstik ortalyqtar ashý týraly da oılanatyn ýaqyt keldi. Tehnıkasyz aýyl sharýashylyǵynyń birde-bir salasy jumys istemeıdi, tehnıkasyz birde-bir agrotehnologııa júzege aspaıdy. Egin, mal, sý sharýashylyqtarynyń barlyǵyndaǵy mehanızasııaǵa ónimdilik te, tabys ta tikeleı baılanysty.
Sý resýrstaryn utymdy paıdalaný – agrarlyq sektordyń negizgi ózegi jáne bolashaǵy. Álemdegideı elimizde de sý tapshylyǵy jyldan-jylǵa sezilip keledi. Byltyrǵy jyl sý tapshylyǵy eldiń jaǵdaıyna qalaı áser etetinin kórsetti. Sý resýrstaryn utymsyz paıdalaný, sýdy kóp qajetsinetin eskirgen óndiristik tehnologııalardy qoldaný, kanaldar arqyly aǵatyn sý shyǵynynyń joǵary deńgeıi, sýdy esepke alý júıeleriniń jetkiliksizdigi saldarynan sýarmaly eginshiliktiń áleýeti tolyq kólemde paıdalanylmaıdy. Balanstaǵy 2,2 mln gektar sýarmaly jerlerdiń is júzinde 1,5 mln gektary ǵana ıgerilgen, al sý únemdeý tehnologııalary 312 myń gektar jerge ǵana engizilgen.
Málimetterge súıensek, 2023 jyly el aýmaǵyndaǵy ózender aǵyndysy 1960 jylmen salystyrǵanda, 12,5 km3-ke azaıǵan. Onyń 72%-y – jergilikti, al 28%-y transshekaralyq ózenderdiń úlesine tıesili. Jergilikti ózender aǵyndysynyń qysqarýy «Balqash – Alakól» jáne «Tobyl – Torǵaı»-dan basqa barlyq basseınderde boldy. Iаǵnı biz aldaǵy ýaqytta bar sýdy únemdi paıdalanýdyń túrli tásilin qoldana otyryp, halyqtyń turmys-tirshiligin qamtamasyz etetin joldardy qarastyrýymyz kerek. Elimizdiń transshekaralyq ózenderge táýeldiligi memlekettik organdarǵa qosymsha mindet artady. Zańnamalarymyz da soǵan laıyq bolýǵa tıis.
Búgingi kúnniń negizgi talaby – sý sharýashylyǵy men sý sharýashylyǵy qurylystaryn damytýdy jaqsartý, ekonomıkalyq tıimdi tarıftik saıasatty ázirleý, mıneraldyq-shıkizat bazasyn damytýǵa jáne gıdro-geologııalyq zertteýler júrgizýge kóńil bólý.
Qoldanystaǵy Sý kodeksinde sý únemdeý, únemdi paıdalanýdy yntalandyrý týraly eshqandaı norma joq. Sý paıdalaný úderisiniń barlyq segmenti men kezeńinde tehnıkalyq, ekonomıkalyq máseleler, sondaı-aq quqyqtyq qatynastar, retteýshilik baqylaý jáne olardy sheshýdi talap etetin damý strategııalary men josparlaryn qalyptastyrýda kemshilikter bar. Sektoraralyq ózara is-qımyldyń naqty zańnamalyq tetikteriniń bolmaýy sýdyń qaýip-qaterlerin azaıtyp, júıeli is-sharalardy júzege asyrýǵa múmkindik bermeıdi.
Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent jańa Sý kodeksiniń jobasyn ázirleýdi tapsyrdy. Ýákiletti memlekettik organ jańa kodekstiń jobasyn ázirlep, Parlamentke engizdi. Búginde atalǵan kodeks jobasy Májiliste qaralyp jatyr. Sý kodeksi jobasyn ázirleýdiń maqsaty sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý, bolashaq urpaqtyń múddesi úshin biryńǵaı memlekettik saıasatty iske asyrýdyń quqyqtyq negizderi men tetikterin jetildirý bolatyny anyq.
Parlament Senaty elimizdiń agrarlyq salasy men sý sharýashylyǵyn damytýdy, Prezıdent tapsyrmalaryn júzege asyrýdy zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý úshin belsendi jumys júrgizip keledi. Qazir agrarlyq salaǵa qatysty zańdardyń birazyna revızııa jasalyp, depýtattardyń bastamasymen jańa zań jobalary daıyndalyp jatyr. Keıingi bir jyldyń kóleminde Senattyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty qorǵaý, aýyl-aýmaqtardy damytý komıtetiniń músheleri aýyl sharýashylyǵynyń problemalaryn talqylaýǵa arnalǵan 7 kezdesý men dóńgelek ústel ótkizip, Almaty, Jetisý, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan oblystarynda komıtettiń keńeıtilgen kóshpeli otyrystary uıymdastyryldy.
Qyzylorda oblysynda oblystyq, aýdandyq, qalalyq máslıhat depýtattarymen, sý mamandarymen kezdesip, sý nysandaryn aralap, kóshpeli otyrysta tıisti usynystar qabyldandy. Komıtet depýtattary óńirlerge shyǵyp, turǵyndarmen 62 kezdesý ótkizip, Úkimet basshysyna 19 depýtattyq saýal joldady.
Aýyl sharýashylyǵy, onyń qazirgi jaǵdaıy men keleshegi kimdi de bolsa tolǵandyrmaı qoımaıdy. Sondyqtan da osy salaǵa janashyr barlyq azamat pen qyzmetker, Úkimettik jáne jergilikti basqarýshy organ men ókiletti organ Prezıdent aıtqan agrarlyq saladaǵy problemalardy júıeli túrde sheshýde bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara otyryp, jumyla jumys isteýge tıis.
Álı BEKTAEV,
Parlament Senaty Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń tóraǵasy