Bilim salasyn úılestiretin zań

Ár mekteptiń lısenzııasy bolýǵa tıis

Balalardyń qaýipsizdigine qatysty qo­ǵamda rezonans týdyratyn máseleler jıilep ketti. Árıne, onyń barlyǵyn nazar­da ustap, retke keltirý úshin tártip kerek. Zańdy túrde qadaǵalanyp, talaptar qoıylýǵa tıis. Osy oraıda Parlament Májilisi Áleýmettik-mádenı damý komı­tetiniń bas­tamasymen bilim berý jáne balalardyń qaýipsizdigi máseleleri boıynsha zań jobasy ázirlengen edi. Prezıdent jaqynda zańǵa qol qoıdy.

Bilim sapasyn jaqsartý bilim berý baǵ­darlamalaryn retteýmen ǵana shek­telmeıdi. Oqýshyǵa qolaıly orta qa­lyp­tastyrý, qaýipsizdigin qamtamasyz etý, ınfraqurylymdy jetildirý, bilim berý júıesin qurýdaǵy kúrdeli máselelerdi jeńildetý, oryn tapshylyǵyn joıý, artyq júktemelerdi azaıtý, jemqorlyqtyń aldyn alý syndy máselelerdi sheshý de mańyzdy ról oınaıdy.

Atalǵan faktorlardyń barlyǵy der­ligi bizdiń qoǵamda ózekti. Mysaly, bıyl­ǵy oqý jylynda respýblıka boıynsha 27­0 myń oqýshyǵa oryn jetispegen edi. Jańa mektepterdiń salynyp, qoldanysqa beri­lý qarqyny mıgrasııalyq jáne demo­gra­­fııalyq ósimge ilese almaı keledi. Ja­ńa qabyldanǵan zańǵa sáıkes mektepter men balabaqshalardy qamtamasyz et­­pe­ıinshe, kópqabatty úıler salýǵa bol­maıdy.

Sondaı-aq zań aıasynda memlekettik mektepter men kolledjderdi jekeshe­lendirýge tyıym salyndy. «О́zgertýler men tolyqtyrýlardyń ishinde bilim berý nysandaryn jekemenshikke berýge tyıym salatyn norma bar. Bul óte mańyzdy norma. Sáıkesinshe, endi barlyq memlekettik mektep pen kolledj mekemesi jekeshelendirilmeıdi, deıdi Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetov. Munyń memlekettik mektepke ǵana qatysy ba­ryn aıta ketken jón. Iаǵnı bıznes ókil­deri ózderi jekemenshik mektep sala alady. Oǵan esh kedergi joq. Alaıda lı­sen­zııa alý jaǵy burynǵydaı bolmaıdy. Buǵan deıin mektep ıeleri birinshi meke­mege lısenzııa alyp, sony keıin ashylǵandaryna da paıdalanyp kelgen edi. Endigi ózgeristerge sáıkes árbir mek­teptiń óz lısenzııasy bolýǵa tıis. «Bilim berý uıymdaryn lısenzııalaý bo­ıynsha jańa normalar usynyldy. Biz qala­lardaǵy bir zańdy tulǵanyń 5 mektep ashyp, biraq birinshi mektepke ǵana lısenzııa alyp, qalǵandary sol lısenzııa boıynsha jumys istep júrgenderine kýá bolýdamyz. Sondyqtan, árbir bilim berý uıymyna bólek lısenzııa alý, ıaǵnı árqaısysyna qajetti jaǵdaı jasaý bo­ıynsha norma engizildi», dedi depýtat.

Zańdaǵy jańa ózgeris­ter­ge saı, kol­ledj­der men mektepter aqyly qyz­met­terden túsken tabysty óz damýyna jumsaýǵa quqyly.

Qaýipsizdik qadaǵalanady

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dere­ginshe, elimizde 7 687 jalpy bilim berý meke­mesi bar. Onyń ishinde 52 mektep – apattyq jaǵdaıda, 300-den astamy zamanaýı talaptarǵa saı kelmeıdi. Negi­zinde jyl saıyn árbir memlekettik mek­tepke respýblıkalyq bıýdjetten qarjy qarastyrylady. Bul aqshany bilim berý mekemeleri sapaly bilimge qol­jetimdilikti qamtamasyz etý, orta bilim berýdi jańartý men muǵalimderdi daıar­laý syndy shyǵyndarǵa jumsaıdy. Alaı­da barlyq mektep birdeı jaǵdaıda emes. Ásirese aýyldyq jerlerde meke­me­niń jabdyqtalýy jaǵynan kemshilik kóp. Synyptar, sporttyq jabdyqtar únemi jetispeıdi. Tipti hımııa, fızı­ka nemese bıologııa sııaqty sabaq­tar­dy aıtpaǵanda, jattyǵý zaly joq mek­tepter bar. PISA zertteýinshe, mek­tep­terdiń materıaldyq-tehnıkalyq jab­dyqtalý deńgeıi oqýshylardyń bilim jetis­tikterine tikeleı áser etedi. Osy­ǵan­ baılanysty jańa zań boıynsha 30 jyl­dan astam paıdalanylǵan mektep, bala­baq­sha jáne kolledj ǵımarattary ár 5 jyl saıyn apattylyq qaýpi boıyn­sha tek­seri­letin bolady. Sondaı-aq qaýip­siz­dik talaptary kúsheıtilip, kópqabatty ǵıma­rattardyń terezeleri arnaıy qaýipsizdik mehanızmderimen nemese qulyptarmen jabdyqtalýy mindetteldi.

Basshylyqqa beriletin basymdyq

Zańda taǵy bir erekshe ózgeris bar. Ol bilim berý uıymdary basshylarynyń bekitilgen shtat sany sheńberinde shtat kestesin ózgertý quqyǵyna qatysty. Endi dırektorlar qajet mamandy tıimsiz kadr­dy almastyrý arqyly shtat kestesine saı qabyldaı alady. «Kelesi baǵyt – bilim berý uıymdarynyń erkindigin keńeıtý. Búgin bilim berý uıymdary úshin tıptik shtattar bekitilgen, ıaǵnı synyptardyń sanyna baılanysty mekemede osynshama orynbasar, esepshi bolý kerek dep bekitiledi. Biraq mekeme basshysynda osy shtat­tardy tıimdi paıdalaný úshin qajet­tiligi joq laýazymdy, keregine almas­tyrýǵa derbestigi joq. Sondyqtan zań jobasynda bekitilgen shtat sanynyń sheń­berinde, shtat kestesiniń laýazymdaryn aýystyrý quqyǵy beriledi. Ol qalaı jumys isteıdi? Mysaly, tıptik shtat­qa baılanysty mektep dırektorynda 7 orynbasary bolý kerek bolsa, ol orynbasarlarynyń sanyn azaıtyp, mysaly 4 orynbasardy qaldyryp, úsheýi­niń ornyna psıholog, áleýmettik peda­gog nemese zańger sııaqty qajetti qyz­metkerleriniń laýazymdaryn engize alady. Bilim bólimimen shtat kestesin keliskende muny jylyna bir ret júzege asyra alatyn bolady», dep túsindirdi A.Aıma­ǵambetov.

Al Respýblıkalyq fızıka-matematıka mek­tebi nemese Bilim ınnovasııa lıseıi sııaq­ty jeli­lik mektepterge qatysty, olar­ǵa arnaıy basty uıymǵa barlyq qyzmetti úıles­­ti­rýge, jalpy baǵdarlamany engi­zý­ge, kadr­lardy bas­qarýǵa, biliktilikti art­ty­­rýǵa múmkindik beretin normalar bar.

Zań jobasynda ákimdikterdiń jaýap­ker­­shiligin bekitý týraly da birneshe nor­ma­­lar qarastyrylǵan. Ashat Aıma­­ǵam­­­­­­­­be­tov­tiń aıtýynsha, qazirgi kezde bala­baq­sha­lardy, mektepterdi, kolledj­derdi bas­qarý, taǵaıyndaý, qarjy­landyrý jáne ákim­shilendirý másele­leri ákimdikterdiń qo­lynda. Sáıke­sin­she, ákimdikterdiń bilim sa­pa­syn qam­ta­masyz etý jaýapkershiligi zańmen beki­tildi.

Orynsyz olqylyqtar retteledi

Elimizde lıseıler men gımnazııalarǵa 1-synypqa qabyldaný úshin emtıhan tapsyrý mindetti bolatyn. Endi bul ereje ózge­redi. Shynymen alty jastaǵy bala­ny emtıhanmen irikteý tıimsiz. Son­dyq­tan birin­shi synypqa qabyldaý úshin emtı­han ótkizýge zańmen tyıym salyndy. «Birin­shiden, bul norma daıyndyq deń­ge­ıine qaramastan, mektepke qabyldaý ke­zinde balaǵa qoıylatyn shekteýlerdi alyp tastaıdy. Bastapqy bilimdi ıgerýge, tanymdyq qabiletter men áleýmettik qa­rym-qatynas daǵdylaryn damytýǵa teń múm­kindikterge qoljetimdilikti qam­t­a­­masyz etedi. Ekinshiden, psıholo­gııa­lyq kúızelis, jaǵymsyz tájirıbe jo­­ıylady. О́ıtkeni emtıhan balanyń psı­ho­­emosıonaldyq jaǵdaıyn nasharlatýy, densaýlyǵyna teris áser etýi múm­­k­­in. Sonymen birge ata-analar endi sy­­naq nátıjesin kútip ýaıymdamaıdy ári balalardy mektepke qabyldaý rási­mi­­niń qoǵamdyq rezonansy bolmaıdy. Bul ózgerister aldaǵy oqý jylynda 1-sy­nypqa qabyldaǵanda engiziledi», de­di Oqý-aǵartý mınıstrligi Orta bi­lim­ komıtetiniń tóraǵasy Qanybek Juma­shev.

Bilim berý salasynda jemqorlyq dendep ketkeni belgili. Mektep dırek­tor­la­rynyń, esepshileriniń, bilim basqarmasy qyzmetkerleriniń bylyqtary áshkere bolǵany týraly aqparattardy jıi kózimiz shalady. Mamandar tarapynan aqsha bermeseń, jumysqa almaıdy deıtin pikirlerdi de kóp estımiz. Endi zańǵa sáıkes jemqorlyqty azaıtý maqsatynda balany kezekke qoıý, balabaqshaǵa ornalastyrý, sondaı-aq bilim salasy qyzmetkerlerin jumysqa qabyldaý, attestattaý úrdisteri biryńǵaı aqparattyq platforma arqyly júzege asyrylady.

Oqý-aǵartý mınıstrligi balalarǵa qaýip tóndiretin negizgi sebepterdiń biri retinde áleýmettik jeliniń teris áserin atap kórsetipti. Rasynda qazir bilim alýshylardyń ártúrli aqparatqa senip, aldanyp qalýy ońaı. Internettiń jasóspirimderdiń sana-sezimin qalyp­tastyrýǵa aıtarlyqtaı áser etip jatqa­nyn kórip te júrmiz. Sondyqtan zań bilim berý uıymdarynda dinı jáne basqa zııandy aqparattyń taralýyna jol berilmeýge baǵyttalǵan normamen tolyqtyrylǵan.

Sonymen qatar qoǵamda qyzý talqy­lanǵan sabaq kezinde uıaly telefondardy paıdalanýdy shekteý týraly sheshim de jobaǵa engizildi. Ashat Aımaǵambetovtiń aıtýynsha, norma tek sabaq kezindegi shekteýlerge qatysty. Bala telefonyn mektepke ákelip, úzilis kezinde paıdalana alady. Bul turǵyda eshqandaı shekteý joq. Sabaq kezinde bilim alýshy tek oqýǵa kóńil bólýi kerek.

Buǵan qosa devıantty minez-qulqy nemese mektepishilik esepte turǵan bala­lardy qosymsha bilimmen proaktıvti túrde ata-analarynyń ótinishin kútpeı-aq seksııalar men úıirmelerge qabyldaý týraly norma qabyldandy.

Kolledjde ne ózgeredi?

Qabyldanǵan zańda kolledjderge de qatysty jańa normalar bar. Atap aıtsaq, dýaldy júıe boıynsha bilim alýshylardy óndiristik kásiporyndarda praktıkadan ótý kezinde yqtımal óndiristik jaraqattardan jáne táýekelderden erikti negizde saqtandyrý quqyǵyn beretin norma qabyldandy. Kolledjderdi lısenzııalaýdy jeńildetý boıynsha da norma engizildi. Endi lısenzııa biliktilik boıynsha emes, jalpy mamandyqtar bo­ıynsha beriledi.

Sonymen qatar zańda joǵary oqý oryn­daryna dıplommen qosa, túlekke alǵan quzyrettilikteri týraly qosym­shany berý quqyǵy qarastyrylǵan.

«Biz­diń kolledjder men ýnıversı­tet­ter oqýdy aıaqtaǵan stýdentterge dıp­lom men ár pán boıynsha baǵalary kór­­setilgen qosymsha aqparatty beredi. Biraq ol búgingi tańda jetkiliksiz aqparat. Osy­­ǵan oraı, qazir beriletin dıplom men trans­krıptke qosa, arnaıy oqý barysynda ıgergen naqty quzyrettilikteri men daǵdylary týraly aqparat beretin qu­jat berý quzyrettiligi de jobada qaras­ty­rylyp otyr», dedi Májilis depýtaty A.Aıma­ǵambetov.

Tehnologııalardyń damýyna baılanysty onlaın oqý formaty tájirıbege engizile bastady. Degenmen zertteýlerge súıensek, pedagogıkalyq, medısınalyq, farmasevtıkalyq mamandyqtar bo­ıynsha onlaın bilim alýdyń qaýpi bar. Sondyqtan zańda kolledjder men ýnıversıtetterde pedagogıkalyq jáne medı­sı­nalyq mamandyqtar boıynsha qashyq­tyq­tan bilim alýǵa tyıym salyndy.

Zań jobasyna engizilgen ózgertýler men to­lyq­tyrýlar qoǵamdaǵy qorda­lan­ǵan máse­lelerden týyp, qabyldanyp otyr. Má­­jilis depýttatary Úkimet otyry­synda kún tártibine qoıyp, qoz­ǵa­ǵan keıbir pro­ble­­malar zań júzinde osy­laı sheshimin tapty.